JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Buxoro davlat universiteti Temirov
Farrux Umidovich- t.f.f.d.,(PhD)
dotsent taqrizi ostida
Utayeva Feruza Xolmamatovna
Buxoro davlat universiteti dotsenti, t.f.f.d.
(PhD)
BUXORO VILOYATI IQTISODINI RIVOJLANTIRISHDA YENGIL SANOATNING
O‘RNI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada XX asrning 70-90- yillarida Buxoro viloyati iqtisodini
rivojlantirishda yengil sanoatning o‘rni masalasini yoritishda tumanlarda tashkil etilgan yigiruv-
to‘quv fabrikalarning xususan, Vobkent, G‘ijduvon, Qorako‘l, Olotda tashkil topishi tadqiq
etiladi. Asosan tashkil etilgan to‘qimachilik fabrikalaridagi ish faoliyati, ish o‘rinlarining
yaratilishi va ishlab chiqarish holatlari shu bilan birga viloyat, respublika iqtisodiyotining
rivojiga qo‘shgan hissalari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Iqtisod, aholi, ish o‘rinlari, paxta, yigiruv- to’quv, fabrikalar, rivojlanish, yengil
sanoat, qurilish ishlari, ishlab chiqarish, ransiz va rangli matolar.
РОЛЬ ЛЕГКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ В РАЗВИТИИ ЭКОНОМИКИ
БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ
Аннотация.
В данной статье в 70-90-х годах ХХ века с целью выяснения роли легкой
промышленности в развитии экономики Бухарской области было осуществлено создание
прядильно-ткацких фабрик в районах, особенно в Вобкенте, Гиждувоне. Каракол, Олот,
изучен. При этом были проанализированы трудовая деятельность, создание рабочих мест
и условия производства созданных текстильных фабрик, а также их вклад в развитие
экономики региона и республики.
Ключевые слова:
Экономика, население, рабочие места, хлопок, прядение и ткачество,
фабрики, развитие, легкая промышленность, строительные работы, производство,
окрашенные и цветные ткани.
THE ROLE OF LIGHT INDUSTRY IN THE DEVELOPMENT OF THE ECONOMY OF
BUKHARA REGION
Abstract.
In this article, in the 70s-90s of the 20th century, in order to clarify the role of light
industry in the development of the economy of the Bukhara region, the establishment of
spinning-weaving factories in the districts, especially in Vobkent, Gijduvon, Karakol, Olot, is
studied. At the same time, the work activity, job creation and production conditions of the
established textile factories were analyzed, as well as their contribution to the development of the
economy of the region and the republic.
Keywords:
Economy, population, jobs, cotton, spinning and weaving, factories, development,
light industry, construction works, production, dyed and colored fabrics.
Kirish.
Yengil sanoatning muhim tarmogi bo’lgan to’qimachilik fabrikasi 1970-yillarda Buxoro
shahrida tashkil etilgan bo’lib, davlat talabi va aholi ehtiyojlarini hisobga olgan holda,
viloyatningng to’rtta tumanda to’quv va yigiruv fabrikalari ham tashkil etilgan. Buxoro viloyati
iqtisodini rivojlantirishda 1970-1990-yillarda yengil sanoat alohida o’rnda turgan. Sababi, to’quv
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
va yigiruv fabrikalari aholi istiqomat qiladigan hududlarda tashkil etilgan bo’lib, aholining
ijtimoiy-iqtishodiy faolligini oshirgan.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili.
Maqolada O‘zbekistonning to‘qimachilik sanoati
taraqqiyotida Buxoro toqimachilik fabrikasining tashkil etilishi va xotin-qizlarni yengil sanoat
sohasida tajribasini orttirish va ishchi kadrlar tayyorlash tarixi va o‘rni haqidagi ma’lumotlar bir
qator adabiyotlar va ilmiy ishlarni ilmiy va metodologik tahlil qilgan holda bayon etilgan.
Asosan
1. Tadqiqot jarayonida olib borilgan suhbatlar
2. Sovet davrida yaratilgan ilmiy tadqiqotlar.
3. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda nashr yetilgan tadqiqotlar asosida bayon etildi.
Metodlari.
Mazkur maqolada tarix fanida tadqiqotlar olib borishning muammoli-xronologik,
obyektivlik, tizimli tahlil metodlaridan foydalanilgan.
Tadqiqot natijalari.
Buxoro viloyatida 1970–1990-yillarda to‘qimachilik sanoatining ishlab
chiqarish hajmi yildan-yilga o‘sib borgan. Alohida to‘qimachilik sohasiga qiziqish va yengil
sanoat mahsulotlariga ehtiyoj oshgan. Buxoro to‘qimachilik kombinati 1980-yillarda O‘rta
Osiyoda yetakchi o‘rinlarni egallagan. Belgilangan rejalarning ortig‘i bilan bajarilishi va eksport
salmog‘ining o‘sishi kombinatning yanada kengaytirish imkoniyati yaratildi va tumanlarning
imkoniyatidan kelib chiqib Buxoro to‘qimachilik sanoatining filiallarini bunyod qilish uchun har
tomonlama qulay joylar tanlangan.
Vobkent tumanini Buxoro viloyatining asosiy transport va iqtisodiy mintaqasi, yo‘lagi yoki
tarixiy geografik hududi deb baholash mumkin. Buxoro to‘qimachilik sanoati filiali uchun yo‘l
yoqasiga yaqin bo‘lgan va aholisi zich joylashgan Vobkent hududi tanlangan. Vobkent tumanida
1980-yil oktabr oyida aholi zich yashaydigan tuman markazida to‘quv fabrikasi qurilishi
boshlangan. Buxoro to‘qimachilik kombinatining 163
-
qurilish tresti qurilish ishlariga rahbarlik
qilgan. Qurilish ishlari bilan bir vaqtda Vobkent to‘quv fabrikasiga malakali ishchi xodimlarni
tayyorlash uchun tuman markazida Buxoro shahridagi 100
-
sonli kasb
-
hunar bilim yurtining
filiali tashkil etilgan. Tuman markazidan va qishloqlardan kelgan yosh yigit
-
qizlarga to‘quv
mashinalarini va dastgohlarini ishlatish uslublari o‘rgatilgan.
Buxoro to‘qimachilik kombinati Vobkent shahridagi to‘quv fabrikasi filiali xodimlariga turar
-
joy
uchun 200 o‘rinli yotoqxona, 280 o‘rinli bolalar bog‘chasi barpo etish maqsadida Vobkent
tumaniga 1981-yil 13-mayda ariza bilan murojaat qilingan. Yer uchastkasini tanlash uchun
kolxoz yig‘ilishlari bayonnomasini ko‘rib chiqib, Vobkent tuman ijroiya komiteti raisi
N. Buranov 1981-yil 14-iyul Buxoro to‘qimachilik kombinati Vobkent shahridagi to‘quv
fabrikasi filiali xodimlari uchun qishloq xo‘jaligida foydalanilayotgan maydondan 2,50 gektar,
foydalanilmayotgan maydondan esa 0,08 gektarga uy
-
joy qurish uchun yer ajratilgan. Ularning
narxlari mos ravishda 16250 rubl va 3000 rubl qilib belgilangan. Buxoro to‘qimachilik
kombinati tomonidan yerlarga ariza berilgan va sotib olingan.
Vobkent tumanidagi to‘quv fabrikani qurilish ishlarida butun tuman aholisining hissasi
qo‘shilgan. 1981-yil sentabr oyidan fabrika uchun keltirilgan mashina va uskunalarni hamda
to‘quv dastgohlarini o‘rnatish ishlari boshlangan. 1982-yil Buxoro to‘qimachilik kombinatining
Vobkentdagi filialida 560 dona to‘quv dastgohlari to‘liq o‘rnatilgan. To‘quv fabrikasi yonida
mexanika va asbob
-
uskuna zavodi, umumiy ovqatlanish boshqarmasi ishga tushirilgan. 1982-yil
Vobkent to‘quv fabrikasining ochilish marosimida respublikaning birinchi rahbari
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sh.R. Rashidov qurilish ishlari bilan tanishib ochilish marosimida qatnashgan va nutq so‘zlagan.
Vobkent tumani xalqining to‘qimachilik sanoati rivojiga qo‘shgan hissalari alohida ta’kidlab
o‘tilgan.
1980–1982-yillarda Vobkent to‘quv fabrikasining qurilish ishlariga bevosita rahbarlik qilgan
Davirov Shukrullo Norovich fabrika ish faoliyatini boshlashi bilan direktor vazifasiga
tayinlangan. Dastlab fabrika bir smenada yilning oxirida ikki
-
uch smenada ishlay boshlagan.
Fabrikada 450 dan ortiq yigit
-
qizlar ish bilan ta’minlangan.
O‘zbekiston to‘qimachilik sanoati rahbari X.M. Maqsumovning 1983-yil 14-apreldagi 54
-
son
buyrug‘iga asosan Vobkent to‘quv fabrikasida ilk ishlab chiqarish majburiyatlari bajarilgan.
Vobkent to‘quv fabrikasi ishlab chiqarishni boshlagandan so‘ng, 1983-yil Buxoro to‘qimachilik
kombinati yuqori ko‘rsatkichlarga erishgan. 1982-yilga nisbatan momiq sochiqlar ishlab
chiqarish 315 ming donaga oshirilgan. Bunday yuqori natijalar Vobkent to‘quv fabrikasida ham
kuzatilgan.
Vobkent ip
-
yigiruv fabrikasida 1984-yil qurilish va montaj ishlari boshlangan. N. Mo‘minov
fabrikada direktor (1984–1987 yy) lavozimini bajargan. Vobkent to‘quv fabrikasi hisobotidagi
ma’lumotlariga ko‘ra, 1984-yil 7 tonna ip kalava tejalgan va mehnat unumdorligi oshirilgan.
Rejadan ortiq gazlama ishlab chiqarishda Vobkent to‘quv fabrika ishchilari yaxshi natijalarga
erishgan. O‘n birinchi besh yillikning yakuniy yilida ishlab chiqarish hajmi 48 million so‘mdan
oshgan. Fabrikada nazorat guruhi tashkil etilgan bo‘lib, ishlab chiqarish jarayonini doimiy
nazorat qilib borilgan. Ularning ish samaradorligi rag‘batlantirib borilgan.
Vobkent to‘qimachilik va ip-yigiruv fabrikalari reja asosida bir
-
biriga yonma
-
yon qilib qurilgan.
Ip yigirilib kalava holiga keltirilgan va maxsus ip
-
kalavani yuklaydigan aravalarda Vobkent
to‘qimachilik fabrikasiga o‘tkazilgan. Oraliq masofa yaqin bo‘lganligi sababli ortiqcha xarajat va
vaqt sarflanmagan.
Fabrika ishchilarining farzandlari uchun 1987-yil yakunida ikkita bolalar bog‘chasi qurib
bitkazilgan va foydalanishga topshirilgan. Fabrikadagi yutuqlar bilan birga muammolar ham
yuzaga kelgan. Jahon standartlariga javob bermaydigan past sifatli ip va gazlamalar ham ishlab
chiqilgan. Vobkent ip
-
yigiruv binosini avtomatlashtirish va asosiy yukni yigiruv mashinalarda
bajarilishi davr talabi bo‘lishiga qaramasdan, ikkala fabrika binolari o‘rtasidagi masofaning
imkoniyatlari yetarli bo‘lmagan. Ip yigiradigan 60 ta mashinadan 20 tasi sifatli ishlagan. 1988-yil
31-oktabrda ip
-
yigiruv fabrikasiga yana 10 ta 76
-
5MY (yigiruv mashinasi) keltirilgan. Fabrika
binosida yigiruv mashinalari uchun sharoit bo‘lmaganligidan o‘rnatish ishlari uzoqqa cho‘zilgan.
Qabul qilib olingan yigiruv mashinalarini to‘liq o‘rnatib bo‘lganidan keyin yuqori sifatli ip
-
kalava ishlab chiqarishga kirishilgan. Buxoro to‘qimachilik kombinatidan Vobkent ip
-
yigiruv
fabrikasiga 1988-yilning oxirigacha ip
-
kalava ishlab chiqarish 60 foizga oshirilishi haqida
topshiriq berilgan.
Vobkent yigiruv
-
to‘quv fabrikalari va Buxoro to‘qimachilik kombinati rahbariyati o‘rtasida
kadrlar masalasida kelishmovchiliklar ko‘p marta yuzaga kelgan. Vobkent yigiruv
-
to‘quv
fabrikalari uchun tayyorlanayotgan xodimlarning hammasi o‘z joylariga yuborilmasdan Buxoro
to‘qimachilik kombinatida qoldirilgan. Avvalgidek ishchilar avtobuslarda Buxorodan Vobkentga
olib kelingan. Bu ancha qiyinchiliklarni keltirib chiqarganligini hisobga olib, 1988-yil noyabr oyi
oxirida 36 nafar asosiy kasb egalari Vobkent filialiga o‘tkazilgan. Ular orasida 12 ta yigiruvchi,
24 ta master va tarash dastgohi boshqaruvchisi bo‘lgan. Yil oxiriga qadar Vobkent yigiruv
-
to‘quv fabrikalarini zarur xodimlar bilan to‘ldirish rejalashtirilgan. Ishchilar ikki smenada
ishlashi uchun yana to‘rt yuz nafar tajribali ishchilar yetishmasligiga qaramasdan muammo
yilning oxirigacha hal etilmagan. Vobkent yigiruv
-
to‘quv fabrikasi zimmasiga oliy o‘quv yurti
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
va kasb
-
hunar dargohlarida o‘qishga qabul qilingan talabalardan o‘zlari uchun xodimlar
tayyorlash vazifasi qo‘yilgan, bu esa bir qadar vaqtni talab etgan.
Vobkentlik ishchilarning ko‘pchiligi Buxoro to‘qimachilik kombinati rahbariyatiga Vobkent
yigiruv
-
to‘quv fabrikasiga ishga o‘tkazishni so‘rab ariza yozishgan bo‘lsalar-da, bu arizalar tez
fursatlarda ko‘rib chiqilmagan. Rahbariyatga Vobkent filialidan ko‘ra Buxoro to‘qimachilik
kombinatidagi ishlab chiqarish rejasini bajarish muhim bo‘lganligi sababli Vobkent ishchilari o‘z
hududlariga ishlashga ruxsat berilmagan. 1989-yil Vobkent yigiruv
-
to‘quv fabrikasida
ishchilarning malakasizligi tufayli ishlab chiqarish rejalari bajarilmagan.
1989-yil 1-iyundan Buxoro to‘qimachilik kombinati “Buxoro ip
-
gazlama ishlab chiqarish
birlashmasi” deb almashtirilishiga qaror qilingandan so‘ng Buxoro to‘qimachilik kombinati
tarkibidagi filiallar kombinat tarkibidan ajratilib, Buxoro ishlab chiqarish birlashmasining
mustaqil fabrikasi maqomiga ega bo‘lgan. Shunga ko‘ra, Vobkent, G‘ijduvon, Qorako‘l va
Olotning hisob
-
kitobi alohida deb belgilanib, fabrikalar xo‘jalik hisobiga o‘tgan.
Filiallar mustaqil fabrika sifatida ish yuritsada, yuqoridan talab qilinadigan tovarlar ishlab
chiqaradigan uskunalarning ko‘rsatkichlari talab darajasiga to‘g‘ri kelmagan. Ko‘pincha
ma’muriyatning aybi bilan fabrikalarda ish asossiz to‘xtab qolishiga sabab bo‘lgan.
Buxoro to‘qimachilik kombinatining filiali G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasining qurilish ishlari
1981-yilda boshlanib, hunarmand va to‘quvchilarning markazlaridan biri bo‘lgan. G‘ijduvon
aholisi zich yashaydigan hudud hisoblanganligi sababli viloyatning asosiy transport qatnovi
iqtisodiy mintaqasi va tarixiy
-
geografik hududi bo‘lgan joy tanlangan. Qurilish ishlari Buxoro
to‘qimachilik kombinati rahnomaligida va nazoratida boshlangan. Buxoro to‘qimachilik
kombinat direktori A.I. Ismoilov (1976–1982 yy) kadrlar siyosati, uy
-
joylar va filiallar
qurilishiga katta e’tibor qaratgan. Aynan, A. Ismoilov rahbarligi davrida Buxoro to‘qimachiligi
ishlab chiqarish sanoat sohasida O‘zbekistonda yetakchi o‘rinda turgan. G‘ijduvon ip-yigiruv
fabrikasida yangi ish o‘rinlarining yaratilishi aholining turmush tarziga va iqtisodiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatgan.
G‘ijduvon tuman markazidan Buxoro to‘qimachilik kombinatining ip-yigiruv fabrikasini qurish
uchun tuman ijroiya qumitasi raisi M. Maqsudov bilan hamkorlikda “Guliston” kolxozi
yerlaridan yer maydoni ajratib olingan. 1981-yil 11-yanvar G‘ijduvon tuman kengashi qaroriga
asosan 24 kvadrat metr yer maydoni, 20 ta ikki xonali uy va 2,6 gektar yerga qurilgan turar-joy
binosi Buxoro to‘qimachilik kombinati qurilish direksiyasi ixtiyoriga topshirilgan. 1981-yil 12-
yanvarda 2,6 gektar turar-joy binosi uchun O‘zbekiston SSR davlat bankining 81801 hisob
raqamiga 16.900 rubl mablag‘ni to‘lash, Buxoro to‘qimachilik kombinati qurilish direksiyasiga
yuklatilgan.
1981-yil 14-yanvarda 2,2 gektar yer ajratilgan bo‘lib, xodimlarga 20 ta yakka tartibdagi turar-joy
binolari berilgan. Buxoro to‘qimachilik kombinati qurilish direksiyasi zimmasiga 14.300 rubl
mablag‘ni to‘lash yuklatilgan va bu topshiriqni bajarish ishlari tezlashtirilgan. 1982-yilda Buxoro
to‘qimachilik kombinatining G‘ijduvondagi ip-yigiruv fabrikasiga 33936 dona yigiruv
dastgohlari keltirilgan. Mexanika zavodi va umumiy ovqatlanish boshqarmasi qurilishi fabrika
ishchilarining iqtisodiy sharoitlarini yaxshilanishiga sabab bo‘lgan omillardan biri bo‘lgan. 1983-
yil 28-mayda G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasi maydonini kengaytirish uchun KPSS XXV syezdi
nomidagi Buxoro to‘qimachilik kombinati G‘ijduvon tumani ijroiya qo‘mitasi raisi
S. Raxmonovga murojaat bilan chiqqan. G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasiga 6,0 gektar yer maydoni
ajratilgan va 39.000 rubl bank hisob raqamiga o‘tkazilishi so‘ralgan. Bu murojaat Buxoro
to‘qimachilik kombinati tomonidan bajarilgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Toshkent to‘qimachilik institutida o‘qigan Sanobar Ravshanova G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasida
1981-yildan o‘z mehnat faoliyatini boshlagan, dastlab oddiy yigiruvchi keyin master vazifasini
bajargan. 1983-yildan 2012-yilgacha G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasida xodimlar bilan ishlash
bo‘yicha bo‘lim boshlig‘i lavozimida faoliyat yuritgan. G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasida 1981-yil
boshlangan qurilish ishlari shiddat bilan olib borilgan va bir yarim yilda qurib bitkazilgan.
G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasi 1983-yilning qishida ishga tushirilgan.
Davlat rahbari
Sh.R. Rashidov 1983-yili qurilish ishlari bilan tanishgan va ochilish marosimida qatnashib nutq
so‘zlagan. G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasi qurilish ishlarida 1981–1983-yillarda 900 dan ortiq
quruvchilar ishlagan.
G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasida ishlab chiqarish jarayoni yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. O‘sha davrda
to‘quv fabrikasining yo‘qligi aholining ehtiyojiga sabab bo‘lgan. Sababi ip
-
kalava viloyatning
yigiruv
-
to‘quv fabrikasida to‘qilgan. Bu ishga biroz vaqt va mablag‘ sarflangan. G‘ijduvonda ip
-
kalavani to‘qiydigan to‘quv fabrikasi qurilishi haqida bir necha bor yig‘ilishlarda takliflar
kiritilgan. G‘ijduvon ahli mehnatkash, ilmga va hunarga intiluvchan bo‘lganligi, aholi gavjumligi
va mutaxassislar yetishib kelayotganligini hisobga olib, 1984–1985-yillarda G‘ijduvon ip
-
yigiruv
fabrikasi yonidan to‘quv fabrikasi qurilishi boshlangan. Atrof tumanlardan va Navoiy
viloyatidan ishchilar, quruvchilar, mutaxassislar kelib qurilish ishlarida qatnashgan. 1985–1986-
yillarda G‘ijduvon ip
-
yigiruv va G‘ijduvon to‘quv fabrikalarining ish faoliyati qizg‘in kechgan
.
U yerda 1,5 mingdan ortiq ishchilar mehnat qilgan. Bundan tashqari masofa hisobga olinib, 100
-
sonli kasbiy ta’lim maktabining 70 ga yaqin talabalari 3 ta avtobusda G‘ijduvondan Vobkent
to‘qimachilik fabrikasiga kelib to‘quv dastgohlarini ishlatishni o‘rgangan. Talabalar tayyorlov
sexi, yigiruv sexi, ip kalavalash sexlarida va to‘qimachilik stanoklarida amaliyot o‘tab
tajribalarini orttirgan. 1983-yil G‘ijduvon ip
-
yigiruv fabrikasi yillik ishlab chiqarish rejasini 60
foiz bajarishga va’da berib, bu vazifani 64,4 foizga ortig‘i bilan bajargan. Buxoro to‘qimachilik
kombinatiga ortiqcha ip kalava yetkazib berilishi O‘zbekiston to‘qimachilik sanoati rahbari
X.M. Maqsumovning 1983-yil 14-apreldagi 54
-
son buyrug‘I hisobotlarida keltirib o‘tilgan.
G‘ijduvon yigiruv
-
to‘quv fabrikasida ish uch smenada olib borilgan. Kechki navbatda
ishlaydiganlarga qo‘shimcha haq to‘langan. G‘ijduvon yigiruv
-
to‘quv fabrikasida bosh injener
bo‘lib ishlagan M.A. Umarov 1987-yil fabrika direktori lavozimigacha ko‘tarilgan. Ikkala
fabrikaning xavfsizlik masalasi va ta’mirlash ustalari ishlarini o‘rganib chiqqan. 1987-yil 16-
iyulda M.A. Umarov tomonidan master va ustalarga ogohlantirish yoki hayfsanlar berilgan.
Jumladan, yigiruv sexida xavfsizlik qoidalarini buzganligi uchun Matluba Salimjonovaga,
tayyorlov sexi ustasi Dilmurod Soliyevga qayta qoidabuzarlik sodir etganligi uchun tanbeh
berilgan. To‘qimachilik sexi ustaxonasi ishchilarining xavfsizligini nazorat qilish yetarli
bo‘lmaganligi uchun Toshpo‘lat Xo‘jayev va usta Vohid Choriyevlar ogohlantirilgan,
shuningdek, mehnat jamoalariga qaytadan qat’iy ko‘rsatmalar berilgan. Bunday vaqtlarda
albatta, ularning ish haqlaridan chegirmalar qilinib, mukofot pullaridan mahrum qilingan,
qo‘shimcha ish haqi olmaganlar. Fabrika ishchilarining ish haqlari 70 so‘mdan 210 so‘mgacha
bo‘lgan.
Talab va ehtiyojga qarab Buxoro to‘qimachilik kombinati o‘z hududlarini tumanlarda kengaytira
boshladi. Qorako‘l tumanida ip-yigiruv fabrikasi qurilishi rejalashtirildi. Qorako‘l tarixiga nazar
tashlaydigan bo‘lsak, paxta tozalash zavodi dastlabki sanoat korxonalaridan hisoblangan. 1985-
yilda Qorako‘l paxta tozalash zavodining ishga tushganligiga 87 yil bo‘lgan. 1885-yil Buxoro
amirligi davrida bu yerdan temir yo‘lning o‘tishi bilan taraqqiyot ham kirib kelgan. 1898-yil
paxtani qayta ishlash sanoati Qorako‘lda ishga tushirilgan. Aynan, shu kabi jihatlar ham hisobga
olinib, Qorako‘l tumani ip
-
yigiruv fabrikasi uchun tanlangan.
Buxoro to‘qimachilik kombinatining filiali sifatida Qorako‘l ip-yigiruv fabrikasi qurilishi 1985-
yilda rejaga kiritilib, qurilish ishlari boshlangan. 1986-yilda tezlik bilan qurib bitkazilib ishga
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tushirilgan. Aynan, Qorako‘l ipakdek mayin paxta tolasini tarashlashga moslashtirilgan fabrika
bo‘lgan. Ingichka va uzun tolali ipni qayta tarash ishi murakkab bo‘lib, ishchilar soni ko‘p talab
etilgan. O‘zbekistonda ipni qayta tarash fabrikalari Toshkentda va Buxoroda bo‘lgan. Qorako‘lda
yetishtirilgan paxta respublikada ikkinchi o‘rinda turgan. Tolaning uzunligi 38–39 mm bo‘lib,
paxta Qorako‘l ip
-
yigiruv fabrikasida eksportbop qilib qayta taralgan. Eksport salohiyatini
oshirish uchun Rossiya, Chexiya va Italiyadan ipni tarash dastgohlari keltirilgan.
Aholini ish bilan ta’minlanishiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, 1987-yillarda 500 kishi 1990-
yillarda 600 kishi ish bilan ta’minlangan. Uzoqdan qatnaydiganlarga avtobuslar tashkil etilgan.
To‘rtta avtobus fabrika ishchilariga xizmat qilgan. Ip
-
kalavani Buxoro shahriga yetkazib
berishda ortiqcha xarajatlarni kamaytirish va aholini ish bilan ta’minlash maqsadida Olot to‘quv
fabrikasini tashkil etishga kirishilgan. Qorako‘l va Olot tumanida yetishtirilgan paxta navining
sifati jahon bozorida xaridorgirligini hisobga olib, Olot tumanida to‘quv fabrikasi ishga
tushirilishi tezlashtirilgan.
Olot tumani mamlakatimizning xorijiy davlatlarga chiqadigan hududlardan biri sanaladi. Olot
to‘quv fabrikasi 1986-yilda loyihalashtirilgan va 1986–1987-yillarda qurilish ishlari olib borilgan.
Olot tuman markazi Xalfa qishlog‘ida qurilish loyihasi asosida qurilgan. Buxoro to‘qimachilik
kombinati buyurtmalari asosida ish olib borilgan. Olot xo‘jaliklararo qurilish boshqarmasi
rahbari Bolta Elmurodov va ish boshqaruvchi Sayli Yo‘ldoshev bevosita qurilish ishlariga
ma’sul qilib belgilangan. O‘sha paytlar tuman ijroiya qo‘mitasi raisi Doniyor Toshev
boshchiligida qurilish shtabi tuzilib, bevosita qurilish ishlari nazorat qilib borilgan. Qurilish
ishlari 1987-yilda tugatilib, Olot to‘quv fabrikasiga 560 dona AT
-
100 to‘quv dastgohi o‘rnatilgan.
Yillik gazlama ishlab chiqarish hajmi 24 million metrga moslashtirilgan.
Olot to‘quv fabrikasi 1987-yil avgust oyida to‘qimachilik mashinalari to‘liq ishga tushirilib,
foydalanishga topshirilgan. Murakkab texnologiyalar va zamonaviy asbob-uskunalar keltirilgan.
Ko‘plab olotlik yigit
-
qizlarga yengil sanoatga doir kasb hunarlar o‘rgatila boshlangan. Fabrika
ma’muriyati va ishlab chiqarish binolari bilan yonma-yon ishchilar istiqomat qiladigan to‘rt
qavatli turar-joy binosi qurilishi tezlashtirilgan.
Olot to‘quv fabrikasiga ip
-
kalava Buxorodan va Qorako‘ldan keltirilgan va rangsiz mato
Buxoroga ranglash uchun yuborilgan. Jondor, Qorako‘l va Olot aholisi maydoni 13 gektardan
ortiq joyda qurilib faoliyat yuritayotgan Olot to‘quv fabrikasiga kelib ishlagan. Ish unumini
oshirish va sifatli gazlama ishlab chiqarish uchun Buxoro to‘qimachilik kombinatidan mutaxassis
kadrlar, masterlar jalb qilingan. O‘zbekiston SSR yengil sanoat vazirligi tomonidan Buxoro
to‘qimachilik kombinati direktori O.U. Ishoqovga Olot shahrida tashkil etilgan to‘quv fabrikasi
Buxorodagi ip
-
bo‘yash va pardozlash fabrikalari bilan hamkorlikdagi ishlarini tezlashtirish va
belgilangan rejani ortig‘i bilan bajarishi sizning kombinatingizga bog‘liqligini ma’lum qilamiz
deb bayon etilgan. Olot to‘qimachilik dastgohlari Buxoro to‘qimachilik kombinatidagi mexanika
zavodi mexaniklari tomonidan ta’mirlangan. To‘qimachilik dastgohlarining yili eski yoki jahon
standartiga javob beradigan dastgohlar soni kam bo‘lgan. Shunga qaramasdan, olotlik
to‘quvchilar uch smenali ishni davom ettirib berilgan majburiyatni o‘z vaqtida bajarishga harakat
qilgan. Fabrika atrofida bog‘cha, oshxona va dam olish maskanlari qurilish ishlari olib borilgan.
Asosan fabrikada o‘zbek, turkman, rus va ozarbayjonlar ishlagan.
Buxoro to‘qimachilik sanoati xodimlari aholiga tayyor gazlamalar yetkazib berishdan tashqari
vatanparvarlik ishlarida ham faol bo‘lgan. 1988-yil 7-dekabrda Armanistonning shimoliy
hududlarida kuchli zilzila sodir bo‘lgan. 1988-yil 11-dekabrda Buxoro to‘qimachilik kombinati
va filiallaridagi fabrikalar jamg‘armalaridagi mablag‘laridan yordam sifatida zilzila bo‘lgan
hududga dori
-
darmonlar, kiyim
-
kechaklar va sochiqlar yuborilgan. Olot to‘quv fabrikasi
ishchilari ham bir kunlik ishlagan mablag‘larini zilziladan talafot ko‘rganlar uchun tashkil
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
etilgan jamg‘arma hisobiga o‘tkazganlar. Xuddi shunday voqea 1989-yil 23-yanvarda
Tojikistonda kuchli zilzila sodir bo‘lgan. Qardosh xalqlarga yordam berish an’anasida Olot
to‘quv fabrikasi ishchi masterlari, mexaniklar ham bir kunlik oyliklarini jamg‘armaga
o‘tkazganlar va beminnat yordam berilgan.
Qayta qurish siyosati va bozor iqtisodiyotiga o‘tish tamoyillari, 1989-yildan filial fabrikalariga
moliyaviy mustaqillik berilishi fabrikada bir qancha yangiliklar va erkinliklarni yarata boshlagan.
Yangi to‘qimachilik mashinalari sotib olinishiga imkoniyatlar berila boshlangan. Fabrikaning
rejasida to‘quv fabrikasi yonida yigiruv fabrikasini bunyod etish talabini o‘rtaga tashlab, yuqori
tashkilotlarga murojaatlar qilingan. Chunki qo‘shma fabrika bo‘lmasa, yuqori ko‘rsatkichlarga
erishib bo‘lmagan.
To‘quv sexida 1989–1992-yillarda 320 ishchi ishlagan. Sexda bir chorakda 2 million 910 ming
metr gazlama ishlab chiqarish rejalashtirilgan. Yonida zamonaviy oshxona bo‘lib, ovqatlar arzon
narxlarda tashkil etilgan. Sababi, 10 gektar maydonga sabzavot, poliz va boshqa oziq-ovqat
ekinlari ekilgan. To‘qimachilik fabrikasi ishchilari oshxonasi uchun kichik chorvachilik firmasi
bo‘lib unda 70 dona qo‘y parvarish qilingan.
Xulosa
o‘rnida qayd etish kerakki, tumanlarda tashkil etilgan to‘quv, yigiruv fabrikalarida
Buxoro to‘qimachilik kombinati tomonidan berilgan rejalarni bajarish uchun ish jarayonlari
yaxshi tashkil etilgan. Ichki tartiblar ham yaxshi yo‘lga qo‘yilgan holatda sifatli ip va gazlamalar
ishlab chiqarilgan. Albatta, buning uchun G‘ijduvon, Vobkent, Qorako‘l va Olot tumani
fabrikalarda rejani ortig‘i bilan bajarish uchun uch smenada tun
-
kun ishlar amalga oshirilgan.
O‘zbekiston va Ittifoq manfaatlari uchun ip
-
kalavalar va tayyor gazlamalar tayyorlangan.
To‘qimachilik sanoatini rivojlantirish uchun Buxoro hududida paxta maydonlari hisobsiz
kengaytirilgan. Ittifoq respublikalaridan Buxoro to‘qimachilik sanoatiga buyurtmalar ko‘plab
tushib turganligi sababli buyurtmalarni bajarish uchun tumanlardagi filiallarga ham rejalarni
bajarish mas’uliyati yuklangan. G‘ijduvon va Qorako‘l tumanidagi paxta tozalash zavodlarida
1989–1990-yillar ingichka tolali paxta navini rejadan ortiq qilib bajargan. Bu esa to‘qimachilik
salohiyatiga yetarli paxta tolalari mavjudligidan darak beradi.
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro’yxati
1.Солиев А., Назаров М., Қурбонов Ш. Ўзбекистон ҳудудлари ижтимоий-иқтисодий
ривожланиши. –Тошкент, 2010. – Б. 60.
2.Vobkent tuman davlat arxivi, 157
-
fond, 1
-
ro‘yxat, 696
-
yig‘ma jild, 41
-
42 – varaqlar.
3.Сааков В. В Сотни адресов (История Бухарского текстильного комбината) – Ташкент:
Меҳнат, 1991. – С. 63.
4.O‘zbekiston milliy arxivi, Р
–
2792 - fond, 1 - ro‘yxat, 238 - yig‘ma jild, 61 - varaq.
5.Muallifning H. Ma’mirov bilan shaxsiy muloqoti. 2022-yil 23-avgust.
6.Olot tuman davlat arxivi, 30 - fond, 1 - ro‘yxat, 85 - yig‘ma jild, 34 - varaq.
7.
Ражабов Қ., Иноятов С. Бухоро тарихи. – Тошкент: Tafakkur, 2016. – 460 б.
