JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kamalova Nigora Laziz qizi
Andijon Davlat Tibbiyot Instituti Nevrologiya kafedrasi assistenti
Email:
ORCID ID: 0000-0003-3106-3998,
Maxmudov Sayidkomil Karimxon o’g’li
Andijon Davlat Tibbiyot Instituti Nevrologiya yo’nalishi 1-bosqich magistratura talabasi.
ALKOGOLIZMGA CHALINGAN BEMORLARDA OLIY NERV FAOLIYATIDAGI
O'ZGARISHLAR
Annotatsiya:
Kasallikning nisbatan tez rivojlanishi, yoshligidan boshlanishi, davolashga
chidamliligi hamda keng tarqalganligi sababli, alkogolizmni davolash narkologiyaning dolzarb
muammolaridan biri hisoblanadi [1, 3, 6]. O‘z kuzatuvlarimizga ko‘ra, yoshlar orasida alkogol
iste’moli va unga qaramlik aniq psixologik va nevrologik muammolar bilan bog‘liq. Bundan
tashqari, ichkilikka mukkasidan ketgan ayollarda chegaraviy ruhiy buzilishlar erkaklarga
nisbatan ikki baravar ko‘p (60-70%) uchraydi, erkaklarda esa bu ko‘rsatkich 30% ni tashkil etadi.
Kalit so‘zlar:
kognitiv buzilishlar, ruhiy buzilishlar, yosh davri, alkogolizm.
Kirish:
Bugungi kunda alkogolizm tibbiy va ijtimoiy muammo bo‘lib, inson hayotining barcha
javxalariga ta’sir ko‘rsatadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra,
dunyo bo‘ylab o‘lim holatlarining 5,9% alkogolizm bilan bog‘liq [2]. So‘nggi ma’lumotlarga
qaraganda, yoshlar orasida alkogolizm tarqalishi yildan yilga ortib bormoqda [5]. Hatto qisqa
muddatli alkogol iste’moli ham miyadagi qaytarilmas organik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi va
turli buzilishlar shaklida klinik tarzda namoyon bo‘ladi [3, 4, 6]. Tadqiqotlarga ko‘ra, bu
alkogolizmga chalingan bemorlarda doimiy ruhiy buzilishlarning asosiy belgilaridan biridir.
Alkogolga qaramlik miya faoliyatining buzilishiga olib kelib, turli kognitiv funksiyalarning
buzilishiga sabab bo‘ladi [4, 7]. Kognitiv buzilishlarni aniqlashda zamonaviy klinik va
instrumental usullar bilan bir qatorda neyropsixologik tadqiqot usullari ham muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu usullar yordamida nafaqat kasallikning turli bosqichlaridagi o‘zgarishlarni, balki miya
tuzilishi va funksiyasidagi buzilishlarni ham aniqlash mumkin. Bunda keng qo‘llaniladigan
standart usullardan biri Mini-Mental State Examination – MMSE [1].Alkogolizm bilan
kasallangan bemorlarda kognitiv buzilishlarni erta aniqlash ilmiy va amaliy jihatdan muhim
ahamiyatga ega, chunki aynan shu bosqichda amalga oshiriladigan davolash va profilaktika
choralari eng samarali bo‘ladi.
Tadqiqotning maqsadi:
Alkogolga qaram yoshlarda emosional, shaxsiy va kognitiv
buzilishlarni o‘rganish.
Tadqiqot materiallari va usullari:
Ushbu maqsadlarga erishish uchun 30 nafar, yoshi 24 dan
44 gacha bo‘lgan alkogolizmga chalingan bemorlar tekshirildi, davolandi va katamnestik
kuzatuv olib borildi. Eksperimental guruh 30 nafar bemordan iborat bo‘lib, ulardan 63% erkak
va
37% ayol edi. Tadqiqot Andijon viloyat narkologik dispanseri bazasida o‘tkazildi.
Tadqiqotning asosiy usullari quyidagilar edi: Klinik va nevrologik tekshiruv, psixometrik
shkalalar orqali kognitiv funksiyalarni baholash (Mini-Mental State Examination – MMSE),
Sotsiometrik baholash – ijtimoiy-mehnat va oilaviy-muammoviy moslashuv darajasi va
dinamikasini o‘rganish, Eksperimental psixologik tekshiruv.Psixologik testlar quyidagilar
yordamida o‘tkazildi: MMPI testi (mini-multi psixologik so‘rovnomasi qisqartirilgan varianti) –
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ishtirokchilarning shaxsiy xususiyatlarini o‘rganish uchun,Biografik so‘rovnoma – nemis
psixologlari tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, ishtirokchilarning biografiyasi, oilaviy holati va
shaxsiy xususiyatlarini o‘rganishga mo‘ljallangan.
Tadqiqot natijalari:
MMSE (Mini-Mental State Examination) tekshiruvi natijalariga ko‘ra,
bemorlarda vaqt va makonni tushunish buzilishi, irodaviy jarayonlar sustligi, xotira va e’tibor
yetishmovchiligi, o‘qish, yozish, chizish va gaplarni takrorlash qobiliyatida o‘zgarishlar
aniqlangan. Tekshiruvdan o‘tgan bemorlarning yarmida o‘rtacha darajadagi demensiya (aqliy
zaiflik) aniqlangan, 13% bemorlarda yengil darajadagi demensiya, 26% bemorlarda esa
demensiyadan oldingi bosqich holati qayd etilgan, 13% bemorlarda esa kognitiv buzilishlar
aniqlanmagan.
Bu ko‘rsatkichlar quyidagi jadvalda aks ettirilgan.
Jadval 1
MMSE shkalasi bo‘yicha kognitiv buzilishlarning tarqalishi
Tadqiqotda ishtirok etgan erkaklarning 22,9% alkogolga qaram bo‘lganlar, 25,7% esa sog‘lom
erkaklar bo‘lib, ular harbiy xizmatni o‘tagan. So‘rov o‘tkazilgan paytda alkogolga qaram
erkaklarning 38,6% va sog‘lom erkaklarning 58,6% doimiy ishga ega edi. Nikoh holati bo‘yicha
guruhlarni asosan uylanmaganlar tashkil etdi: faqat 20% alkogolga qaram bemorlar va 32,9%
sog‘lom kishilar o‘z oilasiga ega edi. Tadqiqotda qatnashganlarning 18,6% narkotik moddalarga
qaram bo‘lsa, nazorat guruhidagi 28,6% farzandli edi. Korrelyatsion tahlil natijalari: o‘tkazilgan
korrelyatsion tahlil shuni ko‘rsatdiki, "MMPI" testidagi 9mA gipomaniya shkalasi va ZNu
histeriya shkalasi o‘zaro bog‘liq (g=0,318, p<0,01). Bu guruh a’zolariga xos bo‘lgan shaxsiy
fazilatlarni tasdiqlaydi: yuqori faollik, ijtimoiylik, optimizm, lekin shu bilan birga hissiy
beqarorlik va namoyishkorlik mavjudligi. 4Pd psixopatiya shkalasi “Ijtimoiy maqom”
ko‘rsatkichi (BIV) bilan bog‘liq (g=0,304, p<0,05), bu esa ijtimoiy moslashish qiyinligini
ko‘rsatadi.8Sc shizoid shkalasi (individualizm) 7Pt psixasteniya shkalasi (g=0,758, p<0,001)
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, L.N.Sobchik (2001) tadqiqotlariga ko‘ra, bu shaxsning ichki
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tarangligi, asabiyligi, doimiy va ko‘pincha samarasiz fikrlashi, ruhiy noqulaylik, ishonchsizlik va
aybdorlik hissini namoyon etadi. Shuningdek, 8Sc shizoid shkalasi bo‘yicha quyidagi
bog‘liqliklar aniqlandi:Tadqiqot ishtirokchilarining aksariyati doimiy charchoqni his qiladi
(g=0,422, p<0,001),Ko‘pincha yolg‘izlik hissi mavjud (g=0,394, p<0,01),Ko‘pincha o‘z
muammolariga chuqur sho‘ng‘ib ketish holati kuzatiladi (g=0,387, p<0,05).MMPI profili
bo‘yicha natijalar alkogolga qaram erkaklarda MMPI testi natijalari quyidagicha: Psixopatiya 4P
shkalasi – 66,1 ±2,8,Gipomaniya 9mA shkalasi – 64,9±2,3,
Shizoidlik 8Sc (individualizm) shkalasi – 62,9±2,3,Paranoya 6Pa (ruhiy qattiqlik) shkalasi –
62,3±2,2,Depressiya 2B (pessimizm) shkalasi – 60,9±2,6. Nazorat guruhidagi erkaklarda
quyidagi
ko‘rsatkichlar
ancha
yuqori
chiqdi:
"Yolg‘on
shkalasi
B"
(MMPI)
(p<0,001),"Ekstraversiya" (B1U) (p<0,001),"Siqilish" (LSI) (p<0,01).Ayollarda esa quyidagi
ko‘rsatkichlar yuqori bo‘ldi:"Paranoya 6Pa" (MMPI) (p<0,001),"O‘zini tutish kuchi" (BIV)
(p<0,001),"Nevrotizm" (VIV) (p<0,001).Bu shuni ko‘rsatadiki, erkaklar ayollarga qaraganda
o‘zlarining zaif tomonlarini inkor etishga moyil. Erkaklar, asosan, ayollarga nisbatan impulsiv va
ijtimoiy faolligi yuqori bo‘lib, ular hukmronlik qilish, kuch va nazoratga ega bo‘lish istagi bilan
ajralib turadi. Bu quyidagi korrelyatsiyalar bilan tasdiqlanadi: L "MMPI" shkalasi va erkaklarda
qonun bilan bog‘liq muammolar mavjudligi o‘rtasida bog‘liqlik aniqlangan (g=0,351, p<0,05).
Xulosa:
1.Olingan ma'lumotlar shuni ko‘rsatdiki, alkogolizm bilan og‘rigan bemorlarda miya
disfunksiyalari mavjud. Bu yuqori ruhiy funksiyalar buzilishi shaklida namoyon bo‘lib, ilg‘or
neyropsixologik testlar yordamida aniqlangan. Neyropsixologik diagnostika usullarining
narkologik amaliyotda qo‘llanilishi nafaqat kognitiv buzilishlar va ularning darajasini aniqlashga,
balki miya patologik buzilishlarining lokalizatsiyasini aniqlashga ham imkon beradi.
2.Alkogolga qaram erkaklar quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi: emosional beqarorlik,
qo‘zg‘aluvchanlik, dunyoga nisbatan dushmanlik kayfiyati, og‘riqli kechinmalarni siqib
chiqarish, salbiy xatti-harakatlar va narkomaniya alomatlarini e’tibordan chetda qoldirish,
namoyishkorlik.Alkogolga qaram ayollar esa ruhiy qat’iylik (mental rigidlik), ijtimoiy me’yor va
qadriyatlarga beparvolik, mojaroga moyillik va impulsivlik bilan ajralib turadi.Alkogol ta’sirida
ayollarning psixologik xususiyatlari erkaklarga xos shaklda deformatsiyaga uchraydi,
erkaklarning shaxsiyati esa ayrim jihatlardan ko‘proq ayollarga xos xususiyatlar tomon o‘zgaradi.
Adabiyotlar:
1. Rakhimbayeva Gulnora Sattarovna, Kamalova Nigora Lazizovna “FEATURES OF THE
COGNITIVE SPHERE IN PERSONS WITH ALCOHOL ABUSE DEPENDENCE” Ethiopian
International Journal of
Multidisciplinary
Research.
Volume:
11,
Issue
02,
Fev-2024
https://www.eijmr.org/index.php/eijmr/article/view/1039
2. Rakhimbayeva Gulnora Sattarovna, Kamalova Nigora Laziz qizi,
Sotvoldiev Maxammadjon Muxiddin o’g’li. “COGNITIVE DISORDERS BASED ON
GENDER CHARACTERISTICS IN YOUNG PEOPLE
WITH CHRONIC ALCOHOLISM”, INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL
INTELLIGENCE academic publishers, INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL
INTELLIGENCE (ISSN: 2692-5206) Volume 04, Issue 09, 2024, Published Date: 25-11-2024,
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai/article/view/1780
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. Насирдинова Н.А. Камалова Н.Л., “КОГНИТИВНЫЕ РАССТРОЙСТВА ПРИ
АЛКОГОЛИЗМЕ”
https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/8934
4. Gruzeva T.S., Dufinets V.A., Zakolyevich V.B. Harmful alcohol consumption: prevention,
trends, health burden, reduction strategy // WiadomosciLekarskie (Warsaw, Poland: 1960), 2016.
Vol. 69. No. 2. Pt 2. pp. 183-189.
5. Ochilov U.U., Turaev B.T., Zhumageldiev N.N. Features of the formation and course of
alcoholism in persons with character accentuations and personal disorders //Bulletin of Science
and Education, 2020. No. 10-4 (88). pp. 101-103.
6. Bernardin F., Maheut-Bosser A., Paille F. Cognitive impairment of alcohol-dependent subjects
// La Revue du praticien, 2014. Vol. 64. No. 4. pp. 462-465.
7. Carrus G. et al. Group membership and adolescents’ alcohol intake: The role of drinking
motives // Journal of studies on alcohol and drugs, 2016. Vol. 77. No. 1. pp. 143-149.
8. Perry C.J. Cognitive decline and recovery in alcohol abuse // Journal of molecular
neuroscience, 2016. Vol. 60. No. 3. pp. 383-389.
9. Sanvicente-Vieira B. et al. Theory of mind in substance users: a systematic minireview
//Substance use & misuse, 2017. Vol. 52. No. 1. pp. 127-133.
10. Andrianova E.D., Damulin I.V., SivolapYu.P. Cognitive disorders in alcoholism // Narcology,
2013. Vol. 12. No. 6. pp. 79-85.
