JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Chirchiq davlat pedagogika
universiteti “Tasviriy san’at va
dizayn” kafedrasi professori,
(PhD) Sultanov Xaytboy Eraliyevich
taqrizi ostida
Berdiyev Doston Abduvoitovich,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
“Tasviriy sanʼat va dizayn” kafedrasi
o‘qituvchisi
Email:
ORCID ID: https://orcid.org/0009-0001-
6388-382X
BOLALARGA EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYA BERISHDA TASVIRIY
SAN’ATNING AHAMIYATI
Аnnotatsiya:
Maqolada bolalarni ekologik tarbiyalash muammolarini hal etishda tasviriy
san’atning o‘rni haqida fikr yuritiladi. Insonda bolalikdan boshlab insonparvarlikka
yo‘naltirilgan ijtimoiy ongni shakllantirish zarurligi ta’kidlanadi.
Каlit so‘zlar:
ekologiya, tabiat, psixologik, rang, madaniyat, san’at, kontrast, ijod.
Аннотация:
В статье рассматривается роль изобразительного искусства в решении
проблем экологического воспитания детей. Подчеркивается необходимость формирования
у человека с детства общественного сознания, ориентированного на гуманизм.
Ключевые слова:
экология, природа, психология, цвет, культура, искусство, контраст,
творчество.
Abstract:
The article discusses the role of visual arts in solving the problems of environmental
education of children. It is emphasized that a person needs to develop a social consciousness,
oriented towards humanism, from childhood.
Keywords:
ecology, nature, psychology, color, culture, art, contrast, creativity.
Hozirgi kunda ekologik muammolar global miqyosda dolzarb masalalarga aylangan. Tabiatning
ifloslanishi, iqlim o'zgarishi va biologik xilma-xillikning kamayishi kabi masalalar insoniyat
uchun jiddiy tahdidlar yaratmoqda. Shuning uchun, bolalarni ekologik tarbiyalash va ularda
tabiatga nisbatan mas'uliyatli munosabatni shakllantirish juda muhimdir. Bu jarayonda tasviriy
san'atning o‘rni beqiyosdir.
Tasviriy san’at bolalarga tabiatni o‘rganish, uning go‘zalligini anglash va ekologik muammolarni
tushunishda yordam beradi. San’at orqali bolalar o‘z fikrlarini ifodalash, his-tuyg‘ularini aks
ettirish va ijodiy yondashuvni rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Tasviriy san’at asarlari
orqali ekologik masalalar haqida fikr yuritish, muammolarni tahlil qilish va ularni hal etish
yo‘llarini izlash imkoniyatlari yaratiladi.
Bolalar tasviriy san’atini rivojlantirish bo‘yicha tadqiqotlar N.E.Asadullina, R.F. Berzina, V. B.
Kosminskaya, O.V. Pachganova., E.E. Purik, E. A. Flerina. Maktabgacha yoshdagi bolalarni
san’at yordamida ekologik tarbiyalash muammosini hal qilishda quyidagi odamlar ishladilar:
L.V. Kompantseva, T.A. Koptsev. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, tasviriy san’at asarlari
o‘zlarining kognitiv, estetik va tarbiyaviy qadriyatlaridan iborat bo‘lgan katta ahamiyatga ega va
bolalarni ekologik tarbiyalashning muhim vositasidir.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Amaliyotda, maktabgacha yoshdagi bolalarni tasviriy san’at vositasida ekologik tarbiyalash
masalalariga maktabgacha ta’limda kamtarona o‘rin ajratiladi. Pedagoglar tomonidan bolalarni
ekologik tarbiyalashda tasviriy san’at asarlaridan foydalanishning o‘rni yetarlicha baholanmaydi.
Bu esa mazkur muammoning dolzarbligini ko‘rsatadi.
Rangtasvir maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi va ekologik
tarbiya vositasi sifatida foydalaniladi. San’at turlaridan biri sifatida rangtasvir ranglar vositasida
badiiy obrazlar yaratilishini aks ettiradi. Rang, dog‘, bo‘yoq, kontrast kabi turli ifoda
vositalaridan foydalanish san’atkorga narsalarning jonli realligini, yorug‘likni, havoni, rasmda
tasvirlangan odamlarning xarakterini tasvirlashga yordam beradi.
Bolalarda estetik va ekologik tarbiya vazifalarini hal etish bo‘yicha ish shakllari xilma-xil -
san’at asarlari bilan tanishish, bolalarni san’at bilan tanishtirishga qaratilgan sayohatlar va
suhbatlar; tasvir vositalari haqida suhbatlar; estetik jihatdan tashkil etilgan muhit yaratish, taniqli
rassomlar asarlari reproduksiyalari ko‘rgazmalari, bolalar asarlari ko‘rgazmalari, rasmlar
galereyasiga tashrif buyurish, shuningdek, har bir bola o‘z tashabbusini ko‘rsatishi,
imkoniyatlarini amalga oshirishi mumkin bo‘lgan tashkil etilgan mustaqil faoliyat.
Badiiy idrokni shakllantirishda kichik maktab o‘quvchisiga xos bo‘lgan yosh xususiyatlarini
hisobga olish kerak. U yoki bu ma’lumot faqat ma’lum bir yosh davrida eng samarali
o‘zlashtiriladi. Inson shaxsi shakllanib bo‘lgandan keyin badiiy ideallarni, badiiy didni
shakllantirish qiyin.
Shaxsni badiiy idrok etishning rivojlanishi bolalikdan boshlanadi. Katta yoshdagi inson
ma’naviy jihatdan boy bo‘lishi uchun maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalar
tarbiyasida bunga alohida e’tibor qaratish lozim. Maktabgacha tarbiya va kichik maktab bolaligi
davri badiiy tarbiya nuqtayi nazaridan deyarli eng hal qiluvchi davr hisoblanadi. Aynan shu
yoshda eng intensiv shakllanishi sodir bo‘ladi
Pedagogning maktabgacha yoshdagi bolalarga tabiat manzaralarini estetik idrok etishni o‘rgatish
bo‘yicha ta’limiy faoliyatga jalb qilishga qaratilgan ishlari, ona yurt tabiatini kuzatish, tasviriy
san’at asarlari va illyustratsiyalarni ko‘rib chiqish, suhbatlar o‘tkazish orqali bolalar ijodiyotini
rivojlantirishga yordam beradi. Bu faoliyat bolalar rasmlarida o‘z aksini topadi, bu rasmlarda
bola atrof-muhitga bo‘lgan munosabatini ifodalay boshlaydi. Bola rasm chizishning oddiy
ko‘nikma va malakalarini egallash jarayonida ijodiy tasviriy faoliyat tajribasini orttiradi.
Tabiatga nisbatan estetik munosabatni shakllantirish ekologik madaniyatning asosiy unsurlaridan
biridir. Atrof-muhitga, insonga va mehnatga estetik munosabatni tarbiyalash tabiat bilan o‘zaro
aloqalarni boshqarishni, ekologik maqsadlarga erishishga qaratilgan xatti-harakatlar va xulq-
atvorni yo‘naltirishni o‘z ichiga oladi. Estetik jihatdan ahamiyatli landshaftlarni, tirik va jonsiz
tabiat obyektlarini idrok etish, baholash va his qilish nafaqat zamonaviy insonning tabiat bilan
muloqot qilishi va uni mushohada etishining muhim sababi, balki uning faol-insonparvarlik
nuqtai nazarini va madaniy xulq-atvorini shakllantirishning samarali omili hamdir.
Ekologik madaniyatni tarbiyalash tizimida, ayniqsa, rangtasvirda inson va tabiat o‘rtasidagi
munosabatlarning xilma-xilligini nozik va ishonarli aks ettiruvchi tasviriy san’at alohida o‘rin
tutadi. Ayniqsa, gap manzara janri haqida - manzara haqida, mustaqil janr sifatida, uning paydo
bo‘lish davri ekologik harakatlarning paydo bo‘lish davriga to‘g‘ri kelishi tasodifiy emas. Tabiat
ilhom manbai bo‘lib, yorug‘lik va havo sof tasviriy hodisa sifatida mustaqil ahamiyat kasb etdi.
Shu nuqtayi nazardan, manzara rangtasviri asta-sekin san’at va ekologiya bir-biri bilan uzviy
bog‘liq bo‘lgan ekologik madaniyatni tarbiyalash omili sifatida ajralib chiqdi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Natijalar va muhokamalar: Shu nuqtayi nazardan, manzara san’atining klassik namunalari
sifatida Gollandiya, Barbizon maktablari va ayniqsa, tabiat qahramon bo‘lgan impressionistlar
asarlarini keltirish mumkin. Gollandiya maktabi vakillari P.Breygel, X.Averkamp, Yan Van
Goyen va boshqalarning asarlarida insonning o‘z yeri bilan faxrlanishi, tabiatdan zavqlanishi
namoyon bo‘ladi. Atrof olamga bo‘lgan cheksiz muhabbat golland manzarachilarining barcha
asarlarida o‘z aksini topgan. Fransuz rassomlari Teodor Russo, Kamil Koro, Gyustav Kurbe va
boshqalar tekislikka tabiatning muhim muhitini, tabiatni qadriyat sifatida berishga intildilar, bu
yerda ijodiy faoliyat realistik manzara yaratishga va impressionizmning paydo bo‘lishiga olib
keldi. Klod Mone, Kamil Pisaro, Alfred Sisley va boshqa impressionistlar yorug‘lik va havoning
o‘zgaruvchan muhitiga e’tibor qaratib, manzaraning ahamiyatini idrok etishni yangi bosqichga
ko‘tardilar. Bu an’analarni rus manzarasida Arxip Kuinji, Isaak Levitan, Ivan Shishkin o‘zbek
manzarachi rassomlari O‘rol Tansiqboyev, Zokir Inog‘omov kabi rassomlar davom ettirdilar.
Manzara san’ati bilan muloqot his-tuyg‘ular ning rivojlanishiga yordam beradi, tabiatga, uning
go‘zalligiga xayrixoh munosabatni shakllantiradi. Psixologik nuqtayi nazardan bu jarayon
hissiylikdan boshlanib, keyinchalik insonda ba’zi aqliy jarayonlarga olib keladigan hissiy
darajadagi dunyoni bilish sifatida qaraladi. Ekologik ongni shakllantirish, ijtimoiy, umuminsoniy
muammolarni shaxsiylashtirish, sayyoramizning uyg‘unligi zarurligini anglash uchun shart-
sharoitlar paydo bo‘lmoqda, bu esa ushbu masalalarni ilmiy darajada muhokama qilishga olib
kelmoqda.
O‘quvchilarda ekologik madaniyatni shakllantirish masalasi o‘qituvchi-pedagoglar oldida turgan
muhim tarbiyaviy masalalardan biri bo‘lishi kerak. Maktablarda ushbu madaniyat va tarbiyani
shakllantirishda tasviriy san’at fanining ham ahamiyati o‘laroq dars mashg‘ulotlarida bunga
alohida yondashuv zarur. San’at, ayniqsa tasviriy san’at, yosh avlodni tabiatga bo‘lgan hurmat va
e’tiborni kuchaytirishda kuchli vosita hisoblanadi. Rasm chizish, haykaltaroshlik yoki boshqa
san’at turlari orqali bolalar tabiatning go‘zalligini va uning muhimligini tushunishlari mumkin.
Ekologik ta’lim dasturlari san’at bilan birlashtirilganda, bolalar tabiatni saqlash va muhofaza
qilish masalalariga faolroq munosabatda bo‘lishadi.
Xulosa. O‘qituvchi bolalarga tabiatni, uning go‘zalligini va muhofazasini tasvirlash orqali
ekologik muammolarni tushuntirishi mumkin. Tasviriy san’at asarlari orqali bolalar tabiatning
ahamiyatini va uning himoya qilish zarurligini anglaydilar. Shunday ekan, bo‘lajak tasviriy
san’at o‘qituvchilarini tayyorlashda ekologik madaniyat tushunchasini oliy ta’lim muassasalarida
ham o‘rgatiladi. Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Tasviriy san’at va muhandislik
grafikasi” yo‘nalishi talabalari rangtasvir darslarida bu masalaga ham to‘xtab o‘tiladi. Darsdan
tashqari, ekologiyani asrash mavzusiga oid rasmlar tanlovi ham o‘tkaziladi. Har yili “Orolni
asraylik” mavzusida rangtasvir, grafika bo‘yicha ijodiy ishlar tanlovi an’anaviy tarzda tashkil
etilmoqda. Ma’lumki global muammolardan biri hisoblangan orolning qurishi san’atda ham o‘z
aksini topgan. Turli san’at asarlari orqali ekologik muammoning yoritilishi, uni bartaraf etish
bo‘yicha fikr-mulohazalar kompozitsiya ko‘rinishida tasvirlanadi. Shunday ekan, atrof-muhitni
asrash va tabiatni muhofaza qilish tarbiyasini maktabgacha, maktab va oliy ta’lim tizimida
shakllantirish zarur.
Foydalabilgan adabiyotlar:
1.
Головнева Е.В. (2017) Роль изобразительного искусства в экологическом воспитании
детей.
2.
Савченко Е.В. (2021) Формирование экологической культуры школьников на уроках
изобразительного искусства.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3.
Berdiyev Doston Abduvoitovich. (2024). The role of integrative education in student
activation. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(11), 151–155.
