JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Samarqand davlat universiteti
“Amaliy psixologiya”kafedrasi, PhD.
Djuraqulova Dilfuza Farxadovna
taqrizi ostida
Dovurova Durdona Akbar qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand
Davlat universiteti
Psixologiya yo’nalishi magistranti
email:durdonadavurova27@gmail.com
AXBOROT XAVFSIZLIGINING PSIXOLOGIK JIHATLARI IJTIMOIY
PSIXOLOGIK MUOMMO SIFATIDA
Annotatsiya:
Axborot xavfsizligi zamonaviy jamiyatning muhim tarkibiy qismiga aylanib,
nafaqat texnik, balki psixologik jihatlarni ham o‘z ichiga oladi.Inson omili axborot
xavfsizligining zaif nuqtalaridan biri hisoblanadi, chunki odamlarning xulq-atvori, munosabati
va hissiy holati axborot tizimlarining himoyalanish darajasiga ta’sir qiladi.Ushbu maqolada
axborot xavfsizligining psixologik jihatlari ijtimoiy-psixologik muammo sifatida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar
: Axborot,psixologiya, stress, emotsional holat,axborotning psixologik ta’siri,
kiberxavfsizlik, psixologik tahdidlar,feyk (yolg’on)axborot, propaganda, yoshlar, jamiyat, ong,
tushuncha.
Abstract:
Information security has become an important component of modern society,and
includes not only technical,but also psychological aspects.The human factor is one of the weak
points of information security ,since people’s behaivor ,attitudes and emotional state affect the
level of protection of information systems.This article considers the psychological aspects of
information security as a socio-psychological problem.
Keywords
: Information, psychology, stress, emotional state, psychological impact of
information, cybersecurity, psychological threats, fake (false) information and propaganda, youth,
society, consciousness, concept.
Аннотация
:Информационная безопасность стала важной составляющей современного
общества и включает в себя не только технические, но и психологические аспекты.
Человеческий фактор является одним из слабых мест информационной безопасности,
поскольку поведение, отношение и эмоциональное состояние людей влияют на уровень
защищенности
информационных
систем.В
данной
статье
рассматриваются
психологические аспекты информационной безопасности как социально-психологической
проблемы.
Ключевые слова
: Информация, психология, стресс, эмоциональное состояние,
психологическое воздействие информации, кибербезопасность, психологические угрозы,
фейковая (ложная) информация, пропаганда, молодежь, общество, сознание, концепция.
Kirish
:Axborot- biron voqea haqidagi batafsil xabar, maʼlumot. Davlatlar oʻrtasidagi
muzokaralar natijasida tuzilgan bitim yoki shartnoma toʻgʻrisida hukumatning rasmiy xabari.
Xalqaro huquqda ikki va undan ortiq davlatlar oʻrtasida olib boriladigan diplomatik muzokaralar
natijasida tuzilgan bitimlar, shartnomalar yoki qabul qilingan boshqa qarorlar haqidagi xabar ikki
yoki undan ortiq davlatlar tomonidan rasmiy eʼlon qilinadi. Ikki davlat oʻrtasida olib borilgan
muzokaralar haqidagi axborot, odatda qoʻshma axborot deb ataladi.
Psixologiya
—inson
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
faoliyati va hayvonlar xatti-harakati jarayonida voqelikning psixik aks etishi, ruhiy jarayonlar,
holatlar, hodisalar, hislatlar toʻgʻrisidagi fan. Psixologiyaning tadqiqot predmetiga sezgilar va
idrok obrazlari, tafakkur va hissiyot, faoliyat va muomala kabi psixologik jarayonlar,
kategoriyalar kiradi. Psixologiyaning asosiy vazifalari — psixika qonuniyatlarini, inson ruhiy
holatlari shakllanishini filogenetik va ontogenetik taraqqiyot birligida ochishdan iboratdir.
Mazkur vazifalar yechimini topishda psixologiya bir tomondan, biologiya fani sohalari bilan,
jumladan, fiziologiya
bilan, boshqa tomondan esa, sotsiologiya, pedagogika, madaniyat
tarixi, mantiq hamda ijtimoiy fanlar bilan jips aloqaga kirishadi. Psixologiya eng avvalo,
psixikaning insonga xos shakli boʻlmish ong va oʻzini oʻzi anglashni tadqiq etadi.
Materiallar va uslublar
.Axborot insonning 5 ta sezgi organlari orqali oladigan, cheksiz xabarlar
ichidan o‘zi uchun foydali qismini xotirada saqlab qoladigan qismidir. Masalan, birov bilan
tanishganda uning kiyimi, qaerda turgani, kim bilan turgani va hokazolar emas, uning ismi,
qiyofasi, kasbi kabi axborotlarni eslab qolishga harakat qilinadi. Texnologiya esa (jarayonni
amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilimlardan foydalanib) o‘zida ixtiyoriy jarayonning har bir
(xattoki eng kichigi ham) bosqichini aks ettiruvchi batafsil ish rejasidir. Masalan, bir taomni
pishirish yo‘llari bilan tanish bo‘lgan o‘nlab odamlar uni o‘nlab mazali ko‘rinishda
tayyorlaydilar, chunki ularning har biri o‘z usuli, ya’ni o‘z texnologiyasidan foydalanadi. Tizim
deganda bir maqsadni amalga oshirish uchun qaratilgan barcha jismoniy va mantiqiy obyektlar
majmuasi ko‘zda tutiladi. Masalan, maorif tizimi deganda nafaqat maktablar, bog‘chalar, litsey-
kollej va oliy o‘quv yurtlari, balki ularning binolari, barcha xizmatchilari (farroshdan tortib
boshliqqacha), tuman, shahar, viloyat va mamlakat maorifni boshqarish tashkilotlari, o‘qitish
usul va vositalari barchasi ko‘zda tutiladi. Xavfsizlik tushunchasi hayotda asosan biror holat
uchun xavf-xatar bo‘lmagan yoki uning uchun ishonchli himoya o‘rnatilganligini bildiradi.
Axborot tizimlarida ham xuddi shunday ma’noni anglatgan bu ibora tizimning normal faoliyat
ko‘rsatishi, samarali ishlashi uchun barcha sharoitlar mavjudligi va tizimning turli xavf-
xatarlardan ishonchli himoyalanganligini ta’minlaydi va uni aynan shu holat uchun axborot
xavfsizligi deb ataladi. Ya’ni, axborot xavfsizligi tushunchasi inson faoliyatining istalgan
sohasida ishni nafaqat uzluksiz va muvaffaqiyatli olib borishni ta’minlaydi, balki bu ish imkon
boricha ko‘p samara keltirishini, hech kim bu sohada siz erishgan yutuqlarni sizdan beruxsat
qo‘llab o‘zi uchun foyda olishiga yo‘l qo‘ymaslikni ham ko‘zda tutadi, sizning ishlab
chiqarishingiz va tadbirkorligingizni yomon niyatli shaxslar tajovuzidan himoyalaydi. Xavfsizlik
siyosati deb esa biror tashkilotda axborotlar, axborot tizimi va tashkilot faoliyatining ishonchli
himoyalash uchun olib boradigan siyosati – tartib qoidalari, mehnat intizomi va ish hamda
javobgarlik taqsimoti, boshqaruv amaliyoti, tashqi muhit bilan muloqot olib borish tamoyillarini
tushunamiz.
Natijalar va muhokamalar
.Axborot xavfsizligi psixologik jihatdan ijtimoiy muammo sifatida
ko'rilishi mumkin, chunki bugungi kunda axborot texnologiyalari hayotimizning ajralmas
qismiga aylangan. Ularning xavfsizligi nafaqat texnik va huquqiy muammolarni, balki
psixologik va ijtimoiy aspektlarni ham o'z ichiga oladi. Quyida axborot xavfsizligining
psixologik jihatlari va uning ijtimoiy muammo sifatida qanday ko'rinishlari keltirilgan:
1.
Axborot manipulyatsiyasi va psixologik ta'sirlar
:
Axborot xavfsizligiga oid muammolar ko'pincha odamlarning psixologik holatiga salbiy
ta'sir ko'rsatishi mumkin. Masalan, soxta yangiliklar (fake news) va manipulyativ kontent
odamlarning dunyoqarashini o'zgartirishi, ularni xavotirga solishi yoki ishonchni yo'qotishga olib
kelishi mumkin. Psixologik manipulyatsiya texnikalarini (masalan, phising yoki internetda
manipulyatsiya qilish) ishlatish, odamlarni o'zlarining xavfsizligi va maxfiyligi haqida shubha
tug'dirishi mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2.
Ma'lumotlar va maxfiylik muammolari
:
Maxfiylikni saqlash va shaxsiy ma'lumotlar xavfsizligi masalalari psixologik ta'sir
ko'rsatadi. Odamlar o'zlarining ma'lumotlari o'g'irlanganidan yoki noto'g'ri qo'llanilishidan
xavotirda bo'lishi mumkin, bu esa stress va bezovtalikka olib keladi. Ijtimoiy tarmoqlarda
odamlarning shaxsiy ma'lumotlarini boshqalar tomonidan o'zlashtirilishi, manipulyatsiya
qilinishi yoki ular ustidan kuch ishlatish holatlari odamlarning o'zini xavfsiz his qilmasligiga
sabab bo'lishi mumkin.
3.
Axborot bilan ortiqcha ta'sirlanish (information overload)
:
Tez-tez yangilanib turadigan va odamlarni ko'plab axborotlarga bo'lgan ehtiyoj bilan
yuzlashtiradigan axborot oqimlari, stress va axborotning yutilishiga olib kelishi mumkin. Bu
psixologik beqarorlikka sabab bo'lishi mumkin, chunki odamlar har bir yangi axborotni tekshirib
chiqishga majbur bo'lishadi.Axborot xavfsizligi bo'yicha haddan tashqari ko'p eslatmalar,
ogohlantirishlar va xavf haqida xabarlar, psixologik bosimni oshirishi mumkin.
4.
Ijtimoiy muammo sifatida axborot xavfsizligi
:
Axborot xavfsizligi ijtimoiy muammo sifatida qaralsa, u jamiyatning barcha qatlamlariga
ta'sir ko'rsatishi mumkin. Misol uchun, yoshlarga axborot xavfsizligini o'rgatish, ularni onlayn
xavf-xatarlar va shaxsiy hayotlarini himoya qilishga tayyorlash muhimdir.Ijtimoiy tarmoqlarda
axborot xavfsizligining pastligi, yoshlar orasida o'ziga nisbatan ishonchsizlikni oshirishi,
kiberbullying va shaxsiy huquqlarni buzilishi holatlari mavjud. Bu ijtimoiy, psixologik va
madaniy masalalarga olib keladi.
5.
Yoshlar va o'z-o'zini ishonchni yo'qotish
:
Internetda odamlarning ijtimoiy tarmoqlarda ko'rsatgan xatti-harakatlari va axborotlari
asosida ularning shaxsiyati haqida noto'g'ri tasavvurlar hosil bo'lishi mumkin. Bu o'z-o'zini
hurmat qilish va ishonchni yo'qotishga olib keladi, natijada yoshlar o'zlarini himoyasiz va
izolyatsiya qilingan his qilishadi.
Axborot xavfsizligining psixologik jihatlari, ayniqsa axborot va texnologiyalar hayotimizda
kuchaygan sari, ijtimoiy masalalarni yanada kuchaytirishi mumkin. Shuning uchun bu soha
bo'yicha psixologik va pedagogik yondoshuvlarni ishlab chiqish, xavfsiz va mas'uliyatli axborot
almashish madaniyatini yaratish muhim ahamiyatga ega.
Yechimlar va Tavsiyalar
:Axborot xavfsizligining psixologik jihatlarini ijtimoiy-
psixologik muammo sifatida hal qilish uchun quyidagi chora-tadbirlarni qo'llash mumkin:
Axborot xavfsizligi bo'yicha o'qitish va treninglar: Foydalanuvchilarning axborot xavfsizligi
qoidalariga rioya qilishini ta'minlash uchun muntazam o'qitish va treninglarni tashkil etish zarur.
Xabardorlikni oshirish kampaniyalari: Axborot xavfsizligi xatarlari va ularning oldini olish
usullari haqida jamoatchilikni xabardor qilish kampaniyalarini o'tkazish kerak.
Ergonomik dizayn: Foydalanuvchilar uchun intuitiv va tushunarli bo'lgan interfeyslar yaratish
axborot xavfsizligini oshirishga yordam beradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Psixologik maslahat va yordam: Axborot xavfsizligi sohasidagi stress va tashvishni kamaytirish
uchun psixologik maslahat va yordamni taqdim etish kerak.
Xulosa
: Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, axborot xavfsizligini ta'minlashda inson omilining
muhim rolini va uning ijtimoiy-psixologik jihatlarini tahlil qiladi. Inson xatosi, ijtimoiy
muhandislik, stress va emotsional holatlar, shuningdek, madaniy farqlar axborot xavfsizligi
buzilishlariga olib keluvchi asosiy omillar sifatida ko'rib chiqiladi. Maqolada ta'kidlanganidek,
faqatgina texnik himoya choralari yetarli emas. Axborot xavfsizligini mustahkamlash uchun
xodimlarni o'qitish, xabardorlikni oshirish, ergonomik dizaynni qo'llash va psixologik yordam
ko'rsatish kabi kompleks yondashuv zarur. Muammoning ijtimoiy-psixologik tabiati uni hal
qilish uchun multidissiplinar yondashuvni talab qilishini ta'kidlaydi. Xulosa qilib aytganda,
axborot xavfsizligi nafaqat texnologiya, balki inson xulqi va psixologiyasini ham chuqur
tushunishni talab qiladigan kompleks muammodir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Vohidov M., Maktabgacha tarbiya psixologiyasi, T., 1970;
2. Davletshin M., Krbiliyat va uning diagnostikasi, T., 1979;
3. Kim David. Fundamentals of Information Systems Security. -USA, 2014. p.544.
4. Mark Stump. Information Security: principles and practice. -2nd ed. -USA, 2011. -p.608.
5. Акбаров Д.Е. Ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг криптографик усуллари ва
уларнинг қўлланилиши. -Т.: Ўзбекистон маркаси, 2009. -432 б.
