JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Central Asian Medical University
“Patologiya asoslari va sud tibbiyoti”
kafedrasi Phd Nasirdinov Mavlonjon
taqrizi ostida.
Qodirjonova Barno Murodjon qizi
Student of Central Asian Medical University.
BUYRAKNING XAVFLI O‘SMALARI VA ULARNING PATOMORFOLOGIK
O‘ZGARISHLARI
ANNOTATSIYA:
Buyrakning xavfli o‘smalari hozirgi kunda onkologik kasalliklar orasida
muhim muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Buyrak saratonining patomorfologik o‘zgarishlari,
tashxis qo‘yish usullari va davolash tamoyillari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar kasallikni erta
aniqlash va samarali davolashga yordam beradi. Ushbu maqolada buyrakning xavfli o‘smalari,
ularning morfologik o‘zgarishlari, diagnostikasi va zamonaviy davolash usullari yoritilgan.
MAVZUNING DOLZARBLIGI
Buyrak saratoni global miqyosda keng tarqalgan va har yili minglab insonlarning hayotiga tahdid
solmoqda. Kasallik ko‘pincha kech bosqichlarda aniqlanadi, bu esa davolash natijalarini
pasaytiradi. Buyrakning xavfli o‘smalarini erta tashxislash va samarali davolash usullarini ishlab
chiqish muhim tibbiy muammo hisoblanadi. So‘nggi yillarda innovatsion diagnostika va
jarrohlik texnologiyalarining rivojlanishi bemorlarning umrini uzaytirish va hayot sifatini
yaxshilash imkoniyatlarini kengaytirdi.
KIRISH
Buyrak xavfli o‘smalari turli xil patomorfologik turlarga ega bo‘lib, ularning eng keng tarqalgani
buyrak hujayrali karsinoma (RCC – renal cell carcinoma) hisoblanadi. Shuningdek, o‘smaning
papillomatoz, kromofob va sarkomatoid turlari ham uchraydi. Buyrak saratoni odatda kech
bosqichlarda simptom berishi sababli, aksariyat hollarda u tasodifan, instrumental tekshiruvlar
jarayonida aniqlanadi. Maqolada buyrak saratonining etiologiyasi, patomorfologik xususiyatlari,
diagnostika va zamonaviy davolash usullari yoritiladi.
ASOSIY QISM
1.
Buyrakning xavfli o‘smalari va ularning patomorfologik o‘zgarishlari
Buyrak xavfli o‘smalari o‘zining patomorfologik xususiyatlariga ko‘ra quyidagi turlarga
bo‘linadi:
Buyrak hujayrali karsinoma (RCC) – eng keng tarqalgan turi bo‘lib, o‘sma parenximatoz
hujayralardan kelib chiqadi.
Papillyar karsinoma – ikkinchi o‘rinda turadi va ikki xil (1-tip va 2-tip) bo‘ladi.
Kromofob karsinoma – mitoxondriyal hujayralardan rivojlanib, uncha invaziv bo‘lmaydi.
Sarkomatoid karsinoma – yuqori darajada agressiv va tez metastaz beradigan o‘sma turi.
Patomorfologik jihatdan RCC hujayralari turli xil bo‘lishi mumkin:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Yorqin hujayrali – ko‘p hollarda lipid va glikogen to‘planishi tufayli och sariq rangda bo‘ladi.
`Granulyar hujayrali – tsitoplazmasi donador bo‘lib, kamroq differensiallanadi.
2.
Buyrak saratonining statistikasi
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili 400 mingdan ortiq yangi
buyrak saratoni holatlari qayd etiladi.
Erkaklarda bu kasallik ayollarga qaraganda 2 baravar ko‘proq uchraydi.
Ko‘p hollarda 50-70 yosh orasidagi odamlarda tashxislanadi.
O‘lim ko‘rsatkichi bemorning kasallik aniqlangan bosqichiga bog‘liq: 1-bosqichda 5 yillik
yashash darajasi 90%, 4-bosqichda esa atigi 10-15%.
3.
Diagnostika usullari
Buyrak saratonini aniqlashda quyidagi zamonaviy diagnostika usullari qo‘llaniladi:
Ultratovush tekshiruvi (UTT) – dastlabki skrining usuli.
Kompyuter tomografiya (KT) – o‘smaning kattaligi, joylashuvi va metastazlarini aniqlash uchun.
Magnit-rezonans tomografiya (MRT) – yumshoq to‘qimalarni baholashda muhim.
Biopsiya – hujayra tarkibini mikroskopik tahlil qilish orqali aniq tashxis qo‘yish.
Laboratoriya tekshiruvlari – qonda kreatinin va eritropoetin darajasini aniqlash.
4.
Buyrak saratonining davolash usullari
Buyrak xavfli o‘smalarining patomorfologik o‘zgarishlari
Buyrakning xavfli o‘smalari patomorfologik jihatdan turli xil morfologik va gistologik
o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. Ular hujayra tarkibi, o‘sma tuzilishi va atrof to‘qimalarga ta’sir
qilish darajasiga qarab farqlanadi.
1. Makroskopik o‘zgarishlar
Buyrak xavfli o‘smalari makroskopik ko‘rinishda quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin:
Yorqin hujayrali karsinoma (Clear cell carcinoma) – sarg‘ish yoki och yashil tusli, yumshoq
konsistensiyaga ega bo‘lib, lipidlarga boy hujayralardan iborat.
Papillyar karsinoma (Papillary RCC) – ko‘pincha chiziqli yoki nodulyar tuzilishga ega bo‘lib,
qon bilan yaxshi ta’minlangan va nekroz o‘choqlari bilan ajralib turadi.
Kromofob karsinoma (Chromophobe RCC) – jigarrang yoki kulrang ko‘rinishda bo‘lib, zich
kapsulaga ega va nisbatan yaxshi chegaralangan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sarkomatoid karsinoma – yuqori darajada invaziv, yumshoq to‘qimalarga tarqalish xususiyatiga
ega bo‘lib, qattiq yoki mixlangan tuzilishga ega.
2. Mikroskopik o‘zgarishlar
Patomorfologik tekshiruv davomida buyrak saratoni hujayralarining tuzilishi va differensirovka
darajasi aniqlanadi.
Yorqin hujayrali karsinoma:
Hujayralar katta, yorqin tsitoplazmali, lipid va glikogen bilan to‘yingan bo‘ladi.
Hujayralar orasida kapillyar tarmoqlar rivojlangan.
Yadro giperxromatik bo‘lib, mitotik faollik yuqori.
Papillyar karsinoma:
Papillyar tuzilishga ega bo‘lib, stromasi tomirlar bilan boyitilgan.
Hujayralar kubik yoki silindrsimon shaklda bo‘lib, yadro polimorfizmi ko‘rinadi.
Ko‘pincha kaltsifikatsiya va nekroz o‘choqlari kuzatiladi.
Kromofob karsinoma:
Hujayralari katta, donador yoki vakuolizatsiyalangan tsitoplazmaga ega.
Mitotik faollik past, metastaz ehtimoli nisbatan kam.
Sarkomatoid karsinoma:
Agressiv, hujayralari anaplaziyaga uchragan, fibroblast yoki mezenximal hujayralarga o‘xshaydi.
Ko‘p hollarda nekroz va qon ketish o‘choqlari mavjud.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. Immunogistokimyoviy belgilar
Buyrak xavfli o‘smalarini aniq tasniflash va boshqa o‘smalardan farqlash uchun
immunogistokimyoviy markerlar qo‘llaniladi:
Yorqin hujayrali karsinoma – Vimentin (+), CD10 (+), PAX8 (+)
Papillyar karsinoma – CK7 (+), AMACR (+), PAX8 (+)
Kromofob karsinoma – CK7 (+), CD117 (+), Vimentin (-)
Sarkomatoid karsinoma – Vimentin (+), P53 (+), Yadro proliferatsiya indeksining yuqoriligi (Ki-
67 > 30%)
4. O‘smaning o‘sish va tarqalish xususiyatlari
Buyrak saratoni asta-sekin rivojlanib, quyidagi bosqichlarda tarqaladi:
1-bosqich – faqat buyrak ichida, 7 sm dan kichik.
2-bosqich – kattaligi 7 sm dan oshadi, lekin hali buyrak kapsulasidan tashqariga chiqmaydi.
3-bosqich – vena cava inferior yoki buyrak venalariga invaziya qiladi.
4-bosqich – atrof-muhit to‘qimalarga, limfa tugunlariga yoki uzoq metastazlar beradi (o‘pka,
jigar, suyak).
Hozirda buyrak saratonini davolash quyidagi yo‘nalishlarda olib boriladi:
1. Jarrohlik usullari:
Radikal nefrektomiya – butun buyrak va atrof to‘qimalarni olib tashlash.
Qisman nefrektomiya – kichik o‘smalarda buyrakning sog‘lom qismini saqlab qolish uchun
qo‘llaniladi.
2. Dori vositalari bilan davolash:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Maqsadli terapiya (target terapiya) – VEGF va mTOR inhibitatorlari yordamida o‘sma o‘sishini
to‘xtatish.
Immunoterapiya – PD-1/PD-L1 inhibitatorlari orqali immun tizimni rag‘batlantirish.
3. Radioterapiya – metastatik bosqichda simptomlarni yengillashtirish uchun qo‘llaniladi.
4. Minimal invaziv muolajalar:
Krioterapiya – past haroratda o‘sma hujayralarini yo‘q qilish.
Radiochastota ablatsiyasi – yuqori harorat bilan o‘smani yo‘q qilish.
XULOSA
Buyrakning xavfli o‘smalari jiddiy tibbiy muammo bo‘lib, kech aniqlanganda o‘lim xavfi yuqori
bo‘ladi. Patomorfologik tahlillar, zamonaviy diagnostika va davolash usullarining rivojlanishi
kasallikni erta bosqichda aniqlash va samarali davolash imkoniyatlarini oshirmoqda. Shunga
ko‘ra, yuqori xavf guruhidagi shaxslarni doimiy skrining tekshiruvlaridan o‘tkazish va
innovatsion terapiya usullarini keng tatbiq etish muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.World Health Organization (WHO) – Global Cancer Report, 2023.
2.American Cancer Society – Kidney Cancer Facts & Figures, 2023.
3.European Association of Urology – Guidelines on Renal Cancer, 2024.
4.Patel, H. et al. “Recent Advances in Renal Cell Carcinoma Treatment.” Nature Reviews
Oncology, 2022.
5.Uzbek Oncology Association – “Buyrak O‘smalari Diagnostikasi va Davosi.”
