JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
UrDU Oʻzbek tilshunosligi kafedrasi
dotsenti, PhD
Alimova Shahnoza Maqsudovna
taqrizi ostida
Qabulova Dilnoza Rustamovna
Urganch davlat universiteti tayanch
doktoranti, Oʻzbekiston,
Email: dilnozarustamovna@urdu.uz
QIMMATBAHO TOSHLAR NOMI BILAN BOGʻLIQ AYOL ISMLARINING LISONIY
XUSUSIYATLARI
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada tabiat bilan bogʻliq ismlar qatorida qimmatbaho toshlar
nomi bilan bogʻliq ayol ismlarining lisoniy xususiyatlari haqida soʻz yuritilgan boʻlib,
toshlarning goʻzalligi, jilosi, qimmatbaholigi motivi asosidagi, shuningdek, qimmatbaho metal
nomlaridan yuzaga kelgan ayol ismlari semantik jihatdan tahlilga tortilgan.
KALIT SOʻZLAR:
ismlar, ayol ismlari, antroponimlar, qimmatbaho tosh nomlari, oʻzbek
ismlari, motiv, mintaqaviy antroponimlar.
KIRISH.
Oʻzbeklarda qadim-qadimdan chaqaloqning ismi baxt va omadga bogʻliq, ism inson
hayotida muhim ahamiyatga ega deb qaraladi. Ism bola tabiatiga mos tushmasa, u kasalikka
chalinaveradi, yaxshi inson chiqmaydi, degan qarashlar ham mavjud boʻlgan. Vaqtlar oʻtib
avlodlar almashib, fikrlar ham, odatlar ham zamonga va odamlar dunyoqarashiga mos tarzda
oʻzgarib boradi va, albatta, bu oʻzgarishlar ham tilda namoyon boʻladi.
Bir qator ismlarda chaqaloq tugʻilgan paytda tabiatning biror hodisasi yuz berayotganligi
tasvirlanadi: Yomgʻirboy, Yomgʻirchi, Yogʻinboy; Jalaboy; Yildirim (Chaqmoq); Oydin;
Dovulboy, Dovulli; Doʻlboy, Doʻlchi; Oytoʻldi, Oytoʻliq; Qirovboy (Shudring); Qorbola,
Qoryogʻdi, Qoryigit, Qorkeldi, Qorli va boshqalar
. Shuningdek, quyosh, oymomo, yulduz,
sayyora, daryo, dengiz kabi tabiat ne’matlari, uchqun, yashin, dovul, chaqmoq, toʻfon, toshqin
kabi tabiat hodisalari ham atoqli otga aylangan va oʻzbek ismlari tarkibiga kirgan. Turkman tili
tarixi bо‘yicha qimmatli tadqiqotlarni amalga oshirgan Z.B.Muhammedova ham bunday
ismlar haqida о‘z fikrini shunday bildirgan edi: “Bizningcha, eng qadimiy nomlar sifatida,
tabiat hodisalari, quyosh, oy, о‘simliklar va hayvonlar nomlariga borib taqaladigan
antroponimlarni hisoblash kerak”
Qozoq xalq antroponimikasini tadqiq qilgan tilshunos Farida Ashimxanova bu xususda quyidagi
fikrlarni ilgari surgan: “Ism farzand tugʻilgandan yetti kun о‘tib qо‘yiladi. Dastlabki ismlar qulay
va kundalik ishlatiladigan sо‘zlardan tanlanadi. Masalan: Bо‘ribay, Qо‘ylibay, Jetibay, Altin,
Kumis, Kumisbek, Bektay, Baris, Qutjan,Temirbek, Kunbek va hokazo. Kо‘rinib turganidek,
mazkur ismlarning qо‘yilishida etnomadaniy motivlar mavjud. Shuningdek, oy, quyosh,
togʻ, daryo, kо‘l kabi tabiiy jismlarga topinish bilan bogʻliq mifologik tushunchalar
1
Fathiddinova I. Antroponimlar lingvomadaniy kod sifatida. «Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar:
Nazariya va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya materiallari. –Toshkent. 2023. – B.11-
12.
2
Мухаммедова З.Б. Исследование по истории туркменского языка XI-XIV вв. –Ашхабад, 1973.
–Б.45.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
negizida shakllangan ismlardir: Aysulu, Ayxan, Ayday, Kunay, Kunbek, Aykun, Tautay,
Taubay, Kо‘lbay, Kо‘ltay, Bо‘ribay va boshqalar”
MUHOKAMA.
Tabiat bilan bogʻliq ismlar ayol ismlari orasida ham koʻpchilikni tashkil
qiladi. Biz tabiat bilan bogʻliq ismlar qatorida, ayniqsa, qimmatbaho toshlar bilan bogʻliq ismlar
diqqatimizni tortdi. Kishilar qadimiy davrlardan beri ba’zi nodir metallar, ma’dan, toshlar,
masalan, dur, zumrad, oltin, la’l, marvarid, marjon, lojuvard, yoqut va boshqalar chaqaloqni
kasalliklardan, balo-ofatlardan asraydi deb bilishgan. Mana shu e’tiqodga koʻra bolalarga
(koʻproq qiz farzandlarga) Durdona, Durbek, Zumrad, Gavhar, Oltinoy, Marvarid, Yoqutoy,
Marjonbibi, La’liхon kabi ismlar berilgan. Keyinchalik bu nomlar goʻzallik, nafosat, azizlik,
qadr-qimmat ma’nolarini ham ifodalaydigan boʻlgan. Ushbu ismlar Xorazm mintaqaviy
antroponimikasida quyidagi shakllarda uchraydi: Zumrad, Brilliant, Yoqutjon, Olmos, Marjona,
Marvarid, Durdona, Feruza, Gavhar, Oltin, Kumush kabi. Dastlab qimmatbaho toshlarning
goʻzalligi, jilosi, qimmatbaholigi motivi asosidagi antroponimlarni koʻrib chiqsak. Masalan:
Zumrad –
yashil tusli qimmatbaho tosh, zumraddek qimmatli, bebaho, noyob, zebo, latofatli,
suluv qiz yoki koʻk koʻzli qiz ma’nolariga ega. Zumradoy, Zumradbonu, Zumradxon shakllarida
oʻzbek tilida uchraydi. Xorazmda esa Zumrad shaklida qoʻllanib, Zummi, Zumush kabi
qisqargan variantlarga ega.
Yoqutjon –
qizil rangli qimmatbaho toshning goʻzalligi motividan shakllangan. Turkiy xalqlar
yoqut kishini turli kasalliklardan asraydi, davo boʻladi deb hisoblaganlar. Shundan kelib chiqib,
odamlar dardiga malham boʻluvchi, dardkash, qalblarga shifo beruvchi ma’nosida ham qoʻyiladi.
Xorazmda Yokichchan, Yokijjan, Yakitjan shakllarida fonetik variantlarda uchraydi.
Feruza –
baxtli, iqboli baland, toʻleyi porloq, saodatli qiz yoki firuza (koʻk tusli tovlanuvchi
qimmatbaho tosh)dek aziz, qimmatli, qadrli, bebaho, chiroyli, zebo, nafis; nurli nur sochuvchi
ma’nolariga ega. Bu XX asrning 2-yarmida urfga kira boshlagan. Zamonaviy antroponimikada
ham e’tibordan chetda qolayotgani yoʻq.
Brilliant –
Oʻzbek ismlari lugʻatida ham oʻzbek ismlari.com saytida ham bu ismni kuzatmadik.
Lekin Xorazmda bu ism mavjud boʻlib, albatta bu ism brilliant toshining qimmatbaholigi-yu
jozibasining goʻzalligi motivi asosida shakllangani ajab emas.
Gavhar –
dur, marvariddek bebaho qiz yoki asl, aslzoda ma’nolariga ega. Gavhargul, Gavharoy,
Gavharxon, Gavhara, Gavharzod, Gulgavhar, Gavharbonu, Gavharbibi, Gavharniso, Gavhartosh,
Gavharshod, Gavharoyim, Mohigavhar, Gavharnigor, Gavharposhsha shakllarida uchraydi.
Xorazmda Gävär/Gövär kabi qisqargan shakllarda ishlatiladi.
Durjon –
bu ism oʻzbek ismlar lugʻatlarida oʻgʻil bola ismi sifatida qayd qilinadi
, lekin
Xorazmda bu ism ayollar ismi hisoblanadi, bunga misollar anchagina. Ism durdek aziz, suyukli,
qimmatli boʻlsin deya qoʻyiladi. Shuningdek bu ismning Xorazmda Durxanim, Durposhsha
shakllari uchraydi.
Shuningdek, Durdona, Marjona, Marvarid
kabi ismlar ham XX asr oxirlariga kelib
antroponimika tarkibiga kirib keldi, ushbu ismlar oʻzbek antroponimikasida umumiy ravishda
3
Ашимханова Ф.М. Қазақ тилиндеги антропонимдердинг лингвомедени жуйеси. Филол.
фанлари канд. ...дисс. Алмати, 2007. –Б.18.
4
Бегматов Э. Ўзбек исмлари маъноси. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси давлат
илмий нашриёти, 1998. – Б.119.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ishlatiladi.
Durdona –
inju donasi, a’lo marvarid; eng aziz, qadrli, chiroyli, nafis, suluv qiz
ma’nolariga;
Marvarid –
dur, inju; qimmatli, bebaho qiz ma’nolariga;
Marjona –
dur, inju,
marvaridlar tizimi, qizil rangli yirik munchoq, marjondek qimmatbaho, latofatli, goʻzal, yorqin,
zebo va suluv qiz ma’nolariga ega. Bu ismlar nafaqat qimmatbaho toshlarning nomi boʻlganligi
uchun, balki jarangdor eshitilganligi uchun ham ota-onalarni oʻziga jalb qilib kelmoqda.
Shuningdek,
Olmos
ismi ham oʻzbek ismlari tarkibida erkaklar va ayollar ismi, deb qayd
qilingan boʻlib, lekin Xorazm antroponimikasida bu ism ishlatilmaydi.
Qimmatbaho metal nomlari ham nominatorlarni oʻziga jalb qilib kelgan. Masalan,
Oltin
ismi,
butun turkiy xalqlarda antroponim sifatida nafaqat ayollarga, balki erkaklarga ham qoʻyilib
kelingan. Oltin
–
tilladek qimmatli, aziz inson boʻlsin, deya qizlarga qoʻyiladi. Oʻzbek ismlari
lugʻatida “oltin” asosida hosil qilingan 19 antroponim mavjud boʻlib, shundan 10 tasi ayol ismi,
9 tasi erkaklar ismi sifatida qayd qilingan. Xorazm antroponimikasida Oltin, Oltinoy shakllarida
ayollar ismi sifatida ishlatiladi. Xorazmda erkaklarga bu ism ishlatilmaydi.
Kumush –
kumushdek qadrli, qimmatbaho, e’tiborni tortuvchi qiz yoki oq yuzli, oq badan, nafis,
goʻzal qiz ma’nolariga ega. Kumushbibi, Kumushoy, Kumushxon, Oykumush, Oqkumush,
Jonkumush, Zarkumush kabi shakllari mavjud boʻlib, Xorazmda Kumushoy shakli faol
ishlatiladi. Oʻzbek tili izohli lugʻatida ham kumush soʻzining toʻrtinchi ma’nosi aynan xotin-
qizlar ismi sifatida qayd qilingan
XULOSA.
Xullas, mintaqaviy antroponimlarning mavzuiy kо‘lami uning ijtimoiy hayotdagi
о‘rni va foydalanish doirasiga mos tarzda shakllanib, asosan, tabiat (inson ham biologik tur
sifatida mana shu doiraga kiradi), atrof-muhit, maishiy hayot, ijtimoiy munosabatlar, siyosiy-
ijtimoiy hayot tarzi, inson idroki anglaydigan darajadagi borliqni ifoda etuvchi birliklardan iborat
bо‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Fathiddinova I. Antroponimlar lingvomadaniy kod sifatida. “Zamonaviy dunyoda
innovatsion tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot” nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
materiallari. –Toshkent. 2023. – B.11-12.
2. Oʻzbek tilining izohli lug’ati. II tom. –Toshkent. 2023. –B.935
3. Ашимханова Ф.М. Қазақ тилиндеги антропонимдердинг лингвомедени жуйеси.
Филол. фанлари канд. ...дисс. Алмати, 2007. –Б.18.
4. Бегматов Э. Ўзбек исмлари маъноси. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси
давлат илмий нашриёти, 1998. – Б.119.
5. Мухаммедова З.Б. Исследование по истории туркменского языка XI-XIV вв. –
Ашхабад, 1973. –Б.45.
5
Oʻzbek tilining izohli lugʻati. II tom. –Toshkent. 2023. –B.935.
