JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Nukus innovatsion instituti
pedagogika va psixologiya kafedrasi
pedagogika fanlari bo’yicha falsafa
doktori (PhD) K.Kenesbaev
Saparbaev Alisher
Nukus innovatsion instituti 1 kurs
student
a93067629@gmail.com
99 453- 52-72
MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR ORQALI MOLIYAVIY RISKLARNI BARTARAF
ETISH
Annotatsiya:
Ushbu maqolada moliyaviy texnologiyalar va moliyaviy risklar to’g’risida
tushunchalar, raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy texnologiyalarning ahamiyati haqida
fikrlar yuritilgan. Moliyaviy risklarni qanday qilib moliyaviy risklar orqali bartaraf etish
mumkiniligi to’g’risida tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar
: moliyaviy texnologiya, fintech, moliyaviy risklar, raqamli iqtisodiyot,
avtomatlashtirish.
Kirish.
So’nggi yillarda jadal bilan butun jahonda raqamli texnologiyalar rivojlanib bormoqda.
Raqamli texnologiyalar rivojlanishi esa raqamli iqtisodiyot rivoji uchun ulkan hissa qo’shmoqda.
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi tufayli ko'pgina mamlakatlarning moliya va pul tizimi
o'zgara boshladi. Masalan, naqd to'lovlardan naqd pulsiz onlayn to'lovlarga faol o'tish; banklar
yoki mikromoliya tashkilotlari tomonidan berilgan kreditlardan onlayn platformalar orqali
boshqa jismoniy shaxslardan qarz olishga qadar. Moliyaviy texnologiyalarining rivojlanishi
moliyaviy bozorlarda paydo bo’ladigan turli moliyaviy risklarni bartaraf etish uchun qo’l
kelmoqda. Moliyaviy texnologiyalar orqali moliyaviy risklarni boshqarishning dolzarbligi,
moliyaviy tizimlarni ko'paytirish va moliyaviy axborotlar bilan ishlashning ishonchliligini
ta'minlashni talab qiladi. Bundan tashqari, texnologik vositalarni qo'llab-quvvatlash, ma'lumot
xavfsizligi va himoya tizimlarini joriy etish, xodimlar uchun moliyaviy xavfsizlik ta'limoti
o'tkazish va moliyaviy risklarni identifikatsiya qilish va boshqarish jarayonlarini tahlil qilishning
juda muhim ekanligini aytilishimiz mumkin.
Materiallar va uslublar:
Mamlakatimizda “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasiga
muvofiq iqtisodiyot tarmoqlari va hududlarini raqamlashtirish, davlat axborot tizimlari va
elektron xizmatlarni joriy etish, shuningdek, raqamli texnologiyalardan keng foydalanishni
ta’minlash bo‘yicha xalq ta’limi, davlat xizmatlari, sud, moliya va bank tizimida kompleks
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Moliyaviy risklarni moliyaviy texnologiyalar orqali bartaraf etish iqtisodiy o'sish va
barqarorlikni qo'llab-quvvatlovchi mustahkam, samarali va inklyuziv moliyaviy tizimni
rivojlantirish uchun juda muhimdir.
Moliyaviy texnologiyalar (FinTech) moliyaviy
dunyoning eng tez rivojlanayotgan sohalaridan biriga aylandi. Blokcheyn va sun’iy intellekt kabi
yangi texnologiyalarning rivojlanishi bilan moliya sektori o‘z faoliyatini yaxshilash va
samaradorlikni oshirish uchun yangi imkoniyatlarga ega bo‘lmoqda. Ushbu maqolada biz moliya
sohasida qanday yangi texnologiyalar qo'llanilayotgani va moliyaviy risklarni bartaraf etishga
qanday ta'sir qilishini ko'rib chiqamiz.
Natija va muhokamalar:
Moliyaviy texnologiyalar to’g’risida ko’plab olimlar kitoblar,
maqolalar yozishgan, ilmiy ishlar qilishgan. Roy S. Freedman o’zining “Moliyaviy
texnologiyalarga kirish” nomli kitobida tizimlar qanday ishlashini - ular qanday paydo bo'lganini
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
va qanday rivojlanganligini texnologik nuqtai nazardan tushuntirib bergan. Moliyaviy modellar
ortidagi mantiqiy asosni ko'rsatish uchun moliyaviy formulalar, baholar va munosabatlarni sodda
va tez olish uchun kompyuter algebra tizimlari texnologiyasidan foydalanilgan. Ko'pgina
moliyaviy hisob-kitoblar va ma'lumotlar taqdimotini amalga oshiradigan dasturlar C, C++, Java,
Visual Basic, MuPAD kompyuter algebra tizimi va AMPL modeli spetsifikatsiyasi tilida,
shuningdek, turli XML dialektlarida ko'rsatilgan.
D. Voycik [2] (Wójcik, 2021) fikricha, haqiqiy fintech 21-asrda shakllangan va kichik
innovatsion biznesning moliyaviy bozorida boʻsh oʻrinlarni egallay boshlagan yoki shakllana
boshlagan startap harakatining rivojlanishi bilan bogʻliq va muqobil biznes. bank vositalari va
moliyaviy aktivlarni boshqarish xizmatlari: uning fikricha, boshlang'ich nuqtani Buyuk
Britaniyada Zopa P2P kreditlash xizmati joriy etilgan va dunyodagi birinchi nobank kredit
agregatoriga aylangan 2005 yil deb hisoblash mumkin.
“Moliya bozori va moliyaviy texnologiyalar” darsligida moliyaviy texnologiya - bu moliyaviy
muammolarni hal qilish yoʻllarini oʻylab topish jarayonidir deb ta’rif berilgan. Umuman olganda,
oʻz faoliyatidagi boshqa barcha muammolar korxonalarning moliyaviy muammolarida oʻz
ifodasini topadi. Moliyaviy texnologiyalar moliyaviy xizmatlar va texnologiya sektorlari
chorrahasida joylashgan dinamik segmentdir. Unda texnologik startaplar va bozorning yangi
ishtirokchilari hozirda an’anaviy moliyaviy xizmatlar sektori tomonidan taqdim etilayotgan
mahsulot va xizmatlarga innovatsion yondashuvlarni qoʻllashadi. Moliyaviy texnologiyalar
segmenti tez rivojlanib, an’anaviy qiymat zanjiridagi narsalarning odatiy tartibini buzadi.
Yuqoridagi olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar asosan moliyaviy texnologiyalarning
nazariy va uslubiy masalalariga bag'ishlangan bo'lib, ularda moliyaviy texnologiyalar
samaradorligini oshirishning faqat ayrim toifalari va yo'nalishlari ko'rib chiqildi. Biroq ularning
ishlarida moliyaviy texnologiyalarni takomillashtirish jarayoni va ular orqali moliyaviy risklarni
bartaraf etish yo’llari bilan bog‘liq real amaliy masalalar ko‘rib chiqilmagan.
Moliyaviy risklar - moliyaviy faoliyatni amalga oshirish shartlari noaniq bo'lgan vaziyatda
daromad va kapitalni yo'qotish shaklida salbiy moliyaviy oqibatlarning yuzaga kelish ehtimoli.
Turli sohalari sohalarda turli moliyaviy risklar paydo bo’lishi mumkin. Risklarni oqilona
boshqarish mumkin, ya'ni ma'lum darajada xavfli hodisaning sodir bo'lishini bashorat qilish va
xavf darajasiga qarab chora ko'rish imkonini beradigan turli xil choralarni qo'llash.
Moliyaviy risklar
Bozor riski
Valyuta riski
Kredit riski
Inflatsiya riski
Investitsiya riski
Xulosa:
Quyidagi xulosa va takliflar moliyaviy texnologiyalardan foydalanishda muhimdir
.
Moliyaviy texnologiyalar (fintech) orqali risklarni bartaraf etish uchun quyidagi usullarni
kiritishingiz mumkin:
1. Avvalgi ma'lumotlar analiziga asoslangan tahminlardan foydalanish. Moliyaviy texnologiyalar
ma'lumotlar analizini o'rganish va ma'lumotlar ustida tahminlar qilishga imkon beradi. Bu,
potentsial risklarni avvaldan aniqlash va ularni oldini olishga yordam beradi.
2. Ma'lumotlar analitikasi va monitoring. Ma'lumotlar analitikasi va monitoring texnologiyalari
yordamida tashkilotlar o'zlarining operatsiyalarini va tranzaktsiyalarini tahlil qilishlari,
anomaliyalarni aniqlashlari va potentsial risklarni oldini oladilar.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. Avtomatlashtirilgan risk boshqarish. Avtomatlashtirilgan risk boshqarish vositalari yordamida,
moliyaviy tashkilotlar risklarni avtomatik ravishda aniqlash, baholash va boshqarishlari mumkin
bo'ladi. Bu, risklarga tezroq reaksiya ko'rsatish va zararlarini minimalizatsiya qilishga yordam
beradi.
Moliyaviy texnologiyalar, moliyaviy institutsiyalar va korxonalarga moliyaviy risklarni
boshqarishda katta yordam beradi. Bu texnologiyalar tahlil qilish, monitoring qilish, ma'lumotlar
analizi, avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish va boshqa moliyaviy jarayonlarni boshqarish
imkoniyatlarini ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 15.06.2021 yildagi 373-sonli qaror
2. Roy S. Freedman Introduction to financial technology 2006
3.
Fintech:
sanoatning
qisqacha
tarixi
(19.11.2019)
[Elektron
resurs].
URL:
https://frankrg.com/8732 (kirish sanasi: 07/12/2021, bepul)
4. Puschmann T., Hoffmann C. H., Khmarskyi V. (2020). How green fintech can alleviate the
impact of climate change—The case of Switzerland Sustainability. (12(24)). 1–28. doi:
10.3390/su122410691.
5. Ештокин С.В. Российский финтех в национальной финансовой системе: защитник
интересов или скрытая угроза? // Экономика, предпринимательство и право. 2021. – Том
11. – № 8. – С. 1915-1944. – doi: 10.18334/epp.11.8.112709.
6. Жиянова Н. ФИНАНСОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ И ИХ ВЛИЯНИЕ НА ФИНАНСОВЫЕ
РЫНКИ //Economics and Innovative Technologies. – 2022. – Т. 10. – №. 3. – С. 9-17.
7. S.Elmirzayev, N.Shavkatov, N.Sherkuziyeva, A.Karimov, D.Abduraximova, S.Omonov
Moliya bozori va moliyaviy texnologiyalar: Darslik – T.: «DIADEMA NUR SERVIS» ОOO. –
412 b. 2023-yil
8. Moliyaviy risklar nazariyasi: O’quv qo’llanma / Sh.Q.Fozilchayev, N.G. „Xidirov;
O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi. – T.: “Iqtisod-Moliya”, 2019. -
240 b.
