JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
JDPU Boshlang'ich ta'lim fakulteti
Boshlang'ich ta'lim metodikasi
kafedrasi t.f.n, dotsent Rabbimov
Muzraf To‘xtayevich taqrizi ostida
Miyzamova Bonu Azamat qizi
Abdulla Qodiriy nomidagi Jizzax Davlat
Pedagogika Universiteti Boshlang`ich
ta`lim fakulteti. Boshlang`ich ta`lim
yo`nalishi 811.22-guruh talabasi.
bonu
UDK; 373.3:37
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINING KREATIVLIK QOBILIYATINI
RIVOJLANTIRISH
ANNOTASIYA:
Quyidagi maqolamizda kreativlik, uning psixologik jihatlari va shaxsiyat
rivojlanishidagi o‘rni tahlil qilinadi. Kreativlik, shaxsning yangi g‘oyalarni yaratish va an’anaviy
tafakkurdan chiqish qobiliyati sifatida ta’riflanadi. Psixologik nazariyalar orqali kreativlik va
intellekt o‘rtasidagi bog‘lanish, shuningdek, emotsional intellektning kreativlikka ta’siri
ko‘rsatilgan.
KALIT SO`ZLAR:
kreativlik, signifikatsion ko‘nikmalar, ijodkorlik; shaxsiyat; rivojlanish;
boshlang'ich maktab pedagogikasi; yosh talabalar psixologiyasi;
АННОТАЦИЯ:
В данной статье анализируются креативность, ее психологические
аспекты и роль в развитии личности. Креативность определяется как способность
создавать новые идеи и выходить за рамки традиционного мышления. Через
психологические теории рассматривается связь между креативностью и интеллектом, а
также влияние эмоционального интеллекта на креативность.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
creative abilities, expressive abilities, creativity; personality;
development; primary school pedagogy; psychology of student youth.
ABSTRACT:
The article analyzes creativity, its psychological aspects, and its role in
personality development. Creativity is defined as the ability to generate new ideas and to break
away from conventional thinking. Through psychological theories, the connection between
creativity and intelligence is examined, as well as the impact of emotional intelligence on
creativity.
KEY WORDS;
personality, adolescents, emotional intelligence, period, emotional development,
characteristics.
KIRISH:
Kreativlik- bu insonni hayotga moslashishi emas, balki uni o‘zgartirishidir. Kreativlikning asosiy
omili bu insonning dezadaptatsiyasi, ya’ni uni atrof olam va ijtimoiy muhitga moslasha
olmasligida deb qaralan nazariyalar ham mavjud. Ba’zi olimlar shaxsning kreativlik xususiyatini
tashqi olam va insonllardan yolg‘izlanish deya ta’rif berishgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kreativlik – bu shaxsning yangi g‘oyalarni yaratishi, tafakkurning an’anaviy sxemasidan chetga
chiqib, o‘ziga xos, original qarorlar qabul qilishga qodirligi. Mazkur atamaga ilk bora 1922
yilda D.Simpson tafakkurning nostandart usuli, deb ta’rif bergan.
MATERIALLARI VA USLUBLAR.
Kreativlikni o‘rganish bo‘yicha Rossiyada A.M.Matyushkin, A.V.Petrovskiy, M.G.Yaroshevskiy,
V.N. Drujinin kabi olimlar ish olib borganlar.
Psixologiyada intellekt va kreativlikni aloqasini tushuntiruvchi 3 ta nazariya mavjud.
D.Veksler, G.Ayzenk, L.Termen, R.Stenberg va boshqalar intellekt va kreativlikni oliy
darajadagi insoniy qobiliyatlarning birligi deb bilishadi.
Intellekt kretivlikning yuqori
bosqichidir . Bu degani nafaqat ular birlikda, balki ijodkorlik intellektning hosilasidir. YUqori
darajadagi inttellekt- yuqori darajadagi qobiliyatning asosisi hisoblanadi. Quyi intellekt- quyi
darajadagi intellektni yuzaga keltiradi. Gans Ayzenk kreativlikni qobiliyatning o‘ziga xos
ko‘rinishi deb hisoblagan. Kreativlik intellektning yuqori bo‘lishi bilan belgilangan.
Kreativlik va intellektni qarama-qarshi qo‘ygan olimlardan yana biri Dj. Gilvord bo‘lib, u o‘z
nazariyasini ikki xil tafakkur asosida quradi. YA’ni konvergent va divergent tafakkur.
Konvergent tafakkur masalani echishda mavjud barcha vositalarni tahlil qilib, ulardan yagona
maqbulini tanlashdir. Konvergent tafakkur intellekt asosida quriladi. Divergent tafakkur-
masalani echishning turli variantlarini yaratishdan iborat tafakkur turidir. Divergent tafakkur-
kreativlik asosida quriladi.
Emotsional intellektni E.Torndayk, Golman va boshqa olimlar ham tadqiq etgan. Dj. Mayer,
P.Solovey, D.Krauzo qobiliyat sirasiga kiruvchi emotsional intellektning 4 komponentini tadqiq
etuvchi testlarni ishlab chiqishdi. Bular quyidagilar:
Emotsiyani qabul qilish ( inson yuzidan uni aniqlash)
Emotsiyani tushunish (ularni o‘zgarishini aytib berish)
Emotsiyani boshqarish (qaysi vaziyatda qaysi bir emotsiyadan foydalanishni bila olish)
Emotsiyani moslashuvchan va ijodkor tafakkurda qo‘llay olish
Agar shaxs yuqori intellekt koefitsentiga ega bo‘lsa, ammo bosh miyasining biror joyidan
jarohat olsaunnig emotsional intellekti pasayib ketar ekan. Nevrolog Antonio Damasio o‘z
tajribasida miya saratoni mavjud Elliot ismli bemorni mosol qilib keltirgan. U o‘z bemoridagi
o‘smani jarrohlik yo‘li bilan olib tashlagan. U bemor sog‘aygandan keyin u bilan bo‘lgan soatlab
suhbatda unnig yuzida emotsiyaning hech qanday ko‘rinishini payqashmagan. Elliotga turli xil
vahshiona va turli tabiiy offtlar orqali insonlarda yuz bergan talofatlar aks etgan rasmlarni
ko‘rsatishgan. Elliot o‘zida hech qanday his yo‘qligini bilgan va uni ifodalay olmagan. U
endilikda hech nima his eta olmayotganini yaxshi bilgan. Natijada Elliot o‘z ishi va oilasini
yo‘qotdi. Uning qayta turmishi ham o‘xshamagan. Elliot jamiyatda o‘z o‘rnini yo‘qotib
muvaffaqiyatsizlikka erishdi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR:
Yuqorida tilga olingan psixolog olimlarning ilmiy
tatqiqot ishlarini va boshqada adabiyotlarni analitik tahlil qilar ekanmiz, psixologik
nuqtai nazardan kreativlikning mazmun va ma’nosi jihatdan psixolog olimlar quyidagi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
xulosalarga kelishganligining guvohi bo‘lamiz va bevosita Kryativlik nima? degan savolga
yuzlanamiz.
-Kreativlik – bu madaniyat vositasi asosida shaxs sifatida shakllanish
jarayonida namoyon bo‘ladigan shaxsning shaxsiy sifati (fazilati)dir.
- Kreativlik – bu insonning shaxsiy xususiyati bo‘lib, uning o‘z-o‘zini
takomillashtirib va rivojlantirib borishi bilan bog‘liq.
-Psixolog olimlar tomonidan kretivlikning qo‘yidagi ikkita komponenti
aniqlangan.
Olimlarning ma’lumotilariga Sternberg va uning kasbdoshlari kreativlikning 5 komponentini
ishlab chiqishgan.
1.
Shaxsdagi bilimning ko‘pqirraligi. Qo‘lga qiritgan bilimilarimiz g‘oyalarimizning ko‘p
bo‘lishining asosi hisoblandi. Dunyoviy bilimilarimiz qanchalik ko‘p bo‘lsa, psixikamizdagi
bloklar ham shunchalik ko‘p bo‘ladi. Hayotda muammolarni hal qilishda bilimlarimiz qanchalik
ko‘p bo‘lsa, uni hal qilish shunchalik oson bo‘ladi.
2.
Tasavvuriy tafakkur narsa va hodisalarini yangidan ko‘rishga, ularni qayta yaratishga va
bog‘lashga imkon beradi. Muammoning asosiy elementini tasavvur qilib uni o‘zlashtiramiz va
uni yangi bosqichga olib o‘tamiz.
3.
Tavakkalchilik- yangi ta’surotlarni qidirish. Buni ikki ma’noda ko‘rish mumkin. Ya’ni
birinchisi
tavakkal
va muammoni engib o‘tishdagi
qat’iylikda
deb ko‘rish mumkin.bunday
xususiyatga ega bo‘lgan shaxslar orqaga qaytishdan ko‘ra, yangi tajribaga ega bo‘lishni avzal
deb bilishadi.
4.
Ichki motivatsiya majburlikdan ko‘ra shaxsda murakkab masalani echishda qiziqiqish va
qoniqish hissini yuzaga keltiradi. Ijodkor shaxs masalaning muddatini, uning keltiruvchi
daromadini va talabgorlari haqida o‘ylamaydi. Butin e’tibori maslani echishdagi qonikish hisi va
stimuli qaratadi. Isaak Nyutondan “Siz bunday murakkab masalalarni qanday qilib hal
qilagansiz” deb so‘rashganda, u shunday javob bergan “Men bu muammo haqida tunu kun
o‘ylab yurganman ” deb javob bergan.
5.
Ijodiy muhit shaxsdagi ijodiy g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi. Hamkasblar
bilan ijobiy munosabat va ularni ko‘magi shaxsdagi g‘oyalarni kamol topishiga turtki bo‘ladi.
Lekin shuni ta’qidlab o‘tish kerakki, ba’zi tadqiqotlarda ijtimoiy muhitning shaxsga salbiy ta’siri
holati ham kuzatilgan. Masalan, amerikalik talabalarga insho yozish topshirig‘i berilgan. Ular
yozgan inshoni uning kursdoshlari tomonidan tekshirilishi oldindan ogohlantirilgan. Boshqa
guruhga esa faqatgina insho yozishni aytishagan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ogohlantirilgan
guruhning insholari yomon yozilgani ma’lum bo‘lgan. Bu holatda biz ijtimoiy muhitning
ijodkorlikka salbiy ta’sirini yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Nensi Kantor, Djon Kilstrom fanga akademik intellektdan tashqari ijtimoiy intellekt
tushunchasini kiritishdi. Ijtimoiy intellekt- bu ma’lum ijtimoiy vaziyatlarni tushunib etish va uni
engib o‘tish deganidir. S.Epstayn, P.Mayerlar ham bu fikrga qo‘shilgan. Nima uchun akademik
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qobiliyatli shaxslar jamiyatda o‘z o‘rnini topishga, oilaviy baxtga erishishga, biror bir yutuqqa
erishishda muvaffaqiyatsizliklarga duch keladi? S.Epstayn, P.Mayerlarnnig fikricha, ijtimoiy
intellektning muhim bo‘lagi- bu emotsional intelektdir. YA’ni,o‘z emotsiyasini qabul qilish,
ifodalash, tushunish va boshqarish qobiliyatidir. Ongli, emotsional etuk shaxslar o‘z- o‘zini
yaxshi anglagan shaxslar hisoblanishadi. Bunday odamlar engib bo‘lmaydigan depressiya,
hissiyotlarini boshqara oladigan insonlar hisoblanishadi.
XULOSA.
Bugungi kunda ota onalar hamda pedagog-tarbiyachilar bolani ilk yoshligidan boshlab nimaga
qiziqishi,qaysi o’yinchog’ini sevib o’ynashi,bo’sh vaqtida mashg’ul bo’ladigan faoliyatini va
tug’ma layoqatini aniqlab,uni imkoniyatlarini rivojlantirish uchun qulay shart-sharoit,ijtimoiy
muhit,qulay psixologik iqlim yaratib bersalar qobiliyatli barkamol avlodni tarbiyalashga ulkan
hissa qo’shgan bolar edilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTILARI:
1. Развитие творческих способностей младших школьников / Л. В. Агеева, Н. А.
Шелякина, Е. А. Астафьева [и др.]. — Текст : непосредственный // Педагогика сегодня:
проблемы и решения : материалы I Междунар. науч. конф. (г. Чита, апрель 2017 г.). —
Чита
:
Издательство Молодой
ученый,
2017.
—
С.
79-82.
—
URL:
https://moluch.ru/conf/ped/archive/213/12227/ (дата обращения: 09.11.2023).
2. Айкина Л.П. Сущность и специфика творческих способностей младших школьников
// Мир науки, культуры, образования. — 2011. — № 5 (30). — С. 6—8
3. G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
4. A.X.Югай, Н.А.Мираширова “Общая психология” – Tашкент 2014.
5. Дружинина В.. “Психология “. Учебник. “Питер”, 2003.
