JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Buxoro psixologiya va xorijiy tillar
instituti dotsenti ,DS Baratova D.SH
taqrizi ostida
Kobilova Feruza Tolibovna
Doctorate of Bukhara psychology and
foreign languages institute
e-mail: fkobilova2019@mail
XORIJIY TIL (INGLIZ TILI) NUTQ KO`NIKMALARINI RIVOJLANTIRISHDA
PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK OMILLAR
ANNOTATSIYA:
Ingliz tili bugungi kunda dunyo bo‘ylab kommunikatsiya vositasi sifatida
katta ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun, uning nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda tilni
samarali va aniq ishlatish har bir talaba uchun muhim maqsadga aylangan. Nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirishda pedagogik va psixologik omillar o‘quv jarayonining samaradorligini belgilovchi
muhim omillar sifatida e'tiborga olinadi. Ushbu maqolada ingliz tili nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirishda pedagogik va psixologik omillarni tahlil qilib, ular qanday qilib o‘quv jarayoniga
ta'sir qilishini ko‘rib chiqamiz. Ingliz tili nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda pedagogik va
psixologik omillar muhim rol o‘ynaydi. Bu omillar talabalarning tilni o‘rganish jarayonini
samarali va muvaffaqiyatli qilishga yordam beradi.
KALIT SO`ZLAR:
Nutq ko‘nikmalari, rivojlantirish, pedagogik, psixologik ,omillar ,o‘quv
jarayoni, samaradorlik.
KIRISH
Quyidagi asosiy omillarni ajratib ko‘rsatish mumkin
Pedagogik omillar:
1.O‘qitish uslublari: O‘qituvchining dars berish uslubi va metodlari, masalan, interfaol darslar,
loyiha asosidagi o‘qitish yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘qitish uslubi, talabaning nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ingliz tili nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda
o‘qitishning to‘g‘ri uslubi va metodlari muhim ahamiyatga ega. Kommunikativ metod, masalan,
o‘qituvchining talabalar bilan faol muloqot qilishga asoslangan yondashuvi, nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi. Bu metodda talabalar real hayotdagi vaziyatlarda ingliz tilini
ishlatish orqali amaliy mashqlarni bajaradilar. Guruhli ishlar, rol o‘ynash, munozaralar, interfaol
o‘quv faoliyatlari, o‘rganishning faol va o‘zaro muloqotga asoslangan usullari til o‘rganishni
samarali qilishda o‘quvchilarga katta yordam beradi. 2. Dars jarayonining tashkil etilishi:
Darsning strukturasining samarali bo‘lishi, masalan, kichik guruhlar bilan ishlash, nutq
amaliyotlariga ko‘proq vaqt ajratish, talabalarga amaliy vazifalarni bajarish imkonini yaratish
muhimdir. Darslarni to‘g‘ri tashkil etish, talabalar uchun natijali o‘qish muhitini yaratishning
asosiy elementlaridan biridir. Nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun talabalarga turli vaziyatlar
yaratish zarur. Misol uchun, turli muloqot shakllarini qo‘llash (guruhli ishlar, juftlikda suhbatlar,
o‘zaro fikr almashish) talabalarga o‘z fikrlarini ifoda etishga va o‘zaro muloqot qilishga imkon
yaratadi. Shuningdek, o‘qituvchi talabalarga ko‘proq erkinlik berishi, ularning fikrlarini tinglashi
va ular bilan muloqotda bo‘lishi kerak. 3. Motivatsiya: Talabaning tilni o‘rganishga bo‘lgan
qiziqishi va motivatsiyasi. O‘qituvchi talabalarini faol ishtirok etishga undash orqali ularning
ingliz tili ko‘nikmalarini rivojlantirishi mumkin. Motivatsiya o‘quvchilarning til o‘rganishdagi
muvaffaqiyatiga katta ta'sir ko‘rsatadi. Nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda talabalar o‘zlarining
amaliyoti uchun motivatsiya olishlari zarur. O‘qituvchilar talabalariga ingliz tilini o‘rganishning
kundalik hayotdagi ahamiyatini ko‘rsatishlari va o‘rganish jarayonini qiziqarli, muhim va foydali
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qilishlari kerak. O‘qituvchilar motivatsiyani oshirish uchun talabalarning ilgari o‘rganilgan
materiallarni takrorlashlariga imkon berib, yangi bilimlarni o‘rganishga qiziqtirishlari mumkin.
Motivatsiya o‘quvchilarning til o‘rganishdagi muvaffaqiyatiga katta ta'sir ko‘rsatadi. Nutq
ko‘nikmalarini rivojlantirishda talabalar o‘zlarining amaliyoti uchun motivatsiya olishlari zarur.
O‘qituvchilar talabalariga ingliz tilini o‘rganishning kundalik hayotdagi ahamiyatini
ko‘rsatishlari va o‘rganish jarayonini qiziqarli, muhim va foydali qilishlari kerak. O‘qituvchilar
motivatsiyani oshirish uchun talabalarning ilgari o‘rganilgan materiallarni takrorlashlariga imkon
berib, yangi bilimlarni o‘rganishga qiziqtirishlari mumkin. 4. Individual yondashuv: Har bir
talaba o‘zining o‘rganish sur'ati, uslubi va qobiliyatiga ega bo‘lishi mumkin. O‘qituvchining bu
jihatlarni hisobga olib, talabalarga individual yondashishi til o‘rganishda samarali natijalarga olib
keladi. Har bir talaba o‘ziga xos o‘rganish uslublariga ega. Ba'zi talabalar vizual materiallar
orqali yaxshiroq o‘rganadilar, boshqalar esa tinglab yoki yozib o‘rganishadi. O‘qituvchilarning
individual yondashuvi, talabalar o‘rtasidagi farqlarni hisobga olish, ularning o‘z qobiliyatlari va
ehtiyojlariga moslashtirilgan darslar tashkil etish, nutq ko‘nikmalarining rivojlanishiga yordam
beradi. O‘qituvchi talabalarni diqqat bilan kuzatib borishi, ularning o‘rganish uslublarini aniqlab,
har bir talaba uchun mos yondashuvni tanlashi kerak. Guruhlarda o‘qish orqali talabalar bir-
birlaridan o‘rganib, o‘zaro fikr almashishadi, bu esa ijtimoiy va psixologik jihatdan muhimdir.
Boshqalar bilan muloqot qilish, nutqni rivojlantirishga yordam beradi.
5. Vaqt va resurslarni boshqarish: O‘qitish jarayonida vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, tilni o‘rganish
uchun zarur bo‘lgan resurslar (kitoblar, audio, video materiallar)ni samarali ishlatish ham muhim
omil hisoblanadi. Psixologik omillar ichida talabaning o‘ziga bo‘lgan ishonch va xavotir darajasi
alohida ahamiyatga ega. Ko‘plab talabalar nutq qilishdan oldin xijolat yoki xavotirda bo‘lishlari
mumkin, bu esa ularning nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda to‘siq bo‘lishi mumkin.
O‘qituvchilar talabalarni qo‘llab-quvvatlab, ularni xavotirlaridan xalos qilishlari zarur. Nutq
jarayonida xatolarni tabiiy hol sifatida qabul qilish va xatolarni o‘rganish imkonini berish,
talabalarga o‘z fikrlarini erkin ifoda etishga yordam beradi. Bu o‘z navbatida, ishonchni oshiradi
va nutqni rivojlantirishda muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi. 6. Psixologik omillar: Nutq
ko‘nikmalarining rivojlanishiga ta'sir qiluvchi yana bir muhim psixologik omil – emotsional
holatdir. Talaba o‘rganish jarayonida ijobiy his-tuyg‘ularga ega bo‘lishi kerak. O‘qituvchilar
talabalar bilan ijobiy va rag‘batlantiruvchi muhit yaratib, ularning emotsional holatini
boshqarishlari zarur. Yaxshi emotsional holat talabalarning motivatsiyasini oshiradi va til
o‘rganishni yanada samarali qiladi. Xavotir va ishonch: Talabalar o‘zlarini til o‘rganish
jarayonida xijolat yoki xavotirga tushmasliklari kerak. O‘qituvchi ularni qo‘llab-quvvatlab,
xatolarni to‘g‘ri tushunishga yordam berishi zarur. Xatolarni o‘rganish jarayonining tabiiy qismi
sifatida ko‘rish talabalarning ishonchlarini oshiradi. Psixologik omillar ichida talabaning o‘ziga
bo‘lgan ishonch va xavotir darajasi alohida ahamiyatga ega. Ko‘plab talabalar nutq qilishdan
oldin xijolat yoki xavotirda bo‘lishlari mumkin, bu esa ularning nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirishda to‘siq bo‘lishi mumkin. O‘qituvchilar talabalarni qo‘llab-quvvatlab, ularni
xavotirlaridan xalos qilishlari zarur. Nutq jarayonida xatolarni tabiiy hol sifatida qabul qilish va
xatolarni o‘rganish imkonini berish, talabalarga o‘z fikrlarini erkin ifoda etishga yordam beradi.
Bu o‘z navbatida, ishonchni oshiradi va nutqni rivojlantirishda muvaffaqiyatga erishishga
yordam beradi. O‘z-o‘zini anglash: Talabalar o‘zlarining kuchli va zaif tomonlarini anglab,
o‘rganish jarayonida eng yaxshi natijalarga erishish uchun mos strategiyalarni ishlab chiqishlari
muhim. Emotsional omillar: Talabalar o‘rganayotgan tildan emotsional bog‘lanish yaratishlari
kerak. Agar tilni o‘rganish jarayonida ijobiy emotsiyalar yuzaga kelsa, bu ularning
motivatsiyasini oshiradi va o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlarini davom ettiradi. Jamoaviy ruh:
Nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda jamoaviy ruh ham psixologik jihatdan muhim ahamiyatga
ega. Talabalar guruhlar bilan ishlash, o‘zaro muloqot qilish va fikr almashish orqali tilni
yaxshiroq o‘rganadilar. Guruhli ishlash muloqot qilishni osonlashtiradi va talabalarni bir-birlarini
qo‘llab-quvvatlashga undaydi. Bu esa ularning tilni o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqini oshiradi va
natijada nutq ko‘nikmalarining rivojlanishiga yordam beradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
MATERIALLAR VA USLUBLAR
a) Ingliz tili nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda o‘qitishning to‘g‘ri uslubi va metodlari muhim
ahamiyatga ega. Kommunikativ metod, masalan, o‘qituvchining talabalar bilan faol muloqot
qilishga asoslangan yondashuvi, nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Bu metodda
talabalar real hayotdagi vaziyatlarda ingliz tilini ishlatish orqali amaliy mashqlarni bajaradilar.
Guruhli ishlar, rol o‘ynash, munozaralar, interfaol o‘quv faoliyatlari, o‘rganishning faol va
o‘zaro muloqotga asoslangan usullari til o‘rganishni samarali qilishda o‘quvchilarga katta
yordam beradi.Darsning NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Darslarni to‘g‘ri tashkil etish, talabalar uchun natijali o‘qish muhitini yaratishning asosiy
elementlaridan biridir. Nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun talabalarga turli vaziyatlar
yaratish zarur. Misol uchun, turli muloqot shakllarini qo‘llash (guruhli ishlar, juftlikda suhbatlar,
o‘zaro fikr almashish) talabalarga o‘z fikrlarini ifoda etishga va o‘zaro muloqot qilishga imkon
yaratadi. Shuningdek, o‘qituvchi talabalarga ko‘proq erkinlik berishi, ularning fikrlarini tinglashi
va ular bilan m Guruhlarda o‘qish orqali talabalar bir-birlaridan o‘rganib, o‘zaro fikr
almashishadi, bu esa ijtimoiy va psixologik jihatdan muhimdir. Boshqalar bilan muloqot qilish,
nutqni rivojlantirishga yordam beradi. Kognitiv omillar: Talabaning eslab qolish qobiliyati,
diqqat va konsentratsiya darajasi ham nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi.
Ko‘proq takrorlash, mashq qilish va kreativ yondashuvlar yordamida bu qobiliyatlar
yaxshilanadi. Ingliz tilini o‘rganish jarayonida pedagogik va psixologik omillar birgalikda
ishlashlari kerak, chunki ular bir-birini to‘ldiradi va talabalar uchun qulay va samarali o‘rganish
muhiti yaratadi. Har bir talaba o‘ziga xos o‘rganish uslublariga ega. Ba'zi talabalar vizual
materiallar orqali yaxshiroq o‘rganadilar, boshqalar esa tinglab yoki yozib o‘rganishadi.
O‘qituvchilarning individual yondashuvi, talabalar o‘rtasidagi farqlarni hisobga olish, ularning
o‘z qobiliyatlari va ehtiyojlariga moslashtirilgan darslar tashkil etish, nutq ko‘nikmalarining
rivojlanishiga yordam beradi. O‘qituvchi talabalarni diqqat bilan kuzatib borishi, ularning
o‘rganish uslublarini aniqlab, har bir talaba uchun mos yondashuvni tanlashi kerak
XULOSA
Ingliz tili nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda pedagogik va psixologik omillar birgalikda
ishlaydi va o‘quv jarayonining samaradorligini ta'minlaydi. Pedagogik omillar, jumladan,
o‘qitish metodlari, dars tuzilishi, motivatsiya va individual yondashuv talabalarga tilni samarali
o‘rganish imkoniyatini yaratadi. Psixologik omillar esa talabalarning ishonch, xavotir darajasi,
o‘z-o‘zini anglash va emotsional holatini boshqarishda katta ahamiyatga ega. Shuning uchun,
ingliz tili nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishda o‘qituvchilar har ikki omilni ham hisobga olib,
talabalarga samarali va qulay o‘rganish muhiti yaratishlari zarur.
ADABIYOTLAR RO`YXATI :
1. Brown, H. D. (2001). Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language Pedagogy.
Pearson Education.
2. Harmer, J. (2007). The Practice of English Language Teaching. Pearson Longman.
3. Larsen-Freeman, D., & Anderson, M. (2011). Techniques and Principles in Language
Teaching. Oxford University Press.
4. Gardner, R. C. (2001). Language Learning and Teaching: A Social Psychological Perspective.
In W. Littlewood (Ed.), Communicative Language Teaching (pp. 73–88). Cambridge University
Press.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
5. Ellis, R. (2003). Task-based Language Learning and
Teaching.
Oxford University Press.
6. Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes.
Harvard University Press.
7. Schunk, D. H. (2012).
Learning Theories: An Educational Perspective.
Pearson.
8. Goh, C. C. M., & Taib, A. M. (2006).
Language Learning Motivation and Learning
Strategies of Malaysian Undergraduates. The Asia-Pacific Education Researcher
, 15(2), 105–
116.
9.Peregoy, S., & Boyle, O. (2001).
Reading, Writing, and Learning in ESL: A Resource Book for
K-12 Teachers.
Longman.
10. Dörnyei, Z. (2001).
Motivational Strategies in the Language Classroom.
Cambridge
University Press.
