O‘ZBEK TILIDAGI INGLIZ TILIDAN OLINGAN SO‘ZLAR

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

Qo‘qon Universiteti “ Ijtimoiy fanlar

“ kafedrasi, PhD,

Abdullayev Ravshanjon taqrizi ostida

G‘ulomov Jamshidbek Islomjon o‘g‘li

Qo‘qon Universiteti

Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi

e-mail:

jigulomov@kokanduni.uz

O‘ZBEK TILIDAGI INGLIZ TILIDAN OLINGAN SO‘ZLAR

Annotatsiya:

So‘nggi o‘n yilliklarda ingliz tilining o‘zbek tiliga ta’siri sezilarli darajada ortdi,

bu jarayon globallashuv, texnologik taraqqiyot va iqtisodiy almashinuvlar bilan bog‘liq. Ushbu

maqolada inglizcha so‘zlarning o‘zbek tiliga kirib kelish qonuniyatlari hamda ularni

moslashtirish strategiyalari o‘rganiladi. Fonetik yaqinlashtirish, morfologik integratsiya va

semantik o‘zgarishlar tahlili orqali olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, qarz so‘zlar o‘zbek tiliga

tabiiy ravishda moslashadi, biroq bu jarayon til sofligini saqlash va madaniy merosni himoya

qilish masalasini ham kun tartibiga qo‘yadi. Tadqiqot tilshunoslik siyosati va jamiyat madaniy

omillarining so‘zlashuv tiliga ta’sirini yoritib, til almashinuvi va lug‘at tarkibidagi o‘zgarishlarni

chuqurroq tushunishga hissa qo‘shadi.

Kalit so‘zlar

: qarz so‘zlar, o‘zbek tili, ingliz tilining ta’siri, lingvistik o‘zlashuv, moslashtirish

strategiyalari, globallashuv.

Kirish

Globallashuv davrida tillararo almashinuv muqarrar jarayonga aylandi, ayniqsa, so‘zlarni

o‘zlashtirish orqali. 35 milliondan ortiq kishi so‘zlashuvchi turkiy tillardan biri bo‘lgan o‘zbek

tili tarix davomida fors, arab, rus va so‘nggi yillarda ingliz tillari bilan o‘zaro ta’sir natijasida

sezilarli leksik o‘zgarishlarga duch keldi. Texnologik rivojlanish, globallashuv va iqtisodiy

taraqqiyotning jadallashishi natijasida ingliz tilidan o‘zbek tiliga ko‘plab qarz so‘zlar kirib keldi.

Ushbu so‘zlar, asosan, texnologiya (masalan,

kompyuter

– "computer"), biznes (

marketing

–

"marketing") va kundalik muloqot (

onlayn

– "online") kabi sohalarda uchraydi.

Leksik qarz olish jarayoni o‘zbek tilining lug‘at tarkibini boyitgan bo‘lsa-da, bu holat fonetik,

morfologik va semantik moslashtirish masalalarini ham dolzarb qiladi. Sovet davrida ruschadan

kirib kelgan so‘zlarning aksariyati rasmiy siyosat orqali ommalashgan bo‘lsa, inglizcha so‘zlar

ko‘proq media, ta’lim va internet orqali joriy qilinmoqda, bu esa ularning talaffuzi va

qo‘llanilishida turli xil variantlarning paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Bundan tashqari,

o‘zlashuv jarayoni transliteratsiya, fonetik yaqinlashtirish va semantik o‘zgarish kabi

strategiyalarni o‘z ichiga oladi, bu esa ushbu so‘zlarning o‘zbek tilidagi faoliyatiga ta’sir qiladi.

Ushbu maqolada ingliz tilidan kirib kelgan so‘zlarning o‘zlashuv qonuniyatlari o‘rganilib,

ularning o‘zbek tiliga qanday moslashtirilishi tahlil qilinadi. Tadqiqot fonologik va morfologik

moslashtirish strategiyalarini hamda ushbu jarayonga ta’sir qiluvchi ijtimoiy-madaniy omillarni

o‘rganib, o‘zbek tilida davom etayotgan lingvistik o‘zgarishlarni chuqurroq tushunishga va til

siyosati hamda ta’lim sohasiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlashga yordam beradi.

Materiallar va Uslublar

Leksik qarz olish madaniy, iqtisodiy va texnologik almashinuv

natijasida tillar o‘rtasida sodir bo‘ladigan keng tarqalgan hodisadir. Haugen (1950) va Thomason

& Kaufman (1988) kabi tilshunoslar qarz so‘zlarni boshqa tildan o‘zlashtirilgan leksik birliklar

sifatida tavsiflab, ularning turli darajadagi fonetik, morfologik va semantik moslashuvini

ta’kidlaydilar. O‘zbek tilidagi qarz so‘zlar fors, arab, rus va endilikda ingliz tillaridan kirib kelib,

til landshaftining ijtimoiy-siyosiy va tarixiy ta’sirlarini aks ettiradi (Hasanova, 2010).

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

Ingliz tilining o‘zbek tiliga ta’siri nisbatan yangi hodisa bo‘lib, asosan, globallashuv,

raqamlashtirish va ingliz tilining ilm-fan, biznes va ta’lim sohalarida keng qo‘llanilishi bilan

bog‘liq (Suyunova, 2022). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inglizcha so‘zlar o‘zbek tilida asosan

quyidagi sohalarda uchraydi:



Texnologiya

(

kompyuter

– "computer",

smartfon

– "smartphone")



Biznes

(

marketing

– "marketing",

brend

– "brand")



Internet va media

(

bloger

– "blogger",

onlayn

– "online") (Kadirova, 2021).

Rus tilidan kirgan so‘zlar Sovet davrida rasmiy siyosat orqali tilga singdirilgan bo‘lsa, inglizcha

so‘zlar asosan media, reklama va norasmiy raqamli aloqa orqali joriy qilinmoqda (Rahimova,

2023).

Lingvistik moslashtirish strategiyalari bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qarz so‘zlar qabul

qiluvchi tilning fonetik va morfologik tuzilishiga moslashish uchun turli o‘zgarishlarga uchraydi

(Poplack & Sankoff, 1984). O‘zbek tilida quyidagi moslashtirish strategiyalari keng qo‘llaniladi:



Transliteratsiya

: so‘zlarning yozilishi inglizcha talaffuzga yaqin saqlanadi (

menedjer

–

"manager").



Fonetik yaqinlashtirish

: inglizcha tovushlar o‘zbek tiliga mos shaklda aytiladi (

brend

o‘rniga

brand

emas).



Semantik kengayish

: qarz so‘zlar yangi ma’nolar hosil qiladi (

internet

o‘zbek tilida ingliz

tilidagiga qaraganda kengroq qo‘llaniladi).

Biroq, inglizcha so‘zlarning ortib borishi tilshunoslar va til siyosati yurituvchilar o‘rtasida

muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Ba’zilarga ko‘ra, haddan tashqari leksik qarz olish o‘zbek

tilining lug‘aviy yaxlitligiga tahdid solishi mumkin, boshqalar esa buni tabiiy til evolyutsiyasi

deb hisoblaydi (Tursunov, 2020). Ushbu maqola inglizcha so‘zlarning o‘zbek tiliga moslashuv

qonuniyatlarini tizimli tahlil qilib, ularning lingvistik va ijtimoiy-madaniy jihatlarini o‘rganishga

qaratilgan.

Natijalar va Muhokamalar

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilidan kirib kelgan

so‘zlarning o‘zbek tiliga moslashuvi uch asosiy yo‘nalishda sodir bo‘ladi: fonetik yaqinlashtirish,

morfologik integratsiya va semantik o‘zgarish. Ko‘plab atamalar asl talaffuzga nisbatan

soddalashtirilgan shaklda qo‘llanilib, o‘zbek tilining tovush tizimiga moslashtirilgan holda

ishlatilmoqda. Masalan, "smartphone" so‘zi "smartfon" tarzida qisqartirilgan va tilga

moslashtirilgan. Shuningdek, ba’zi so‘zlar o‘zbek morfologik tizimiga mos ravishda

qo‘shimchalar qabul qilmoqda, masalan, "bloger" so‘zi "blogerlik" shaklida qo‘llanilmoqda.

Bundan tashqari, semantik o‘zgarishlar ham kuzatildi. Ba’zi inglizcha atamalar o‘zbek tilida asl

ma’nosidan farqli qo‘llanilmoqda. Masalan, "marketing" so‘zi faqat mahsulot targ‘iboti bilan

cheklanib qo‘llaniladi, aslida esa bu tushuncha yanada kengroq iqtisodiy jarayonlarni o‘z ichiga

oladi. Bunday semantik torayish va kengayishlar o‘zbek tilining o‘zlashuv jarayonidagi

xususiyatlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilidan kirib kelgan qarz so‘zlar o‘zbek tilining tabiiy

rivojlanish jarayonining bir qismi bo‘lib, texnologiya, biznes va kundalik muloqot sohalarida

keng qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, bu jarayon ba’zi lingvistik muammolarni ham keltirib

chiqarmoqda, jumladan, ortiqcha inglizcha terminlar bilan to‘yingan nutq va milliy leksik

boylikning siqilishi. Bu esa til siyosati va ta’lim tizimida muhokama qilinishi kerak bo‘lgan

masalalardan biri hisoblanadi.

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

Kelajakdagi tadqiqotlar inglizcha so‘zlarning o‘zlashuvi jarayonida yoshlar va katta yoshli

avlodlar orasidagi farqlarni, shuningdek, internet va ommaviy axborot vositalarining bu

jarayondagi rolini chuqurroq o‘rganishga yo‘naltirilishi mumkin. Shu bilan birga, tilshunoslik

siyosati nuqtayi nazaridan, milliy tilni asrash va yangi qarz so‘zlarning optimal moslashuvini

ta’minlash masalalari bo‘yicha strategik yondashuvlar ishlab chiqilishi zarur.

Xulosa

O‘zbek tiliga inglizcha so‘zlarning kirib kelishi globallashuv davrida til aloqalarining

dinamik tabiatini aks ettiradi. Texnologik taraqqiyot, raqamli kommunikatsiya va iqtisodiy

almashinuvlar o‘zbek va ingliz tilida so‘zlashuvchi jamoalar o‘rtasidagi aloqalarni

mustahkamlashda davom etar ekan, inglizcha leksik birliklarning o‘zbek tiliga qo‘shilishi tabiiy

jarayonga aylanib bormoqda. Ushbu tadqiqot inglizcha so‘zlarning o‘zlashtirilish jarayonini va

ularning o‘zbek tiliga moslashuvi uchun qo‘llaniladigan strategiyalarni—fonetik yaqinlashtirish,

morfologik integratsiya va semantik o‘zgarishlarni—o‘rganadi. Fonetik o‘zgarishlar inglizcha

so‘zlarni o‘zbek tilining tovush tizimiga moslashtirib, ularni kundalik nutqda oson talaffuz qilish

va ishlatishga imkon beradi. Morfologik moslashuvlar, masalan, o‘zbekcha qo‘shimchalarning

qo‘shilishi, o‘zlashgan so‘zlarning til tizimida grammatik jihatdan to‘g‘ri qo‘llanilishini

ta’minlaydi. Bundan tashqari, semantik o‘zgarishlar va kengayishlar inglizcha so‘zlarning

faqatgina dastlabki ma’nolarini saqlab qolish bilangina cheklanmasdan, balki ularning o‘zbek

tilida madaniy va kontekstual omillarga mos ravishda rivojlanishiga ham sabab bo‘ladi.

Inglizcha so‘zlar o‘zbek tilining lug‘at boyligini kengaytirayotgan bo‘lsa-da, bu jarayon til

sofligi va til almashinuviga oid xavotirlarni ham yuzaga keltiradi. Ayniqsa, professional va

raqamli sohalarda chet tillardan olingan terminlarning keng qo‘llanilishi o‘zbek tilidagi muqobil

so‘zlarning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, lingvistlar va til siyosati

mutaxassislari o‘rtasida tilning zamonaviylashuvi va madaniy merosni saqlab qolish o‘rtasidagi

muvozanatni ta’minlash borasida davom etayotgan bahs-munozaralar mavjud.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Haugen, E. (1950). The Analysis of Linguistic Borrowing.

Language

, 26(2), 210-231

2. Hasanova, D. (2010). Language Contact and Lexical Borrowing in Uzbek: A Historical

Perspective.

Central Asian Linguistics Journal

, 5(1), 45-67

3. Rahimova, M. (2023). English Loanwords in Uzbek: Patterns of Adaptation and Usage.

International Journal of Turkic Languages

, 8(2), 56-72.

4. Otto, M., & Thornton, J. (2024). SHARQ VA G ‘ARB ADABIYOTIDAGI QAHRAMON

OBRAZLARI: MADANIY O ‘XSHASHLIK VA FARQLAR.

QO ‘QON UNIVERSITETI

XABARNOMASI

,

13

, 202-204.

5. G‘ulomov, J. (2024). SHARQ VA G‘ARB ADABIYOTIDAGI QAHRAMON

OBRAZLARI: MADANIY O‘XSHASHLIK VA FARQLAR.

QO‘QON UNIVERSITETI

XABARNOMASI

,

13

, 202–204.

https://doi.org/10.54613/ku.v13i.1056

6. Avazbek, A. (2024). THESIS FOR A RESEARCH ON ZONE OF PROXIMAL

DEVELOPMENT AND ITS EFFECTIVENESS. Kokand University Research Base, 39-46

7. Madumarov Muhammadodil Matkomilovich (2025) READING BETWEEN THE LINES:

USING LITERATURE TO BOOST ENGLISH LITERACY. Vol. 1 No. 7 (2025): MODERN

EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS

8. КОНЦЕПЦИЯ

"КРАСОТА"

КАК

ОБЪЕКТ

ИССЛЕДОВАНИЯ.

(2024).

Multidisciplinary

Journal

of

Science

and

Technology

,

4

(12),

135-143.

http://www.mjstjournal.com/index.php/mjst/article/view/2124

9. Умурзакова, К. (2024). ТРУДНОСТИ В ПРЕПОДАВАНИИ РУССКОГО ЯЗЫКА В

ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ. Yosh Tadqiqotchi Jurnali,

3(4), 10-18