JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Termiz davlat muhandislik va
agrotexnologiyalar universiteti
o‘qituvchisi Xidirnazarov S.CH.
taqrizi ostida
Po‘latov Dilshodbek Baxriddin o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va
agrotexnologiyalar universiteti talabasi
Gmail:
ORCID ID: 0009-0002-2675-1331
RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING IQTISODIYOTDAGI ROLI RIVOJLANISHI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada raqamli va axborot texnologiyalari zamonaviy jamiyat
iqtisodiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatishi bayon etiladi.
Bugun, shubhasiz, biz tez o‘zgarishlar davriga kirdik va, ehtimol, yaqin kelajakda inson
faoliyatining eng muhim sohalari (iqtisodiy, boshqaruv, ilmiy, xavfsizlik) butunlay boshqacha
format va ma’noga ega bo‘ladi. Odamlarning ijtimoiy hayotga qarashlari ham o‘zgarmoqda. Va
bunda zamonaviy jamiyat iqtisodiyotidagi axborot texnologiyalarining o‘rni ham o‘sib bormoqda.
Kalit so‘zlar:
raqamli texnologiyalar, axborot texnologiyalar, raqamlashtirish, iqtisodiyotning
globallashuvi.
1. Kirish
Kompyuter texnologiyalari uzoq vaqtdan beri kundalik hayotning ajralmas qismi bo‘lib kelgan.
Biroq, smartfonlar va kompyuter planshetlarining paydo bo‘lishi bilan kompyuter
texnologiyalarining ta‘siri keskin oshdi. Zamonaviy jamiyatning eng ko‘zga ko‘ringan xususiyati
raqamli texnologiyalarning odamlarning yashash va ishlash tarziga ta‘sirining kuchayishidir. Bu
mikroelektronika, axborot va telekommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan
bog‘liq. Shunday qilib, jamiyat hayotini “raqamlashtirish” ob’ektiv va muqarrar olg‘a siljish
degan xulosaga kelish mumkin [1].
2. Adabiyotlar sharhi:
Iqtisodiyotdagi raqamli texnologiyalarni hozirgi iqtisodiy vaziyatda elektron biznes tuzilmalari
ishini optimallashtirish imkonini beruvchi axborot texnologiyalari sifatida talqin qilish mumkin.
Raqamli iqtisodiyotni uchta asosiy elementga bo‘lish mumkin: infratuzilma elementlari
(uskunalar va dasturlar, telekommunikatsiya qurilmalari va boshqalar), elektron biznes yo‘nalishi,
elektron tijorat yo‘nalishi (tovarlarni onlayn savdo) [2].
Bugungi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining katta qismi raqamli iqtisodiyot
infratuzilmasi vositalaridir. Iqtisodiyotda ishning raqamli shakllarini joriy etish (tovar
mahsulotlari va xizmatlarini ishlab chiqarish, tarqatish, ayirboshlash, foydalanish va keyin
utilizatsiya qilish) ham kichik va yirik firmalar, mamlakatlar va har bir inson uchun foydalidir.
So‘nggi o‘n yilliklarda barcha sanoat sohalarida raqamli texnologiyalardan keng foydalanish
davom etmoqda. Ilgari bu o‘z-o‘zidan va nazoratsiz jarayon edi, ammo bugungi kunda yirik
kompaniyalar va mamlakatlar bu masalaga aniq tizimli yondashuv zarurligini angladilar.
Raqamlashtirishning strategik rejasini ishlab chiqish va keyinchalik amalga oshirish hozirgi
kunda iqtisodiyotning deyarli barcha tarmoqlaridagi deyarli barcha yirik firmalar uchun ustuvor
vazifa hisoblanadi. Bugungi kunda raqamli iqtisodiyotni quyidagi asosiy texnologiyalar
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
aniqlaydi: bulutli texnologiya, taqsimlangan hisoblash texnologiyasi, katta ma’lumotlar
texnologiyasi va “Narsalar Interneti” texnologiyasi [3].
Biroq, eng muhim texnologiyani raqamli platforma deb hisoblash mumkin. Raqamli platforma
deganda ko‘p sonli bozor vakillarining o‘zaro munosabatlari tizimi tushuniladi [4]. Muayyan
algoritmga muvofiq tuzilgan va ularni maxsus axborot muhiti orqali birlashtirgan. Shunday qilib,
raqamli texnologiyalar to‘plamidan foydalanish va mehnat taqsimoti shartlarini o‘zgartirish
orqali tranzaksiya xarajatlarini kamaytirishga olib keladi.
Muayyan raqamli platforma har qanday yirik iqtisodiy soha negizida qurilgan bo‘lib, sotuvchilar
va xaridorlar o‘rtasida ma’lumot almashish uchun sharoit yaratadi. Misol uchun, Fhe Uber
platformasi taksi ishchilari va ularning yo‘lovchilari o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi. Xuddi
shunday, CarSharing platformasi avtomobil egalari va avtomobilni ijaraga olmoqchi bo‘lganlar
o‘rtasidagi munosabatlarni ta’minlaydi [5].
Platforma - bu ko‘plab odamlarga ma’lumotlar va turli xizmatlardan foydalanish imkoniyatini
beradigan boshqa barcha zarur texnologiyalarni o‘z ichiga olgan dasturlar to‘plami.
Raqamli iqtisodiyot elektronika sanoati tomonidan yaratilgan innovatsion texnologiyalarga
asoslangan. U ikkita element bilan ifodalanadi. Birinchidan, bu elektron sanoat, mikrochiplar,
kompyuterlar va telekommunikatsiya qurilmalari va maishiy elektronika ishlab chiqarish.
Ikkinchidan, bu raqamli texnologiyalar sohasida xizmatlar ko‘rsatadigan va ishlab chiqarish,
saqlash va ma’lumotlarni boshqarishning raqamli vositalaridan foydalanadigan kompaniyalar.
Raqamli sektorni rivojlantirishning milliy iqtisodiyotlar uchun ahamiyati ayni paytda bir qator
mamlakatlar o‘z iqtisodiyotlarining raqamli tarmoqlarini rivojlantirishga qaratilgan keng
qamrovli va o‘ta ulkan dasturlarni amalga oshirayotgani bilan ham tasdiqlanadi. Bu sohalarda
yangi ish o‘rinlari yaratish, elektron sanoat va IT texnologiyalari raqobatbardoshligini oshirish.
Tarkibiy qaramlikning o‘ziga xos xususiyati shundaki, uni engib o‘tishning iloji yo‘q, chunki
raqamli texnologiyalar sohasidagi taraqqiyot juda yuqori tezlikda davom etmoqda va yangi
texnologiyalarni faqat oldingi natijalar asosida ko‘paytirish mumkin. Agar mamlakat ularga ega
bo‘lmasa, ba’zi texnik va texnologik echimlar yo‘qolsa, unda yangi narsalarni yaratish va
keyingi qadamni qo‘yish mumkin emas. Shu sababli, raqamli sektorning holati, xususan, uning
elementar bazasi, mikrosxemalar uchun zarur parametrlarni ta’minlaydigan maxsus texnologik
jihozlar butun jamiyatning rivojlanish istiqbollarini belgilovchi omil hisoblanadi.
Eski ma’lumotlarni qayta ishlash imkoniyatlari yangilari bilan almashtirilgandagina jamiyat asta-
sekin rivojlanadi. Bu holat o‘sib borayotgan ma’lumotlar hajmini boshqarishga qodir bo‘lishi
kerak, shuningdek, resurslarni tejash va daromadni oshirish bilan ishlab chiqarishni ta’minlash
bilan bog‘liq muammolarni hal qilishi kerak.
“Iqtisodiyotning globallashuvi” tushunchasi tovarlar, kapital, texnologiya, xizmatlar, axborot,
odamlarning davlatlararo (transchegaraviy) oqimlarini keskin faollashtirish va liberatsiya qilish
jarayonini nazarda tutadi. Iqtisodiyotning globallashuv jarayoni so‘nggi o‘n yilliklarda kapitali
bir vaqtning o‘zida bir nechta mamlakatlar tomonidan ifodalangan transmilliy korporatsiyalar va
banklar faoliyati ta’sirida haqiqatdan ham keskin tezlashdi. Biz milliy iqtisodiyotlarning o‘zaro
bog‘liqligi va o‘zaro ta’siri jadal o‘sib borayotganiga guvoh bo‘lmoqdamiz.
XXI asr boshlarida 20 mingga yaqin yirik transmilliy korporatsiyalar oʻzlarining koʻplab shoʻba
korxonalari bilan asosan Yevropa, Shimoliy Amerika va Sharqiy Osiyodagi yirik bozorlarda
faoliyat yuritib, jahon savdosining yarmidan koʻpini nazorat qildilar. Iqtisodiyotning
globallashuv jarayoni, xususan, jahon savdosining tobora kengayib borayotgan ko‘lamida, lekin
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ayniqsa, yetakchi sanoat mamlakatlari o‘rtasida kapitalning to‘lib-toshib o‘sib borishida
namoyon bo‘ladi.
Ilmiy-texnika taraqqiyoti insoniyat sivilizatsiyasining rivojlanishi bilan doimo birga keladi.
Biroq, ishlab chiqaruvchi kuchlarning bosqichma-bosqich progressiv rivojlanishi jarayonida
ba’zan fan va texnika taraqqiyotida sifat sakrashlari sodir bo‘ladi.
So‘nggi ikki yuz va undan ko‘proq yillar dunyoga kamida uchta sanoat inqilobini ko‘rsatdi, deb
ishoniladi. Birinchi sanoat inqilobi Angliyada J. Vatt nomidagi bug‘ dvigatelining paydo bo‘lishi
edi. Ikkinchisining boshlanishi elektr energiyasi, neft, avtomobil ixtirosi va boshqalarning keng
qo‘llanilishi bilan bog‘liq. Ammo XX asr o‘rtalarida uchinchi inqilob (elektron, kompyuter,
axborot) boshlanishi kompyuterlarning paydo bo‘lishi hisoblanadi. Ayrim mualliflar axborotni
zamonaviy ilmiy-texnikaviy inqilobning ajralib turadigan xususiyatlari qatoriga kiritishadi, bu
bilimga asoslangan jamiyatga o‘tishni bildiradi (industriyadan keyingi). Shunga mos ravishda
jamiyat taraqqiyotida uchta tarixiy to‘lqin ajratiladi: qishloq xo‘jaligiga o‘tishda agrar; sanoat
inqilobi davrida sanoat; bilimga asoslangan jamiyatga o‘tishda axborot (post-industrial).
Bugungi iqtisodiyotda raqamli sektor kompaniyalari birinchi o‘ringa chiqib, iqtisodiyotni
raqamli resurs bilan ta‘minlaydigan o‘sish nuqtalariga aylanadi. Agar XX asr boshlarida jahon
iqtisodiyotining asosiy lokomotivlari yirik neft, metallurgiya, mashinasozlik va togʻ-kon sanoati
korxonalari boʻlgan boʻlsa, hozirda yirik kompaniyalar raqamli iqtisodiyot sohasi vakillari
hisoblanadi (1 va 2-jadval).
Jadval 1.
Dunyodagi eng yirik kompaniyalar reytingi, 2016 yil.
Kompaniyalar
Asosiy faoliyat sohasi
Kapitalizatsiya, $ milliard
dollar
Apple
Elektron
va
axborot
texnologiya.
577,4
Internet xizmatlari,
ilovalar, YouTube video
xosting
547,9
Microsoft
Dasturiy
ta’minot
ishlab
chiqarish
443
Amazon
Internetda savdo qilish
360
Wells Fargo
Banklar
299
Samsung
Kompyuter, mobil qurilmalar,
maishiy texnika va elektronika
254
China Mobile
Telekommunikatsiya
250
Verizon
Telekommunikatsiya
229,0
AT&T
Telekommunikatsiya
226,0
Walmart
Chakana savdo
216,9
2-jadval.
Dunyodagi eng yirik kompaniyalar reytingi, 2019 yil.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kompaniya
Asosiy faoliyat sohasi
Kapitallashtirish,
$ milliard dollar
Microsoft
Technologiya
905
Apple
Technologiya
896
Amazon.com
Maishiy xizmatlar
875
Alphabet
Technologiya
817
Berkshire Hathaway
Moliyaviy
494
Technologiya
476
Alibaba
Maishiy xizmatlar
472
Tencent
Technologiya
438
Johnson & Johnson
Sog‘liqni saqlash
372
Exxon Mobil
Neft & Gaz
342
3. Diskussiya:
Avvalo, 2016 va 2019 yillardagi maʼlumotlarni solishtirganda, Apple (soʻnggi bir necha yil
yetakchisi) birinchi marta Microsoftga oʻz oʻrnini boʻshatgani diqqatni tortadi. Shuningdek,
Google top-10 ro‘yxatidan butunlay chiqib ketganiga e’tibor bermaslik mumkin emas.
Amazon.com 875 milliard dollar kapitallashuv bilan 4-oʻrindan 3-oʻringa koʻtarildi. Hozirda
Alphabet 817 milliard dollar kapitallashuv bilan to‘rtinchi o‘rinda. Reytingda 5-o‘rinni (2016-
yilda Wells Fargo egallagan) hozirda kapitallashuvi 494 milliard dollarni tashkil etgan Berkshire
Hathaway kompaniyasi egallab turibdi.
Samsung ham top-10 dan butunlay chiqib ketgani va Facebook endi 476 milliard dollar
kapitallashuv bilan o‘z o‘rnini egallagani ham juda qiziq. Katta ehtimol bilan bu 2016-yil oxirida
chiqarilgan Galaxy Note 7 smartfoni bilan bog‘liq bo‘lib, batareya nosozligi tufayli ko‘p sonli
foydalanuvchilar zaryad olayotganda portlab ketgan yoki shunchaki yonib ketgan. Bu voqea
kompaniyaning obro‘siga va, albatta, aktsiyalarning qiymatiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
China Mobile, Verizon, AT&T, Walmart ham kuchli o‘ntalikdan butunlay chiqib ketdi. Alibaba
(472 milliard dollar), Tencent (438 milliard dollar), Johnson & Johnson (372 milliard dollar),
Exxon Mobil (342 milliard dollar) o‘z o‘rinlarini egallab turibdi.
Bundan tashqari, shuni ham ta’kidlash mumkinki, agar 2016 yilda 10 ta yetakchi kompaniyadan
8 tasi axborot texnologiyalari bilan bog‘liq bo‘lsa, 2019 yilda bu raqam 7 taga kamaygan. Biroq,
axborot texnologiyalari bilan bog‘liq kompaniyalarning umumiy kapitallashuvi sezilarli darajada
oshdi.
Yuqoridagilardan
xulosa
qilishimiz
mumkinki,
yaqin
kelajakda
axborot
texnologiyalarining jahon iqtisodiyotiga ta’sirining o‘sish sur’ati faqat o‘sib boradi.
4. Xulosa:
Xulosa qilib shuni ta’kidlash kerakki, zamonaviy jamiyat iqtisodiyotini raqamlashtirishning
ma’lum (ba’zi odamlarni qo‘rqitadigan) kamchiliklariga qaramay, ushbu hodisaning afzalliklari
ancha katta va bu afzalliklar ancha muhimroqdir.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, raqamli texnologiyalar o‘z qo‘llanish sohalarini doimiy ravishda
kengaytirmoqda, zarur vositalar to‘plamini joriy qilish xarajatlari doimiy ravishda pasaymoqda,
iqtisodiyotni raqamlashtirish darajasi, xuddi shunday raqamli qurilmalarning mavjudligi darajasi
doimiy ravishda oshib bormoqda. Yuqorida aytilganlarga asoslanib, biz zamonaviy jamiyat
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
iqtisodiyotini raqamlashtirish jamiyat rivojlanishiga olib keladigan muqarrar jarayon degan
xulosaga kelishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Martin M 2018 The Long and Short of The Digital Revolution Finance & development 55
6-8
2. Mesenbourg T L 2001 Measuring the Digital Economy. U.S. Bureau of the Census pp 5-6
3. Digital Economy Development and
https://www.mofa.go.jp/files/000185874.pdf
4. Cooperation Initiative Retrieved from: G20 Young Entrepreneurs’ Alliance Retrieved from:
en/_acnmedia/PDF-29/Accenture-Five-Ways-To-Win-With-
Digital-Platforms-Executive Summary.pdf
5.
Ionica O 2019 Improving Business Performance Through Innovation in the Digital
Economy. Titu Maiorescu University, Romania pp 5-6
6. Digital
Economy
Outlook,
BBVA
research
Retrieved
https://www.bbvaresearch.com/wpcontent/uploads/2015/12/DEO_Dec15_Cap3.pdf
7. Mentsiev A U, Ashakhanova M Z, Anzorova A I 2019 The impact of digital technology on
the study of languages and the development of digital education. Journal of Physics: Conference
Series. 1399 2-4
8. Magomadov V S 2019 Deep learning and its role in smart agriculture. Journal of Physics:
Conference Series. 1399(4) 1-3
9. Aaronson SA 2018 Data is different: Why the world needs a new approach to governing
cross border data flows. Centre for International Governance Innovation, Waterloo, ON. CIGI
197
