JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Guliston davlat pedagogika instituti,
“Pedagogika” kafedrasi, p.f.f.d PhD,
dotsent Samatova Dilrabo Yusufovna
taqrizi ostida
Khudoyberdiyeva Sevinch Muzaffar kizi
Gulistan state pedagogical institute
Uzbekistan
Email:
BOLAGA TA‘LIM BERISHNING SAMARALI USULLARI VA TEXNIKALARI
ANNOTATSIYA:
21-asr texnikalar asri.Zamon rivojlanib borgani sari insonlar ongi yuksak
taraqqiy etib bormoqda.Hozirgi zamon yoshlari olov, bu olovni yoqish biz pedagoglar
mahoratiga bogʻliq. Texnikalar rivojlanib borayotgan bu zamonda oʻquvchilarga bilim berish
juda ham mrakkablashib bormoqda. Ushbu maqolada hozirgi zamon bolalariga qanday qilib
samarali bilim berish uchun qoʻllaniladigan usullar va texnikalar bayon etilgan.
KALIT SOʻZLAR:
OTM, Psixologik travma, metod, korrupsiya, pedagog, individual, Vazirlar
Mahkamasi.
KIRISH. Maktablar, bogʻchalar, oʻquv muassasasalari zamonaviylashib bormoqda[1]. Ayniqsa
bu oʻzgarishlarni xususiy maktablarda yaqqol koʻrishimiz mumkin. Texnikalarsiz bola ongiga
ma'lumot yetkazib berishimiz juda murakkablashib bormoqda[2]. Bunga sabab ular
tugʻilganidayoq texnikalarga onalar beparvoligi sababali oʻralib qolishmoqda. Bu esa bolaning
xotirasini susaytirib, tajang qilib qoʻymoqda[3]. Ular oʻynayotgan oʻyinlarda ossongina
erishilayotgan yutuqlariga haqiqiy hayotda ham qanday yoʻl bilan boʻlmasin barcha narsalarga
osson erishini shior qilib qoʻymoqda[4]. Juda koʻp yoshlar sport sohasida muofaqqiyatga erishib
OTM muossasalari talabalari boʻlishmoqda[5]. Bu esa sport sohasida korrupsiyaning
aralashuviga sabab boʻlmoqda.2018-yil 421 nafar, 2019-yil 1213 nafar, 2020 -yil 2367 nafar
yoshlar OTM larga oʻqishga kirishgan. Oʻtgan 3 yilda imtiyozlardan foydalanuvchilar soni 5
barbarian ortgan[6]. Qayd etilishicha OTM larga kirish uchun imtiyozlar asosida tavsiya etilgan
1921 nafar sportchi kasbiy(ijodiy) imtihon oʻtkazilgan[7]. Natijalarga koʻra ishtirokchilarning
213 nafari (11 foizi) maksimal ballning 36 foizini ham toʻplay olmagan. Yana 41 nafari ijodiy
imtihon talablarini umuman bajara olmagan[8]. Gʻolib va sovrindorlarning 147 nafari turli
bahonalar bilan ishtirok etmagan. Bu shunchaki koʻz boyamachilik. Chunki bu imtiyoz egalari
OTM ga bilagidagi kuchi, koʻkragidagi nishoni bilan emas, choʻntagidagi puli bilan talaba
boʻlishgan. Juda koʻp yoshlar puliga ishonib, yoki orqasidagi mansabdor qarindoshlariga ishonib
masulyatni boʻyniga olishmayapti, oʻqishni hohlamay qolishmoqda. Bunday holatlarning
kamayishi uchun biz pedagoglar sifatli ta'lim bera olishimiz kerak. Biz pedagoglar bolaga bilim
bilan birgalikda tarbiya ham bera olishimiz lozim. Tarbiyani qay usulda yetkazib berish
Pedagogning mahoratiga bogʻliq. Abdulla Avloniy aytganidek " tarbiya biz uchun yo hayot, yo
najot, yo falokat masalasidir". Pedagog bolaga biror bir narsani oʻrgatayotganda ayniqsa tarbiya
masalasida oʻquvchiga oʻzi avvalo oʻsha narsani oʻzi qilib oʻrgatishi kerak.Buni esa turli xil
metodlar orqali bajarsa boʻladi. Pedagoglarning eng katta xatosi oʻquvchiga ananaviy usulda
ta'lim berishidir.Bu usulda oʻquvchi faqat oʻqishi kerak, intizomli boʻlishi lozim. Agar bu
talablarga javob bermasa jazolash usulidan foydalanish kerak. Bu katta xató chunki doimiy
jazolangan bolada psixologik travmalar paydo boʻlishni boshlaydi. Buning oqibatida bolada
darsda tinch oʻtirmaslik, doimiy ravishda bosh koʻtarish, jizzakiliklar paydo boʻla boshlaydi.
Ayrim oʻquvchilarda yoshligidan travmalar boʻlganligi, yoki oila muhiti nosogʻlom boʻlganligi
sabali oʻquvchi ta'lim olishni va intizmoni, boʻysinishni hohlamaydi. Bunday bolalar bilan
ishlash juda qiyin va murakkab ish. Ular bilan individual ishlash lozim. Darsni tort bosqichga
boʻlib oʻtish eng samarali yoʻl. Birinchi bosqich bolaga bilim berishdan avval diqqatni jamlovchi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
mashqlar bajartirish kerak. Masalan "ruchkani ol" oʻyin metodi. Bunda oʻqtuvchi koʻz, quloq,
bosh va boshqa tana a'zolarni aytadi va soʻng ruchka deydi. Bolalar ruchkani ushlab olishlari
lozim. Bunda oʻquvchilar diqqati oʻqtuvchiga qaratila boahlaydi. Metodlar qoʻllayotganda bola
yoshini ham inobatga olish lozim. Katta yoshdagi bolalar bilan koʻproq diqqatni jamlovchi
metodlar qoʻllash eng maqbul yoʻl. Kichik sinflar bilan ishlashda ularga koʻproq oʻyin metodini
qoʻllash lozim. Chunki ular juda tez zerikib qolishadi bir xil dars mashgʻulotdan. Dars oʻtish
jarayonida ikkinchi bosqich oʻtilgan mavzularni takrorlab olish. Chunki "Ilmning ofati unutishdir.
Uni noahil kishiga gapirish esa uni zoe qilishdir" Bilim takrorlanib turmasa oʻquvchi xotirasidan
tezda oʻchib ketadi. Uchunchi bosqich mavzuni tushuntirish. Pedagog mavzuni tushuntirishda
enga avvalo e'tibor qaratadigan masalasi bu oʻtiladigan mavzuni hayotga bogʻlab oʻtishdir. Bola
koʻrgan narsasini eslab qoladi. Agar mavzu hayotga bog‘lanib oʻtilsa oʻquvchi oʻsha narsani
koʻchada koʻrib qolsa ham oʻqtuvchi gaplarini eslaydi. Toʻrtinchi bosqich uyga vazifa berish.
Uyga vazifa berayotganda oʻquvchiga koʻp vazifa berish xato. Chunki u faqat bitta fandan emas
tortta yoki beshta fandan dars qilish kerak. Shunday topshiriq berishi kerakki bola uyda bu
topshiriqni zerikmasdan bajarishi kerak. Bu topshiriq ijodiy tomonga yoʻnlasa yanada
qiziqarliroq boʻladi.
MATERIAL VA USLUBLAR. Davlatimiz ham oʻqtuvchi pedagoglar va oʻquvchi yoshlarga
juda koʻp shart sharoitlar yaratib bermoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xalq
ta’limi sohasidagi ilmiy-tadqiqot faoliyatini qo‘llab-quvvatlash hamda uzluksiz kasbiy
rivojlantirish tizimini joriy qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2021-yil 25-yanvardagi PQ-4963-
son qarori ijrosini ta’minlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:xalq ta’limi
xodimlarining shaxsiy kasbiy salohiyatining individual va jamiyat ehtiyojlariga mos ravishda
hayot davomida o‘sishi jarayonini qamrab olgan “Uzluksiz kasbiy ta’lim” maxsus elektron
platformasi orqali kompetentlik darajasini oshirish va kasbiy mahoratini takomillashtirish
mexanizmi. Vazirlar Mahkamasining “Pedagog xodimlarni qayta tayyorlash va ularning
malakasini oshirishni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2017-yil 28-dekabrdagi 1026-son
qaroriga 2-ilovaga muvofiq o‘zgartirishlar kiritilsin. Pedagoglar bilim saviyasini yanada oshirish
maqsadida "malaka oshirish"amaliyotlari joriy etildi.
Respublikamizdagi xorijiy oliy oʻquv yurtlarining bakalavriat bosqichi talabalari uchun ham
Prezident va davlat stipendiyalari joriy etilishi yoshlarni yuksak axloq va kuchli bilim sohibi
hamda vatanparvarlik ruhida voyaga yetishida yaratilgan imkoniyatning muvaffaqiyat asosi,
degan ishonchdamiz. Yana bir quvonarli xabar shundaki, ilm yoʻlini tanlagan iqtidorli
yoshlarimizni qoʻllab-quvvatlash maqsadida keyingi yildan boshlab magistratura va doktorantura
bosqichlari uchun Prezident stipendiyasi kvotasini ikki barobarga oshiramiz. Ishonchim komilki,
bunday imkoniyat va imtiyozlarga avvalo yangi Renessans poydevorining bunyodkorlari sazovor
boʻladi, deb taʼkidlagan davlat rahbarining ishonchi, yangi yil arafasida yoshlar uchn yaratilgan
bunday imkoniyatlar yangi Oʻzbekistonning Renessans yoʻlidagi yangi va ildam qadami boʻldi.
NATIAJALAR VA MUHOKAMALAR. Bolani o'qitishda samarali usullarni qo'llash juda
muhim, chunki ular bolalar o'qish va o'rganish jarayonini qulay va qiziqarli qiladi. Mana ba'zi
samarali usullar:
1. O'yinlar orqali o'qitish
O'yinlar bolalar uchun o'qishni qiziqarli va interaktiv qilishning samarali usuli hisoblanadi.
O'yinlar orqali bolalar o'qish, yozish, hisoblash kabi ko'nikmalarni rivojlantirishlari mumkin.
Misol uchun:
So'z o'yinlari (anagrammalar, rasmli kartalar)
Shaxsiy o'yinlar (raketalar, ko'cha o'yinlari)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Vizual materiallar va rasmlar
Bolalar ko'proq vizual materiallarni yaxshi anglaydilar. Kitoblar, plakatlar, rasmlar va videolar
yordamida darslar yanada qiziqarli va tushunarli bo'ladi. Bu usul bolalarning tasavvurini va eslab
qolish qobiliyatini rivojlantiradi.
3. Harakat orqali o'qitish (kinestetik metod)
Ba'zi bolalar faqat o'qib emas, balki harakat qilish orqali o'rganadilar. Ularni amaliy mashqlar va
tajribalar yordamida o'qitish samarali bo'ladi. Masalan, bolalarni jismoniy faoliyatlar orqali
o'rgatish, rasm chizish, yoki taqdimotlar orqali o'rganishni kuchaytirish.
4. O'z-o'zini ifoda qilish va muhokama
Bolalarni fikrlarini ifoda etishga rag'batlantirish, ularga savollar berish va muhokama qilish
ularda mustaqil o'ylash qobiliyatini rivojlantiradi. "Nima uchun?" va "Qanday qilib?" kabi
savollar yordamida ularning fikrini kengaytirish mumkin.
5. Interaktiv texnologiyalar
Kompyuter dasturlari, mobil ilovalar va ta'limga mo'ljallangan o'yinlar bolalarning qiziqishini
oshiradi. Interaktiv texnologiyalar yordamida bolalar o'zlashtirishi kerak bo'lgan materiallarni
o'yin tarzida o'rganishlari mumkin.
6. Qisqacha va izchil o'rgatish
Dars davomida bolalarni zeriktirmaslik uchun qisqa, aniq va qiziqarli mavzularni tanlash zarur.
O'qitishning izchilligi va tartibi bolalarni chalg'itmaslikka yordam beradi.
7. Takrorlash va mustahkamlash
Bolalarga yangi ma'lumotlarni o'zlashtirishda takrorlash juda muhim. Takrorlash yordamida
bolalar o'rgangan narsalarini yanada mustahkam o'zlashtiradilar.
8. Jamoaviy ish
Bolalar guruhlarda ishlashni o'rganishlari va bir-birlariga yordam berishlari kerak. Bu usul
bolalarning ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Samarali o'qitish usulini tanlashda har bir bolaning o'ziga xos ehtiyojlarini va qiziqishlarini
inobatga olish juda muhim.
O'qituvchilarning bolalarga bilim berishda yo'l qo'yadigan ayrim kamchilik va xatolarni yanada
kengroq tahlil qilaylik:
1. Bolalarning individual xususiyatlarini e'tiborsiz qoldirish
Har bir bolaning o'ziga xos qobiliyatlari, qiziqishlari va ehtiyojlari mavjud. Agar o'qituvchi bu
individual farqlarni hisobga olmasa, ta'lim jarayoni samarali bo'lmaydi. O'quvchilarning o'ziga
xos xususiyatlarini inobatga olgan holda, ta'lim usullarini moslashtirish zarur.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Monologik uslubda o'qitish
Faqat o'qituvchining gapirishiga asoslangan darslar bolalarning faol ishtirokini cheklaydi.
Interaktiv metodlar va o'quvchilarning fikrlarini tinglash muhimdir. O'quvchilarning fikrlarini
tinglash va ularni muhokamaga jalb qilish, ta'lim jarayonini yanada samarali qiladi.
3. Innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo'llamaslik
Zamonaviy ta'lim usullari va texnologiyalarni qo'llamaslik ta'lim sifatini pasaytirishi mumkin.
Innovatsion metodlar va axborot texnologiyalarini integratsiya qilish zarur. Bu o'quvchilarning
qiziqishini oshiradi va ta'lim jarayonini samarali qiladi.
4. O'qituvchining kasbiy malakasini oshirmaslik
Pedagoglarning o'z malakalarini doimiy ravishda oshirib borishlari kerak. Aks holda, ular yangi
ta'lim usullari va yondashuvlardan xabardor bo'lmay qoladilar. O'qituvchining kasbiy rivojlanishi,
ta'lim sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi.
5. Emotsional salbiy muhit yaratish
Sinfda salbiy emotsiyalar, qichishish yoki norozilik muhitining mavjudligi bolalarning o'qishga
bo'lgan qiziqishini kamaytiradi. Ijobiy va qo'llab-quvvatlovchi muhit yaratish muhimdir. Bu
o'quvchilarning motivatsiyasini oshiradi va ta'lim jarayonini samarali qiladi.
6. O‘quvchilarga baho qo'yishda adolatsizlik
O'quvchilarning mehnatini va yutuqlarini adolatli baholamaslik ularning motivatsiyasini
pasaytiradi. Baho qo'yishda shaffoflik va adolat muhimdir. Bu o'quvchilarning o'ziga bo'lgan
ishonchini oshiradi va ta'lim jarayonini samarali qiladi.
7.
O‘quv materiallarini qiyinlashtirish yoki soddalashtirish
O'quv materiallarini o'quvchilarning bilim darajasiga mos ravishda tanlash zarur. Agar
materiallar juda qiyin bo'lsa, o'quvchilar tushunmasligi mumkin; agar juda oson bo'lsa, ularning
qiziqishi kamayadi. Materiallarning qiyinligi va murakkabligi o'quvchilarning bilim darajasiga
mos bo'lishi kerak.
XULOSA: Oʻquvchiga ta'lim berish eng murakkab va nozik masala.Buning uchun oʻqtuvchidan
teran aql, metindek iroda, mehnat va sabr talab etiladi.. Shuningdek, hadislarda ilmning
kishilarni fahm-farosatli, o’tkir zehnli, zukko hamda xotirani kuchli qilishdagi ahamiyati ham
ta’kidlanadi.Oʻquvchiga bilim berishdan avval oʻzi bilimli va salohiyatli boʻlish lozim.Ustozlik
qilish faqatgina oʻquvchilarga dars oʻtib oyligini olish emas baliki bilimni oʻquvchi tushunadigan
usullarda yetkazib berishdir.Bu pedagog mahoratiga bogʻliq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ал-Бухорий, Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил. Ҳадис. 4 жилдли китоб. 1-китоб.
Ал-жомеъ ас-саҳиҳ (Ишонарли тўплам). Арабчадан 3. Исмоил таржимаси. – Тошкент,
Қомуслар бош таҳририяти, 1991. 14-бет.
2.Ergashev R.N , Abdukarimov X, Bolibekov A Umumiy pedagogika.oʻquv uslubiy
majmua.Guliston-2023
3. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori, 05.06.2018 yildagi PQ-3775-son
4. “Boshlang`ich ta’limda integratsiyaviy – innovatsion yondashuvlar” O`zbekiston Respublikasi
miqiyosida 2019 yil 6 mayda o`tkazilgan respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari Toshkent
2019 8-b.
5. Основные идеи И.Г.Песталоцци. http://uchitel76.ru/ osnovnye-idei-i-g-pestalocci/. Murojaat
sanasi: 2016 yil 24 mart.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
6. Shorustamova D.S. Boshlang`ich ta'lim darslarini integratsiyalashga pedagogik psixologik
yondashuv. Magistr akademik darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyа. – T., 2019.
7. Кукушин B.C., Болдырева-Вараксина А.В. Педагогика начального образования. / Под
общ. ред. B.C.Кукушина. – М.: ИКЦ «март»; Ростов н/Д: Издательский центр «март»,2019.
8. Mavlonova R.A. Boshlang`ich ta’limning integratsiyalashgan pedagogikasi. Metodik
qo`llanma.
–
T.:
Nizomiy
nomidagi
Toshkent
davlat
universiteti,
2005.
http://library.ziyonet.uz/ru/book/33810. Murojaat sanasi: 2018 yil, 24 mart.
