JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
UrDU Oʻzbek tilshunosligi kafedrasi
dotsenti, f.f.d. Primov Azamat
Iskandarovich taqrizi ostida
Alimova Shahnoza Maqsudovna
PhD, Urganch davlat universiteti dotsenti,
Oʻzbekiston,
Email: shaxnozaalimova103@urdu.uz
Olimboyeva Komila Umarbek qizi
Urganch davlat universiteti talabasi
XORAZM SHEVALARINING OʻRGANILISHIGA DOIR
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada oʻzbek xalq shevalarining oʻrganilishi xususida, jumladan,
xorazm shevalarining jahon va oʻzbek olimlari tomonidan oʻrganilishi hamda bugungi kunda
tadqiqini kutayotgan masalalar tahlilga tortilgan.
KALIT SOʻZLAR:
oʻzbek shevalari, xorazm shevalari, oʻzbek dialektologiyasi, adabiy til tarixi,
tarqalish areali, lugʻaviy qatlam, shevalar tasnifi.
KIRISH.
О‘zbek xalq shevalarini о‘rganish sohasida rus tilshunosligida Y.D.Polivanov,
A.K.Borovkov, K.K.Yudaxin, V.V.Reshetov va boshqa olimlarning xizmatlari benihoya katta
ahamiyatga ega
.
О‘zbek dialektologiyasida о‘zbek xalq shevalarini о‘rganish masalasi XX asr boshlaridan
boshlangan. Bu yо‘nalishda G‘.O.Yunusov, Sh.Shoabdurahmonov, S.Ibrohimov, B.Jо‘rayev,
A.Aliyev, A.Shermatov, B.Egamov, H.G‘ulomov, X.Doniyorov, M.Mirzayev, I.Shamsiddinov,
Q.Muhammadjonov, A.Jо‘rayev, Y.Ibragimov, N.Murodovalarning
ishlari diqqatga molikdir.
Bu olimlar о‘z tadqiqotlarida о‘zbek shevalarini fonetik, morfologik, leksik hamda qiyosiy tahlil
etishning ilmiy asoslarini yaratib berdilar.
1
Поливанов Е.Д. Узбекская диалектология и узбекский литературный язык. – Ташкент:
Узгосиздат, 1933.– 45 с.; Боровков А.К. Ўзбек шева-лаҳжаларини текширишга доир савол-
жавоблар. – Тошкент, 1944. – 11 б.; Юдахин К.К. Некоторые особенности Карабулакского
говора/Ўзбек диалектологиясидан материаллар, Т 1. – Тошкент: ЎзФА нашриёти, 1957. –
Б.31-57; Решетов В.В.Кураминские говоры Ташкентской области (фонетическая,
морфологическая система): Автореф. дисс...д-ра филол.наук. – Ташкент:1951. – 20 с.
2
Юнусов Ғ.О. Ўзбек шеваларининг таснифида бир тажриба. – Тошкент: Ўздавнашр, 1935. – 64 б.;
Шоабдураҳмонов Ш. Ўзбек адабий тили ва ўзбек халқ шевалари. – Тошкент: ЎзФА нашриёти, 1962. – 372 б.;
Иброҳимов С. Ўзбек тилининг Андижон шеваси. – Тошкент: Фан, 1967. –260 б.; Жўраев Б. Юқори
Қашқадарё шевалари. – Тошкент: Фан, 1969.–168 б.; Алиев А. Ўзбек диалектологиясидан материаллар
(Наманган шевалари). – Тошкент: Фан, 1974. – 218 б.; Шерматов А. Қуйи Қашқадарё ўзбек шевалари. –
Тошкент: Фан, 1972. – 168 б.; Узбекские народные говоры Кашкадарьинской области. – Ташкент: Фан, 1978.
– 144 с.; Эгамов Б. Самарқанд области Ғаллаорол шеваси. – Самарқанд, 1970. – 136 б.; Ғуломов Ҳ. Чил
сўзининг қўлланилиши ва маънолари // Ўзбек шевалари лексикаси. – Тошкент: Фан, 1966. – Б.293-313.
Дониёров Х. Қипчоқ диалектларининг лексикаси. ‒ Тошкент: Фан, 1979. – 160 б.; Мирзаев М. Ўзбек
тилининг Бухоро группа шевалари. – Тошкент: Фан, 1969.–156 б.; Диалектал сўзлар (Бухоро диалекти
материаллари бўйича) / Ўзбек шевалари лексикаси. – Тошкент: Фан, 1966. – Б.314-325; Шамсиддинов И.
Каракульский говор узбекского языка. Автореф.дисс...канд.филол. наук. – Ташкент, 1965. – 23 с.; Қоракўл
шеваси лексикасидан / Ўзбек шевалари лексикаси. – Тошкент: Фан, 1966. – Б.430-439; Муҳаммаджонов Қ.
Жанубий Қозоғистондаги ўзбек шевалари. – Тошкент: Фан, 1983. – 168 б.; Джураев А.Теоретические основы
ареального исследования узбекоязычного массива. – Ташкент: Фан, 1991. – 220 с.; Ибрагимов Ю.
Исследования узбекских говоров Приаралья. – Нукус: Билим, 1992. – 148 с.; Лексика узбекских говоров
Приаралья . – Нукус: Билим, 1996. – 156 с.; Жанубий Оролбўйи ўзбек шевалари тадқиқи: Филол.фан.д-
ри...дисс. – Тошкент, 2000.–370 б.; Муродова Н. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал
талқини: Филол.фан.д-ри...дисс. – Тошкент, 2006. – 236 б.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
MUHOKAMA
. О‘zbek xalq shevalari orasida oʻziga xos jihatlari bilan ajralib
turuvchi xorazm shevalari lisoniy xususiyatlari bо‘yicha о‘zbek shevashunosligida bir qancha
ishlar amalga oshirilgan. Xorazm shevalari bilan bog‘liq dastlabki yirik tadqiqotlardan biri esa
Y.D.Polivanov qalamiga mansubdir
Shuningdek, Xorazm shevalarini maxsus oʻrgangan Xorazm shevalarining yetuk tadqiqotchisi
Fattoh Abdullayev ilmiy ishlari
о‘zbek adabiy tilining tarixi, dialektologiyasi, leksikasi,
fonetikasi, grammatikasi, shuningdek, badiiy nutq masalalariga bag‘ishlangan. F.Abdullayev
Xorazm shevalarini tadqiq qilib, ularning dialektologik xaritasini tuzgan va tasnifini bergan.
Uning “Xorazm shevalari” kitobi oʻzbek dialektologiyasining muhim tadqiqotlaridan hisoblanadi.
Ushbu kitob tarkibida xorazm shevalarining lugʻati ham berilgan.
Yanan A.Ishayev xorazm shevalarini mukammal tadqiqini amalga oshirgan. U oʻz tadqiqotlarida,
asosan, Qoraqalpog‘istondagi о‘zbek shevalari о‘rganilgan bо‘lishiga qaramay, shevalarning
tarqalish areali hamisha ma’muriy bо‘linishlarga muvofiq bо‘lmasligi e’tiborga olinsa, undagi
materiallar, xususan, Qoraqalpog‘iston hududidan tо‘plangan faktlar Xorazm shevalari tadqiqi
uchun ham obyekt bо‘la oladi. Olimning “Qoraqalpog‘istondagi о‘zbek shevalari”
monografiyasi
, unda berilgan lug‘at bugungi kunda ayni shu sheva vakillari nutqida ham kam
ishlatiladigan, deyarli iste’moldan chiqib ketgan ayrim sо‘zlarni о‘zida aks ettirgani bilan
ahamiyatlidir.
Xorazm shevalari tadqiqiga qoʻl urgan olimlardan yana biri E.О‘rozov hisoblanadi. Uning
“Janubiy Qoraqalpog‘istondagi о‘zbek shevalari”
kitobida mazkur hududdagi sheva
leksikasining lug‘aviy qatlamlari xususida tо‘xtalib о‘tgan. Asarda turkiy qatlam yoritilishida
ham shu holatni kо‘rish mumkin
Xorazm shevalarini aynan tadqiq qilgan, oʻgʻuz lahjasining oʻziga xos xususiyatlarini yorqin
yorotib bera olgan olim professor O.Madrahimovdir. Uning qalamiga mansub ishlar, asosan,
3
Поливанов Е.Д. Избранные работы: Труды по восточному и общему языкознанию /
Редколлегия: И.Ф.Вардуль (предс.), В.М.Алпатов, Ф.Д.Ашнин, В.В.Иванов, Л.Р.Концевич,
А.А.Леонтьев; Институт востоковедения АН СССР. ‒ М.: Наука (ГРВЛ), 1991. ‒ 624 с.
Поливанов Е.Д. Этнографическая характеристика узбеков, вып. 1. Происхождение и
наименование узбеков. ‒ Ташкент, 1926. ‒31 с.; Его же. Некоторые фонетические
особенности каракалпакского языка («Труды Хорезмской экспедиции»). ‒Ташкент, 1933.
‒ 27 с.; Его же. Узбекская диалектология и узбекский литературный язык. (К современной
стадии узбекского языкового строительства). ‒ Ташкент, 1933. ‒ 45 с.; Его же. Материалы
по грамматике узбекского языка, вып. I. Введение. ‒ Ташкент, 1935. ‒ 48 с. (с прил. схемы
классификации узбекских говоров)
4
Абдуллаев Ф. Хоразм шевалари. – Тошкент: ЎзФА нашриёти, 1961.–348 б.
5
Ишаев А. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари. – Тошкент: Фан, 1977. – 176 б.
6
Ўрозов Э. Жанубий Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари. – Тошкент: Фан, 1978. – Б.
79–108.
7
Ўрозов Э. O‘sha joyda.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
о‘g‘uz lahjasi shevalari leksikasi doirasida bajarilgan
. “Oʻzbek tili oʻgʻuz lahjasining Xiva
shevasi” kitobida oʻgʻuz lahjasining fonetik, leksik, grammatik xususiyatlari batafsil yoritilgan.
Orolbо‘yi shevalarining ayrim jihatlari tadqiqida Y.Ibragimov tomonidan bajarilgan ishlar
alohida ahamiyatga ega. Olimning nomzodlik
va doktorlik
dissertatsiyalari materiallari
Xorazm shevalarini Orolbо‘yi о‘zbeklari shevalari bilan qiyosiy tadqiq qilishda g‘oyat muhim
manbadir. Xususan, olim doktorlik dissertatsiyada quyidagilar muhim fikrlarni bayon qiladi:
“Sо‘zlarning lahjaviy о‘zgarishi bilan bog‘liq kо‘pgina masalalar bevosita yoki bilvosita adabiy
nutq madaniyati bilan bog‘liq”
. Mazkur dissertatsiya shevashunoslik va lisoniy jug‘rofiyaning
aniq muammolari bо‘yicha monografik tadqiqot sifatida doktorantlar, talabalar, ona tili
о‘qituvchilariga adabiy nutq kо‘nikmalarini о‘stirish va takomillashtirishda beqiyos yordam
berishi shubhasiz. О‘zbek dialektologik atlasining yaratilishida ham bu tadqiqot ahamiyatli
bо‘lib, til taraqqiyotini tarixiy tadqiq etish, bu masalada hozirgacha chop etilgan ishlar
saviyasining tegishli salmog‘ini belgilash, til hodisalari variantlarining hududiy tarqalish
manzarasi haqida aniq tasavvur olish imkonini beradi.
R.Yо‘ldoshev tomonidan bajarilgan dissertatsiya
da Toshhovuz shevalarining lingvistik jihatdan
о‘rganilishi va tasnifi, shevalardagi leksik qatlamlar, shevalarning leksik-semantik xususiyatlari
masalasiga katta e’tibor qaratilib, lug‘at va matnlar ilova qilingan. Muhimi, lug‘at qismiga 3000
dan ortiq sо‘z kiritilgan bо‘lib, ularning 2000 ga yaqini ilk bor leksikografik manbalardan joy
olgan
. M.Saparovning tadqiqoti
Xorazm о‘g‘uz shevalarini turkman tili materiallari bilan
qiyosiy tadqiqida muhim ahamiyatga ega ilmiy ishlardan biri sanaladi.
XULOSA.
Oʻzbek shevalari tarkibiga kiruvchi xorazm shevalari ham oʻziga xos jihatlari bilan
shu bugunga qadar koʻplab tadqiqotchilarning diqqatini tortgan. О‘zbek xalq shevalari anchagina
tadqiq qilingan bо‘lishiga qaramay, Xorazm shevalari leksikasi va grammatikasi, shuningdek,
uni areal jihatdan hududlar kesimida tizimli tadqiq etilmagan. Bu masala ayrim olimlar
tomonidan umumiy tarzda yoki yо‘l-yо‘lakay tilga olingan, xolos. Bugun tadqiqotchilar oldida
oʻzbek xalq shevalarini zamonaviy yondashuvlar asosida tadqiq qilish, oʻzbek tilining dialektal
8
Мадраҳимов О. Ўзбек тили ўғуз лаҳжаси лексикаси. – Тошкент, 1973. – Б. 49; ўша муалл. Ўзбек тили ўғуз
лаҳжасининг қисқача қиёсий луғати. – Урганч: 1999. – Б. 194; Мадраҳимов О. Ўғуз лаҳжасида -ли
аффиксининг эволюцияси // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 1971. – №1.
9
Ибрагимов Ю.М. Морфология ходжелийско-кунградских говоров узбекскою языка: Ав-тореф.
дисс.канд.филол.наук. – Ташкент, 1974. – 44 с.
10
Ибрагимов Ю.М. Исследования узбекских говоров Приаралья: автореферат дис. ... д-ра филол... наук: ‒
Ташкент, 1994. – 51 с.
11
Ибрагимов Ю.М. Юқоридаги манба. – Б.32.
12
Йўлдошев Р. Тошҳовуз вилоятидаги ўзбек шеваларининг лексик хусусиятлари:
Филол.фан.н-ди...дисс. – Тошкент, 2002. – 289 б.
13
Йўлдошев Р. Юқоридаги манба. ‒ Б.6.
14
Сапаров М. Лексико-семантические особенности огузского наречия узбекского языка (в сравнении с
туркменским языком): Автореф. дисс. канд. филол. наук. ‒ Ташкент, 1983. ‒ 24 с.; Шу муаллиф. Хоразм
воҳасидаги туркий тилларнинг ўзаро муносабатлари. ‒ Тошкент: Фан, 1988. ‒ 118 б.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
xaritasini yaratish, shuningdek, oʻzbek shevalari lugʻatini yangilash kabi bir qator muhim
vazifalar turibdi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Абдуллаев Ф. Хоразм шевалари. – Тошкент: ЎзФА нашриёти, 1961.–348 б.
2. Алиев А. Ўзбек диалектологиясидан материаллар (Наманган шевалари). – Тошкент:
Фан, 1974. – 218 б.;
3. Боровков А.К. Ўзбек шева-лаҳжаларини текширишга доир савол-жавоблар. –
Тошкент, 1944. – 11 б.;
4. Джураев А.Теоретические основы ареального исследования узбекоязычного массива.
– Ташкент: Фан, 1991. – 220 с.;
5. Дониёров Х. Қипчоқ диалектларининг лексикаси. ‒ Тошкент: Фан, 1979. – 160 б.;
6. Жанубий Оролбўйи ўзбек шевалари тадқиқи: Филол.фан.д-ри...дисс. – Тошкент,
2000.–370 б.;
7. Ибрагимов Ю. Исследования узбекских говоров Приаралья. – Нукус: Билим, 1992. –
148 с.; Ибрагимов Ю.М. Морфология ходжелийско-кунградских говоров узбекскою языка:
Ав-тореф. дисс.канд.филол.наук. – Ташкент, 1974. – 44 с.
8. Иброҳимов С. Ўзбек тилининг Андижон шеваси. – Тошкент: Фан, 1967. –260 б.;
9. Ишаев А. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари. – Тошкент: Фан, 1977. – 176 б.
10. Йўлдошев Р. Тошҳовуз вилоятидаги ўзбек шеваларининг лексик хусусиятлари:
Филол.фан.н-ди...дисс. – Тошкент, 2002. – 289 б.
11. Мадраҳимов О. Ўзбек тили ўғуз лаҳжаси лексикаси. – Тошкент, 1973. – Б. 49;
12. Мадраҳимов О. Ўзбек тили ўғуз лаҳжасининг қисқача қиёсий луғати. – Урганч: 1999.
– Б. 194;
13. Мирзаев М. Ўзбек тилининг Бухоро группа шевалари. – Тошкент: Фан, 1969.–156 б.;
14. Муродова Н. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини:
Филол.фан.д-ри...дисс. – Тошкент, 2006. – 236 б.
15. Муҳаммаджонов Қ. Жанубий Қозоғистондаги ўзбек шевалари. – Тошкент: Фан, 1983.
– 168 б.;
16. Поливанов Е.Д. Материалы по грамматике узбекского языка, вып. I. Введение. ‒
Ташкент, 1935. ‒ 48 с. (с прил. схемы классификации узбекских говоров)
17. Поливанов Е.Д. Некоторые фонетические особенности каракалпакского языка
(«Труды Хорезмской экспедиции»). ‒Ташкент, 1933. ‒ 27 с.;
18. Поливанов Е.Д. Узбекская диалектология и узбекский литературный язык. – Ташкент:
Узгосиздат, 1933.– 45 с.;
19. Решетов
В.В.Кураминские
говоры
Ташкентской
области
(фонетическая,
морфологическая система): Автореф. дисс...д-ра филол.наук. – Ташкент:1951. – 20 с.
20. Сапаров М. Лексико-семантические особенности огузского наречия узбекского языка
(в сравнении с туркменским языком): Автореф. дисс. канд. филол. наук. ‒ Ташкент, 1983.
‒ 24 с.;
21.
Сапаров М. Хоразм воҳасидаги туркий тилларнинг ўзаро муносабатлари. ‒
Тошкент: Фан, 1988. ‒ 118 б.
22. Ўрозов Э. Жанубий Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари. – Тошкент: Фан, 1978. – Б.
79–108.
23. Шоабдураҳмонов Ш. Ўзбек адабий тили ва ўзбек халқ шевалари. – Тошкент: ЎзФА
нашриёти, 1962. – 372 б.;
24. Эгамов Б. Самарқанд области Ғаллаорол шеваси. – Самарқанд, 1970. – 136 б.;
25. Юдахин
К.К.
Некоторые
особенности
Карабулакского
говора/Ўзбек
диалектологиясидан материаллар, Т 1. – Тошкент: ЎзФА нашриёти, 1957. – Б.31-57;
26.
Юнусов Ғ.О. Ўзбек шеваларининг таснифида бир тажриба. – Тошкент: Ўздавнашр,
1935. – 64 б.;
