JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bekmurodova Malika Roʻzimurod qizi
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, 2-son Davolash ishi fakultetining 5-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar :
Toirov Doston Rustamovich
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Ichki kasalliklar propedivtikasi kafedrasi dotsenti, PhD.
+998 90 875 75 68 /
GORMONAL O‘ZGARISHLAR FONIDA MENOPAUZA DAVRIDA YURAK
HURUJINING ORTISHI
ANNOTATSIYA:
Menopauza davrida ayollarda estrogen gormoni darajasining pasayishi
yurak-qon tomir tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
menopauza bilan bog‘liq gormonal o‘zgarishlar yurak hurujining (miokard infarkti) rivojlanish
xavfini oshiradi. Bu jarayon asosan lipid almashinuvining buzilishi, qon bosimining oshishi,
insulinga sezuvchanlikning pasayishi va endotelial disfunksiya bilan bog‘liq. Shuningdek,
menopauzadan keyin arteriyalarning qattiqlashishi va ateroskleroz rivojlanishining tezlashishi
kuzatiladi. Ushbu maqolada menopauza davridagi gormonal o‘zgarishlarning yurak hurujiga
ta’siri, asosiy xavf omillari va ularning oldini olish bo‘yicha profilaktik chora-tadbirlar tahlil
qilinadi.
KALIT SO‘ZLAR:
Menopauza, arterial gipertoniya, qandli diabet, dislipidemiya, estradiol,
insulin rezistentligi, ateroskleroz, aritmiya.
KIRISH:
Menopauza - ayollarda reproduktiv davrning yakunlanishi bilan bog‘liq bo‘lib,
organizmda murakkab gormonal, metabolik va fiziologik o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Ushbu
jarayonda estrogen va progesteron gormonlari sekretsiyasining kamayishi yurak-qon tomir tizimi
faoliyatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Estrogenning protektiv xususiyatlari yo‘qolishi natijasida lipid
almashinuvi buziladi, aterogenik dislipidemiya rivojlanadi, qon tomirlarning endotelial
disfunksiyasi kuchayadi va arterial qattiqlik oshadi. Shuningdek, menopauza davrida simpatik
asab tizimining faollashishi va renin-angiotenzin-aldosteron tizimining kuchayishi natijasida
arterial gipertenziya rivojlanish xavfi ortadi. Insulin rezistentligi va visseral yog‘ to‘planishining
ko‘payishi esa metabolik sindrom shakllanishiga olib keladi, bu esa yurak hurujining
patogenezini yanada chuqurlashtiradi. Shu sababli, menopauzadan keyingi yurak-qon tomir
kasalliklarining, ayniqsa, miokard infarktining oldini olish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur maqolada menopauza bilan bog‘liq gormonal o‘zgarishlarning yurak hurujiga ta’siri va
umumiy organizmdagi o’zgarishlar tahlil qilinadi.
MATERIALLAR VA USLUBLAR:
Tadqiqot Samarqand davlat tibbiyot universiteti 1-
klinikasi terapiya bo‘limida 2022—2025-yillar davomida olib borilgan bo‘lib, menopauza
davrini kechirayotgan va yurak-qon tomir tizimi bilan bog‘liq turli etiologiyali shikoyatlar bilan
murojaat qilgan 40 nafar ayol ishtirok etdi. Bemorlarning yoshi 40 dan 70 yoshgacha bo‘lib, ular
ikkita yosh guruhiga ajratildi: 40–55 yosh – 22 nafar bemor (55%); 56–70 yosh – 18 nafar bemor
(45%).
Bemorlarni tekshirish quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oldi:
o
Klinik baholash
– umumiy ahvoli, arterial bosim, tana massasi indeksi, menopauzaning
davomiyligi va yurak-qon tomir kasalliklari bilan bog‘liq shikoyatlar qayd etildi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o
Biokimyoviy tahlillar
– qonda lipid profili (xolesterin, past va yuqori zichlikdagi
lipoproteinlar, triglitseridlar), glyukoza darajasi, insulin rezistentligi indeksi (HOMA-IR), yurak
markyorlari (troponin I va T, natriyuretik peptidlar) va gormonlar (estradiol, progesteron,
follikulostimulyatsion gormon) darajasi o‘rganildi.
o
Instrumental tekshiruvlar
– yurakning funksional holatini baholash maqsadida
elektrokardiografiya (EKG), exokardiyografiya (Exo-KG), Holter monitoringi va koronar
angiografiya o‘tkazildi.
o
Endotelial disfunksiya baholash
– doppler ultratovush tekshiruvi yordamida yurak-qon
tomir tizimi tonusi va endoteliyning reaktivligi o‘rganildi.
o
Statistik tahlil
– barcha olingan natijalar "Statistica 6.0" dasturi yordamida qayta ishlanib,
statistik ahamiyatlilik darajasi p < 0,05 deb qabul qilindi.
Tadqiqot menopauza bilan bog‘liq gormonal o‘zgarishlarning yurak-qon tomir tizimiga ta’sirini
baholash, yurak hurujining rivojlanish xavfini oshiruvchi omillarni aniqlash va profilaktik
choralar ishlab chiqishga qaratildi.
NATIJALAR VA TAHLIL:
Tadqiqot natijalari menopauza davrida yuzaga keladigan
gormonal o‘zgarishlar yurak-qon tomir tizimiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. Tadqiqotda
ishtirok etgan 40 nafar ayolning katta qismi yurak kasalliklari xavf omillariga ega bo‘lib,
ularning yoshga qarab farqlanishi kuzatildi.
1. Yurak-qon tomir kasalliklari xavf omillari
Arterial gipertoniya (AG) menopauza vaqtida sezilarli oshdi: 40–55 yosh: 10 nafar (45%);
56–70 yosh: 15 nafar (83%) - jami: 25 nafar (62,5%).
Yosh o‘tishi bilan arterial gipertoniya ko‘rsatkichi keskin oshgan. Bu, ayniqsa, estrogen darajasi
pasayishi va arterial devorlarning elastikligini yo‘qotishi bilan bog‘liq.
Ortiqcha vazn va semizlik yurak kasalliklari xavfini oshiradi: 40–55 yosh: 9 nafar (41%);
56–70 yosh: 11 nafar (61%) - jami: 20 nafar (50%).
Menopauza davrida moddalar almashinuvining buzilishi va insulin rezistentligi ortiqcha vazn
to‘planishiga olib keladi. Bu esa yurak ishemik kasalliklari rivojlanish xavfini oshiradi.
2. Biokimyoviy tahlillar natijalari
Qonda glyukoza miqdori oshishi (qandli diabet rivojlanishi xavfi): 40–55 yosh: 7 nafar
(32%); 56–70 yosh: 10 nafar (56%) - jami: 17 nafar (42,5%).
Estrogen darajasining pasayishi insulin sezuvchanligining kamayishiga olib keladi, bu esa
menopauza davridagi ayollarda qandli diabet xavfini oshiradi.
Dislipidemiya (yomon xolesterin va triglitseridlar miqdorining oshishi): 40–55 yosh: 12
nafar (55%); 56–70 yosh: 14 nafar (78%) - jami: 26 nafar (65%)
Dislipidemiya ateroskleroz va yurak-qon tomir kasalliklarining asosiy xavf omillaridan biri
hisoblanadi. Menopauza vaqtida yog‘ almashinuvi buzilishi natijasida xolesterin darajasi oshadi.
Estradiol darajasi keskin pasayishi: 40–55 yosh: 15 nafar (68%); 56–70 yosh: 18 nafar
(100%) - jami: 33 nafar (82,5%).
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Estradiolning kamayishi yurak-qon tomir kasalliklari, osteoporoz va metabolik sindrom
rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
3. Instrumental tekshiruv natijalari
EKG bo‘yicha yurak ritmi buzilishlari aniqlangan bemorlar: 40–55 yosh: 9 nafar (41%); 56–
70 yosh: 14 nafar (78%) - jami: 23 nafar (57,5%).
Elektrokardiografik tahlillar menopauzada taxikardiya va aritmiya ko‘payishini tasdiqladi.
Exokardiyografiyada chap qorincha gipertrofiyasi aniqlangan bemorlar: 40–55 yosh: 8 nafar
(36%); 56–70 yosh: 13 nafar (72%) - jami: 21 nafar (52,5%).
Yurak mushaklarida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda, bu esa menopauzada yurak
yetishmovchiligi rivojlanish ehtimolini oshiradi.
Koronar angiografiyada aterosklerotik o‘zgarishlar aniqlangan bemorlar: 40–55 yosh: 6
nafar (27%); 56–70 yosh: 12 nafar (67%) - jami: 18 nafar (45%).
Ateroskleroz menopauza davridagi ayollarda keng tarqalgan bo‘lib, yurak kasalliklarining asosiy
sabablaridan biri hisoblanadi.
4. Endotelial disfunksiya baholash natijalari
Mikrotsirkulyatsiya buzilishi aniqlangan bemorlar: 40–55 yosh: 11 nafar (50%); 56–70 yosh:
15 nafar (83%) - jami: 26 nafar (65%).
Endotelial disfunksiya tomirlarning siqilishi va qattiqlashishi natijasida yurak yetishmovchiligi
xavfini oshiradi.
UMUMIY XULOSA:
Tadqiqot natijalari menopauza vaqtida yuzaga keladigan gormonal
o‘zgarishlar yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi.
Olingan natijalarga asoslanib, quyidagi xulosalar chiqarildi:
1. Menopauza yurak-qon tomir tizimi kasalliklari rivojlanish xavfini oshiradi. Arterial
gipertoniya, dislipidemiya, insulin rezistentligi va ateroskleroz menopauza bilan bog‘liq muhim
xavf omillaridir.
2. Estradiol darajasining pasayishi yurak mushaklari va qon tomirlarining elastikligini
kamaytiradi, bu esa yurak yetishmovchiligi va aterosklerozga olib keladi.
3. Yurak ritmi buzilishlari menopauza davrida ko‘proq kuzatiladi.
4. Menopauza vaqtida yog‘ almashinuvi buzilishi natijasida qandli diabet va dislipidemiya
rivojlanish xavfi ortadi.
5. Endotelial disfunksiya menopauzaga kirgan ayollarda yurak-qon tomir kasalliklarini
tezlashtiruvchi omillardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1.Roger V. L., Roberts C. T. L. Menopause and Cardiovascular Health. New York: Oxford
University Press, 2017. 45-67.
2.Mendelsohn M. E. Heart Disease in Women: The Impact of Menopause. Boston: Academic
Press, 2015. 102-118.
3.Manson J. E., Colditz S. R. Risk of Myocardial Infarction During Menopause. Chicago:
University of Chicago Press, 2018. 75-90.
4. L.J.P van der Schouw . Hormonal Changes and Heart Health. Amsterdam: Elsevier, 2016. 33-
50.
5.Matthews K. A. Menopause and the Cardiovascular System: Clinical Approaches. London:
Springer, 2019. 120-140.
6. Маас А. Женское сердце. Современный подход к здоровью женщин. Москва: Манн,
Иванов и Фербер, 2021. 45-67.
7. Лобжанидзе Ф. Достучаться до сердца. Советы кардиолога, которые спасут жизнь.
Москва: ЛитРес, 2023. 102-118.
8.Демченко А. Н., Вартапетов Б. А. Сердечно-сосудистые нарушения при патологическом
климаксе у мужчин и их лечение. Москва: Медицина, 1975. 75-90.
9. Менопауза и климактерическое состояние у женщины. Иркутск: Министерство
здравоохранения Иркутской области, 2021. 33-50.
10. Ключевые репродуктивные аспекты на протяжении жизни и риск сердечно-
сосудистых заболеваний у женщин. Международное общество по менопаузе, 2023. 120-
140.
