JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Erkinboyev Fozilbek Zakirjon o’g’li
Navoiy Davlat Universiteti tarix fakulteti tarix qo’shimcha
davlat huquqi 4- kurs talabasi
ABULG’OZI BAHODIRXON TARIXIY ASARLARINING O’RGANILISHI VA
TADQIQ QILINISHI
Annotatsiya;
Mazkur maqolada Abulg‘ozi Bahodirxonning tarixiy merosi, uning
tadqiq qilinishi va ilmiy jamoatchilik tomonidan baholanishi tahlil qilinadi. Shu
bilan birga, uning asarlari qanday manbalarga asoslanganligi, ularning mazmuni va
ahamiyati haqida fikr yuritiladi.
Kalit
so’zlar;
“Shajarayi
turk”,
“Shajarayi
tarokima”,
Firdavs-ul-iqbol,
Ya.Gʻ.Gʻulomov, Q.Munirov «Munis, Ogahiy va Bayoniyning tarixiy asarlari»,
Dr.D.G.Messerschmid, N.P.Rumyansev, Qozon universiteti.
O‘zbek tarixshunosligi va madaniy merosida Abulg‘ozi Bahodirxonning tutgan o‘rni
beqiyosdir. U nafaqat Xiva xoniligi hukmdori sifatida davlat boshqaruvini olib borgan, balki
mohir tarixnavis sifatida ham ulkan ilmiy meros qoldirgan. Uning asarlari Markaziy Osiyo
xalqlari, ayniqsa turkiy qabilalarning kelib chiqishi, davlat tuzilishi, etnik tarkibi va siyosiy tarixi
haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. U tomonidan yozilgan “Shajarayi turk” va “Shajarayi
tarokima” asarlari turkiy xalqlarning etnogenezi, siyosiy tarixi va madaniyatini o‘rganishda
muhim manba hisoblanadi.
Abulg‘ozi Bahodirxonning tarixiy asarlari o‘z davrida ham, keyinchalik ham Sharq va G‘arb
olimlari tomonidan chuqur tadqiq etilgan. XVIII–XIX asrlarda uning asarlari rus, frantsuz, nemis
va ingliz, turk tillariga tarjima qilinib, jahon tarixshunosligida katta qiziqish uyg‘otgan. Bugungi
kunda ham uning ilmiy merosi O‘zbekiston va boshqa turkiy davlatlarda keng o‘rganilmoqda,
turli tadqiqotlar va dissertatsiyalar yozilmoqda.
Abulgʻozi Bahodirxonning «Shajarayi tarokima» va «Shajarayi turk» asarlariga ular xususida
ilmiy izlanishlar olib borgan olimlardan Munis va Ogahiyning «Firdavs-ul-iqbol» asarida
S.P.Tolstov «Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab» nomli kitobida, Ya.Gʻ.Gʻulomov
«Xorazmning sugʻorilish tarixi», Bayoniy esa «Shajarayi Xorazmshohiy» kitobida nihoyatda iliq
va ijobiy fikrlar bildirganlar. Shuningdek, P.P.Ivanov va A.K.Borovkovlar «XVI-XIX asrlar
turkman tarixining manbalari haqida mulohazalar» nomli asarida, B.V.Lunin «Oʻrta Osiyo
tarixidan ocherklar» risolasida, M.I.Yoʻldoshev «Xiva xonligida yer egaligi va davlat tuzilishi»
asarida, B.V.Bartold «Madaniy hayot tarixi», Q.Munirov «Munis, Ogahiy va Bayoniyning
tarixiy asarlari», B.A.Ahmedov «Koʻchmanchi oʻzbeklar davlati»
kabi asarlarida ham
Abulgʻozi Bahodirxonning ijodiga yuqori baxo berganlar. Shuningdek bu asarlar bo’yicha bir
qancha tanqiqotlar olib borilgan shu bilan birgalikda Abulg’ozi Bahodirxon asarlari keyingi
yaratilajak asarlar ilmiy ishlar uchun dastur-ul amal bo’ldi desak noto’g’ri bo’lmas.
Gʻarbiy Yevropada esa asar nemis, ingliz, fransuz tillarida, hatto Amerikada ham tarjima
qilinib nashr ettirildi. Yevropa dunyosi bu asar bilan oʻtgan asrning ikkinchi choragida tanishdi.
Poltav yaqinidagi gʻalabadan soʻng Sibirga joʻnatilgan shved ofiserlari Tobolskda
1
X. Hudoynazarov “Shajarayi turk” va uning o’rganilishi TOSHKENT “o’qituvchi” 1993. 7-bet.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Abulgʻozixonning qoʻlyozmasi va uning mundarijasi bilan tanishgach bu asar tarjimasi ustida
ishlay boshladilar. Bu ilmiy tadqiqotning asosiy tashabbuskori Filipp Ioann Tabbert Shtralenberg
edi. Rus tilini yaxshi bilgan buxorolik oxund Abulgʻozixon asarining tarjimasini rus
yozuvchisiga bayon qilgan. Oʻz navbatida shved Shenstrem rus tilidagi tarjimadan foydalanib
asarni nemis tiliga tarjima qilishga muvaffaq boʻladi. Bu tarjima 1780-yilda –Abulgasi Bahadur
Chan'S Geschlecht buchder Mungalishen Chanen, auseiner turkischen Handschrift udersetzt von
Dr.D.G.Messerschmid, 17801 Messershmidt tahrin ostida chop etilgan. Asar nemis tiliga tarjima
qilinishidan oldin fransuz tilida 1726-yil Bryusselda nashr qilingan
. Bu nashrga Bendik
tomonidan izoh qilingan. Ushbu fransuz tilidagi tarjima oʻz navbatida asarning ingliz tilidagi
tarjimasi (1780) uchun ham asos boʻlib xizmat qildi. Rus olimi Trediakovskiy asarni fransuz
tilidan rus tiliga «Родословная история о татарах, переведенная на французкий язык с
рукописныя татарской книги, сочинения Абулғачи-Баядур-Хана… а с французского на
Российской в Академии наук» (1770) nomi bilan ikki tomda nashr qildiriladi.
Rus olimi G.Sablukovning qayd etishicha, asarning barcha tarjimalarini ham aniq va to’la
ishonchli deb boʻlmaydi. Chunki ularning hech biri biror bir tarixiy voqealikni yoki muammoni
aniq yoritib bera olmaydi. Abulgʻozixon asarining siyosiy tili bilish ham
olimlarga biroz
qiyinchilik tug’durdi. Shunga qaramasdan asarlar tarjimasida mazmun to’laqonli yortilmasa ham
qoniqarli ochilgan va biz ilim dunyosi xulosa olishimiz uchun yetarlidir. Asar matnidagi
iboralarning aniqroq tushuntirilishi hamda tarixiy bilimlarning manbalar va faktlar shunindek
ilmiy aniqliklar asosida toʻldinlish maqsadidan kansler graf N.P.Rumyansev Abulgʻozixon
asarining nashri uchun mablagʻ ajratdi va asar Qozon universiteti tipografiyasida chop etildi.
Vengriya fanlar akademiyasining to’laqonli aʼzosi, mashhur sharqshunos olim G.Vamberi
1863 yilda Tehrondan chiqib Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻi boʻylab sayohat qiladi. Bu
sayohat davomida Abulgʻozining «Shajarayi turk» kitobini qoʻliga tushib qoladi va u bilan
mukammal tanishadi. Kitob sharqshunos olimga kuchli taʼsir qilib uning turk dunyosi haqidagi
fikrini o’zgartirib yuboradi . Shu boisdan ham u «Shajarayi turk» asariga yuksak baho bergan edi.
«Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat» (1865) nomli kitobida Abulgʻozining ijodi bilan 1870 yillardan
boshlab qiziqib kelgan P.N.Demezon 1871-1874 yillar orasida «Shajarayi turk»ni
fransuz tiliga tarjima qiladi.
«Shajarayi turk» tarjimasi unga katta shuhrat keltiradi.
Yuqoridagilardan shunday xulosa chiqarish mumkinki, Abulgʻozixonning «Shajarayi turk»
asari oʻtmishda Sharq tarixchilari, rus va Gʻarbiy Yevropa sharqshunoslarining eʼtiboriga
sazovor boʻlgan noyob asarlardan boʻlib kelgan. U qariyb uch asrdan buyon turkiy xalqlar tarixi
boʻyicha qimmatli manba sifatida oʻz ahamiyatini saqlab kelmoqda. «Shajarayi tarokima» va
«Shajarayi turk» asarlarning tarixshunoslik fanida tutgan oʻrni va ahamiyati haqida bir qator
ilmiy tekshirish ishlari olib borildi. Bundan tashqari Yevropa olimlari ilmiy jamaotchilik
Abulg’ozi Bahodirxon merosiga alohida etibor beradi va yuksak baholaydi. 1938 yilda yaratilgan
«XVI—XIX asrlar turkman tarixining manbalari haqida munozaralar» hamda 1958-yilda nashr
etilgan «Oʻrta Osiyo tarixidan ocherklar» nomli kitoblar Abulgʻozining tanxchilik faoliyati
toʻgʻrisida ham bahs yuritgan asarlardandir. «Abulg‘ozi Bahodirxon o‘zining muarrixligi bilan
mo‘tadil, turk tarixchilari orasida shuhrat qozongan va shu bilan bir vaqtda Xiva hukmdori
2
«Histoire genealogique des Tatars, traduite du manuscript tartare d'Abulgasi – Bahadur – Chan, et enrichie d'un
grand nombre de remarques et tres curieusus sur le veritable estat present de l'Asie septentrionale, aves cartes
geographiques necessaries. ParD.»
3
X. Hudoynazarov “Shajarayi turk” va uning o’rganilishi TOSHKENT “o’qituvchi” 1993. 7-bet.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
(1643—1663) bo‘lib, uning asarlari Rossiya va chet el tillariga ham tarjima qilingandir»
, — deb
yozadi olim A. Semenov.
Foydalagan adabiyotlar:
1. Abulg’ozi Bahodir “Shajarayi turk” .Toshkent. Cho’lpon nashiryoti 1992
2. Abulg’ozi Bahodir “Shajarayi tarokima” . 1995
3. X. Hudoynazarov “Shajarayi turk” va uning o’rganilishi TOSHKENT “o’qituvchi” 1993. 7-
bet.
4. «Histoire genealogique des Tatars, traduite du manuscript tartare d'Abulgasi – Bahadur –
Chan, et enrichie d'un grand nombre de remarques et tres curieusus sur le veritable estat present
de l'Asie septentrionale, aves cartes geographiques necessaries. ParD.»
5. Semenov A. A. Sobranie Vostochnyx rukopisey, tom 1, Toshkent, 1952, 72-bet.
6. O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi (2000-2005)
7. Turk sajarasi Riza Nur Turkiya Istanbul 1925.
4
Semenov A. A. Sobranie Vostochnyx rukopisey, tom 1, Toshkent, 1952, 72-bet.
