JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Jurayev Bahodirxon Jahongirxon o‘g‘li
Farg‘ona shahar 19-ixtisoslashtirilgan
davlat umumta’lim maktabi
ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi
MUMTOZ ADABIYOTDA NAIZRA VA TATABBU’
Annotatsiya:
Mazkur maqolada mumtoz adabiyotimizda keng tarqalgan salaflarga ergashib asar
yaratishning o‘ziga xos jihatlari, xususan, nazira, tatabbu’lar haqida qisqacha so‘z yuritilgan.
Bunday izdoshlikda e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan jihatlarga ham e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
mumtoz adabiyot, salaflar, nazira, tatabbu’, bayt, misra, lirika, an’anaviylik.
NAIZRA AND TATABBU IN CLASSICAL LITERATURE
Annotation:
This article briefly talks about the peculiarities of creating a work following the
predecessors common in our classical literature, in particular, nazira, tatabbus. Such a following
also focuses on aspects to be respected.
Keywords:
classical literature, predecessors, nazira, tatabbu’, beit, misra, lyric, traditionalism.
НАИЗРА И ТАТАББУЬ В КЛАССИЧЕСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
Аннотация:
В этой статье кратко рассказывается об особенностях создания произведения
вслед
за
широко
распространенными
в
нашей
классической
литературе
предшественниками, в частности, назира, татаббу. В такой последовательности также
уделяется внимание аспектам, на которые следует обратить внимание.
Ключевые слова:
классическая литература, предшественники, назира, татаббу, строфа,
строфа, лирика, традиционализм.
O‘zbek mumtoz adabiyotida salaflardan keying avlod uchun o‘tib kelayotgan an’analar mavjud
bo‘lib, ijodkorlar bu an’analarni o‘ziga xos tarzda davom ettiradi va yangicha qarashlar bilan
boyitib keldilar. Mumtoz she’riyatimizda ko‘p asrlardan beri rivojlanib kelayotgan o‘zidan oldin
yaratilgan lyrik asarlarga o‘xshatib asarlar yozish an’anasi lirik janrlarda yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Biz quyida shularning ayrimlari, xususan, naziralar va tatabbu’lar haqida qisqacha
so‘z yuritmoqchimiz.
“Nazira – (arabcha o‘xshash narsa) o‘tgan yoki zamondosh shoirlar asarlariga o‘xshatma, javob
tariqasida yaratilgan asar. Shoir nazira yaratar ekan, biror asarga ko‘r-ko‘rona taqlid qilmaydi,
unga ijodiy yondashadi, asar mazmunini rivojlantiradi, g‘oyaviy motivlari, obrazlarini boyitadi,
badiiy qimmatini oshiradi. Shu bilan u asarga o‘z davri, tarixiy sharoiti va adabiy muhiti ruhini
kiritadi” [1.165].
O‘zbek mumtoz she’riyatining mashhur vakillari – Alisher Navoiy, Husayniy – Husayn Boyqaro,
Mashrab, Furqat kabilarning bu sohada mohirona qalam tebratganlari ma’lum. Alisher
Navoiyning fors tilida yozilgan “Devoni Foniy” asari naziralar to‘plamidir. Alisher Navoiy
mazkur asari bilan o‘zbek adabiyotida fors-tojik tilida yaratilgan nazirachilikning asoschisi
sifatida tarixda qoldi. Nazira sifatida asar yaratish ayniqsa adabiy muhitlarda anchayin keng
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tarqalgan. Adabiy muhitlarning asoschilari yoki ko‘zga ko‘ringa vakillariga ergashib nazirlar
yozish Hirot, Qo‘qon, Xiva Buxoro adabiy muhitida anchayin keng tarqalgan. Misol uchun Hirot
adabiy muhitida yaratilgan ko‘plab asarlar Alisher Navoiy, Qo‘qon adabiy muhitida Umarxon va
Nodiralarga, Xiva adabiy muhitida esa Feruz asarlariga ko‘plab nazirlar yozilganligi ham
fikrimizni quvvatlantiradi.
Qo‘qon adabiy muhitek mumtoz adabiyotida tatabbu’ atamasi ham keng qo‘llaniladi. Mazkur
atama naziraga yaqin tursa-da, undan farq qiladi. Tatabbu’ – (arabcha ergashmoq) ijodkorning
biron bir shoirga ehtiromi belgisi sifatida yoki bellashish, musobaqalashish maqsadida uning
biron asariga yozilgan javobi. Javob o‘sha asar mavzusi, vazni, qofiya tizimi doirasida yozilishi
shart bo‘lgan. Tatabbu’lar she’riyatning istalgan janri yo shakli – farddan tortib dostongacha
yozilishi mumkin. Adabiyotimizda tatabbu’lar g‘azal va doston shakllarida bitilgan [1.253].
Qo‘qon adabiy muhitida nazirachilik boshqa adabiy muhitlarga nisbatan anchayin keng
rivojlandi. Hamza Hakimzoda Niyoziy 1927-yilda yozilgan she’ri “O‘zbek xotini tilidan”
mumtoz adabiyotimizning zbardas vakili Mashrabning “Dastingdan” radifli muxammasiga
nazira tarzida yozilgan. Hamza Mashrab she’rining vazni, qofiyasi va radifini saqlagan holda
yozgan mazkur she’ri musaddas tarzida yaratadi. Mashrab esa muxammas tarzida bayon qiladi.
Mashrab muxammasida aytishicha, uni ko‘zining oqidek mehribon, ruhi ravoni, dilining quvvati
bo‘lgan yoridan ayirdilar. Oshiq chamanda bulbul kabi oshiyonsiz, hatto vayronalardan ham
makon topa olmaydi. Yaqinidan, azizidan judo bo‘lib, boshida suyanchig‘i yo‘q oshiq hech
kimni o‘zining holatiga tushishini xohlamaydi. Bu yorug‘ olam ham ko‘ziga tordek bo‘lib
ko‘rinadi. Ammo u yaratgandan umid uzmaydi. Hayotga ishonch-umid bilan boqadi, himmat
yo‘liga yetishlikni orzu qiladi:
Iloho, menga yetkurgaymukin xurshidi matlabni,
Saodat vaqtida boshimg‘a chun iqboli kavkabni,
Iloho, sen yetur himmat yo‘lig‘a xasta Mashrabni,
Hama obod bo‘ldi, bo‘lmadim obod dastingdin,
Ki men har qayg‘a borsam, dod etarman, dod dastingdin [2.185].
Hamza Hakimzoda Niyoziy musaddasida esa zamona zaylidan noligan, ozodlikka chiqishni orzu
qilgan ayolning dardu hasratlari ifoda qilingan.
Yosh umri jovidonlar bo‘ldi chun barbod, dastingdan,
Asir qoldiq jahonda, bexabar ustod, dastingdan [3.193].
deya tuzimdan aziyat chekkan ayollarning ijtimoiy masalalarni bayon qiladi.
Mashrab muxammasida
Hama obod bo‘ldi, bo‘lmadim obod dastingdin,
Ki men har qayg‘a borsam, dod etarman, dod dastingdin
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
bayti takrorlanadi.
Hamza nazirasida esa
Hama ozod bo‘ldi, bo‘lmadik ozod dastingdan,
Bugun Baynalmilalga dod etarmiz, dod etarman, dod dastingdan
tarzida takrorlanadi.
Mashrab muxammasida ayol – yor an’anaviy ko‘rinishda, oshiqqa mehr ko‘rsatmaydigan
ma’shuqa sifatida gavdalanadi (Mashrab muxammasida tasavvufiy iarashlar aks etgan). Hamza
musaddasida esa ma’rifatga, ilmga erishmoqchi bo‘lgan ayol gavdalanadi. Mashrab she’rida aks
etgan mavzu Hamza ijodida yangicha ma’noda yangraydi.
Demak, nazira hamda tatabbu’ bir-biridan farq qiladigan adabiy tushunchadir. Nazirada tarixiy
sharoiti va adabiy muhit ruhi aks etadi, tatabbu’da esa asar mavzusi, vazni, qofiya tizimi
doirasida yozilishi shart bo‘ladi. Nazirada mavzu, mazmun va shaklga ijodiy qaraladi,
g‘oyadagina emas, balki badiiy shaklda ham o‘zgarish ro‘y beradi. Tatabbu’da esa mashhur
shoirning g‘azaliga yoki ijodiga oid asariga uning qofiyasi va vazni saqlanib, javob tariqasida
yoziladigan asarga aytiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ф.Салиев, Г.Қурбониёзов. Адабиётшунослик атамаларининг изоҳли сўзлиги. Тошкент.
“Янги аср авлоди”. 2010.
2. Машраб. Тошкент. Ғ.Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти. 1971.
3. Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий. Тўла асарлар тўплами. 2-том. Тошкент. 1988.
