JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ismatova Nafisa Nusratulla qizi
Osiyo xalqaro universiteti, “Umumtexnik fanlar” kafedrasi o’qituvchisi
ZIG‘IR URUG‘LARIGA ELEKTR IMPULSLI MAYDON TA’SIRIDA ISHLOV BERISH
ORQALI PRESSLASHDAN OLDIN UNING NAMLIGINI ANIQLASH
Annotatsiya:
Zig‘ir urug‘lari o‘zining yuqori oziqaviy qiymati va foydali yog‘ tarkibi bilan
qimmatli xomashyo hisoblanadi. Yog‘ olish samaradorligini oshirish uchun urug‘larning namlik
darajasi muhim omillardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada elektr impulsli maydon (EIM)
ta’sirida zig‘ir urug‘larining namligini aniqlash usullari va uning presslash jarayoniga ta’siri
o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
zig’ir, implusli maydon, kuchlanish, preslash, namlik, Karl Fischer, Dielektrik
usul.
Kirish.
Zig'ir urug'i ozuqa jihatidan boy bo‘lgan tabiiy mahsulot bo‘lib, ko‘plab foydali
xususiyatlarga ega: Omega-3 yog' kislotalari- Yurak-qon tomir salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi,
yallig‘lanishni kamaytirishga yordam beradi, Lignanlar- Kuchli antioksidant bo‘lib, hujayra
himoyasini yaxshilaydi.Diet tolasi- Hazm tizimini tartibga soladi va ovqat hazm bo‘lishiga
yordam beradi.Protein- Tana uchun zarur bo‘lgan aminokislotalarni ta’minlaydi.
Tadqiqotda zig‘ir urug‘lari 8 kV kuchlanishdagi elektr impulsli maydonda 25 ta impuls orqali
qayta ishlangan. Namlikni aniqlash uchun termogavhariometrik va Karl Fischer titrlash usullari
qo‘llanildi. Tadqiqotlar turli namlik darajalarida olib borildi.Namlik darajasini aniqlashda
Baxmalskiy—1056, Baxmalskiy—2, Buxoro-32 navi Davlat reestriga kiritilgan zig‘ir urug‘lari
ishlatildi. O‘lchovlar O‘z DSt 3501:2021 “Qishloq xo‘jaligi ekinlari urug‘lari. Namligini
aniqlash usullari” O‘zbekiston Respublikasining davlat standarti asosida olib borildi.
1-jadvalda Navlar bo’yicha namlik darajalari keltirilgan.
Namlikni aniqlash usullari va hisoblash formulalari:
Namlik miqdorini aniqlash uchun bir nechta laboratoriya usullari qo‘llaniladi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1.
Termogavhariometrik usul:
Ushbu usulda namunalar ma’lum haroratda quritilib, oldingi
va keyingi massalar o‘rtasidagi farq asosida namlik miqdori aniqlanadi:
Bu yerda:
W– namlik foizda,
m
1
– namuna quritishdan oldingi massasi (g),
m
2
– namuna quritishdan keyingi massasi (g).
2.
Karl Fischer titrlash usuli :
Ushbu usulda maxsus reaktivlar bilan namlik miqdori
aniqlanadi. Bunda suvning aniq miqdori
Karl Fischer reaktivi bilan titrlash yo‘li bilan
aniqlanadi va quyidagi formula orqali hisoblanadi:
Bu yerda:
V– ishlatilgan Karl Fischer reaktivi hajmi (ml),
F– reaktivning titrlash koeffitsienti,
m– namunaning massasi (g).
3.
Dielektrik usul
Bu usul materialning dielektrik xossalariga asoslanadi va maxsus sensorlar yordamida namlik
miqdorini o‘lchaydi.
Tadqiqotda zig‘ir urug‘lari namligini aniqlash va presslash jarayoniga ta’sirini baholash uchun
maxsus laboratoriya uskunalaridan foydalanildi. Quyidagi rasmda namlikni o‘lchash shkafi
tasvirlangan.Bu uskuna namlik miqdorini aniqlash uchun laboratoriyalarda keng qo‘llaniladigan
qurilma hisoblanadi. U yog‘li ekinlar urug‘larining namlik darajasini aniqlashda aniqlik va
takrorlanish qobiliyatini ta’minlaydi. Qurilma termogavhariometrik usul asosida ishlaydi, ya’ni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
urug‘ namunasi ma’lum haroratda quritilib, og‘irlik farqlari asosida namlik miqdori
hisoblanadi.Ushbu uskuna O‘z DSt 3501:2021 standarti asosida ishlashga moslashtirilgan bo‘lib,
namlik aniqlash natijalari yuqori aniqlikka ega. Qurilma tarkibida namuna joylashuvchi maxsus
idishlar, isitish elementi va elektron o‘lchash tizimi mavjud.
Qurilmaning tuzilishi va asosiy qismlari
Ushbu namlik aniqlovchi qurilma bir necha asosiy qismdan tashkil topgan:
1. Namuna idishi – Zig‘ir urug‘larini joylashtirish uchun mo‘ljallangan maxsus qism.
2. Isitish bloki – Namuna ma’lum haroratda quritilib, namlik miqdorini aniqlash uchun
ishlatiladi.
3. Elektron o‘lchash tizimi – Namuna og‘irligini aniqlash va natijalarni qayd etish uchun
ishlatiladi.
4. Harorat nazorat qiluvchi mexanizm – Namlikni aniq o‘lchash uchun haroratni belgilangan
diapazonda ushlab turadi.
5. Display va boshqaruv paneli – Qurilmani sozlash va natijalarni ko‘rsatish uchun xizmat
qiladi.
1-Diagramma: Namlik darajasi va elektr impuls ta’siri
Namlik (%)
Elektr impuls ta’siri yo‘q (m/g)
Elektr impuls ta’siri mavjud
(m/g)
5
0.92
0.85
7
0.88
0.78
9
0.83
0.72
11
0.79
0.68
13
0.75
0.65
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, elektr impulsli maydon yordamida zig‘ir urug‘larining
namligini kamaytirish mumkin. Bu esa presslash jarayonining samaradorligini oshirishga hamda
yog‘ olish miqdorini ko‘paytirishga yordam beradi.
Zig‘ir urug‘larining namligi yog‘ olish jarayonining muhim parametri hisoblanadi. Namlik
darajasi optimal miqdorda bo‘lishi urug‘ tarkibidagi bioaktiv moddalarning yaxshiroq
saqlanishini ta’minlaydi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, elektr impulsli ishlov berish natijasida
urug‘larning namligi kamaygan holda presslash samaradorligi ortgani aniqlandi. Shuningdek,
turli xil zig‘ir navlari bo‘yicha o‘tkazilgan tahlillar natijasida Baxmal 2 urug‘ining namligi eng
yuqori (10.9%), Buxoro 32 esa eng past (9.8%) ekanligi qayd etildi.
Namlikni aniqlash usullari bo‘yicha olib borilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki,
termogavhariometrik usul yuqori aniqlik berib, laboratoriya sharoitida ishonchli natijalar taqdim
etishi mumkin. Karl Fischer titrlash usuli esa namlikni mikro miqyosda aniq o‘lchash
imkoniyatini beradi. Dielektrik usul esa tezkor va sanoat sharoitida qo‘llashga mos usul sifatida
tavsiya etiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kelgusidagi tadqiqotlarda elektr impulsli maydon parametrlarini o‘zgartirish va turli navlar
uchun individual optimallashtirish masalalari ko‘rib chiqilishi mumkin. Bundan tashqari, zig‘ir
urug‘larining boshqa fizik-kimyoviy xususiyatlariga elektr impulslarning ta’sirini o‘rganish ham
istiqbolli yo‘nalishlardan biri bo‘lishi mumkin.
Ushbu tadqiqot natijalari oziq-ovqat sanoatida yuqori sifatli zig‘ir yog‘i ishlab chiqarish uchun
istiqbolli texnologiya sifatida elektr impulsli ishlov berishni tavsiya etishga asos bo‘la oladi.
Bundan tashqari, bu texnologiya energiya tejamkorligi va ekologik xavfsizligi jihatidan ham
samarali ekanligini ko‘rsatadi. Bu esa presslash jarayonining samaradorligini oshirishga hamda
yog‘ olish miqdorini ko‘paytirishga yordam beradi. Kelgusida bu usulni sanoat miqyosida
qo‘llash istiqbollari mavjud.
Adabiyotlar
1. GOST 30623—2018 “O‘simlik yog‘lari va yog‘li mahsulotlar”
2. Karl Fischer titrlash usuli bo‘yicha xalqaro standartlar
3. Sharipov, N. Z., Narziyev, M. S., & Ismatova, N. N. (2022). Functional Properties of the
Processing
Soybeans
Products.
Eurasian
Research
Bulletin,
12,
50-54.
https://geniusjournals.org/index.php/erb/article/view/2222
4.
Narziyev, M. S., Ismatova, N. N. ANALYSIS OF OIL EXTRACTION METHODS FROM
FLAX SEEDS. (2023). International Bulletin of Applied Science and Technology, 3(4), 612-618.
https://researchcitations.com/index.php/ibast/article/view/1149
5.
Ismatova, Sh. N. Prospects of the use of quinoa and amaranth for expanding of food reserve
of poultry farming / Ismatova, Sh.N., Isabaev, I.B., Ergasheva, X.B., Yuldasheva, Sh.J.//
Austrian journal of technical and natural sciences. Austria, No. 7-8. 2020. pp. 26-30
6. Ismatova Sh.N. Alternative sources of raw materials for the production of feed products /
Ismatova Sh.N., Isabaev I.B., Ergasheva H.B.// Universum: Technical sciences: scientific journal
2019. – No. 12(69). – pp.18-23.
Pulotova, M.R., Bozorov, P.R., Ismatova, N.N., Zaripov, B.S. Application of the matlab system
for laboratory work on the subject of automatic control theory.(2017). Modern Innovation In
Science And Technology, 161-164.
