JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xididrov Bobur Yusuf o’g’li
tayanch doktorant, Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti.
E-mail: boburjonkhidirov@gmail.com
TAKRORIY EKIN SIFATIDA EKILGAN MAKKAJO‘XORINI O‘SISHI-
RIVOJLANISHIGA QO‘LLANILGAN ORGANIK HAMDA MINERAL
O‘G‘ITLARNING TA’SIRI
Annotation:
Mazkur maqolada Oltinsoy tumani agroekologik sharoitida takroriy ekin sifatida
ekilgan makkajo‘xori ekinining o‘sishi va rivojlanishiga organik hamda mineral o‘g‘itlarning
ta’siri tahlil qilinadi. Turli o‘g‘it turlari va ularning ta’sir darajasi o‘rganilib, hosildorlik va
tuproq unumdorligiga ta’siri ilmiy asosda yoritiladi.
Keywords:
Takroriy ekin, makkjo‘xori, bug’doy, biogumus, organik chiqindi, o‘sish, rivojlanish,
hosildorlik.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining [1]
08.02.2022 yildagi PQ-120-sonli
“O‘zbekiston Respublikasida chorvachilik sohasi va uning tarmoqlarini rivojlantirish bo‘yicha
2022-2026-yillarga mo‘ljallangan dasturini tasliqlash to’g’risada”gi qarorida ozuqaviy qiymati
yuqori bo‘lgan hosildor yashil ozuqalar, jumladan, makkajo‘xori ekiladigan maydonlarni
kengaytirish va ularning hajmini oshirish hisobiga chorva mollarini oziqlantirish samaradorligini
oshirish choralarini ko‘rish belgilangan.
Dunyoda hozirgi kunda aholini oziq-ovqat bilan taminlash bilan bir qatorda, mahsulotning
yekologik toza yekanligiga ham ye’tibor berilmoqda. Bunda ko’zlangan hosilni yetishtirishda,
biogumus, mahalliy go’ng, kul, yeski devor kessaklari, sideratlar va boshqa chiqindilardan keng
foydalanilmoqda. Bular ichida biogumusning o’rni be’qiyosdir. Biogumus tuproqdagi
mikroorganizmlar sonini oshirib, tuproq unumdorligini tiklaydi hamda oshiradi. Shu orqali
ekinlar hosildorligini oshirishga xizmat qiladi.
Aholini sut, go’sht, tuxum mahsulotlari bilan ta’minlovchi chorvachilik, parrandachilik
tarmoqlarini asosiy ozuqa manbai bo’lgan makkajo’xoriga biogumus hamda chirigan gungni
qo’llab, ekologik toza yuqori va sifatli mahsulot olish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri
bo’lib qolmoqda.
Qayd yetilishicha, organik qishloq xo’jaligini tashkil yetish va uning rivojlanishi hamda
yekologik toza va xavfsiz oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi holat respublikada oziq-
ovqat xavfsizligini to’liq ta’minlashga quydagi muammolar to’sqinlik qilmoqda:
- birinchidan, qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetishtirish, saqlash va qayta ishlash jarayonlarida
kimyoviy pestitsidlar qo’llanilishini keskin kamaytirish, ichki va tashqi bozor uchun raqobatdosh
sifatli organik mahsulotlar talab darajada tashkil yetilmagan;
- ikkinchidan, organik qishloq xo’jaligi, oziq ovqat mahsulotlarini yetishtirish va ishlab chiqarish
hamda nazorat qilish subektlari o’rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi qonun hujjati qabul
qilinmagan, standartlar va me’yoriy hujjatlar takominlashtirilmagan;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
- uchinchidan, qishloq xo’jaligi sub’ektlarida innovatsion texnika va texnologiyalar asosida
organik mahsulot yetishtirish talablari bo’yicha yetarli ma’lumot, tajriba va ko’nikma mavjud
emas;
- to’rtinchidan, resurstejamkor texnika va texnalogiyalarni joriy etishni targ’ib yetadigan, uning
samaradorligini ifodalovchi tajriba maydonlari mavjud yemas.
Ma’lumki organik qishloq xo’jaligi - qishloq xo’jaligi ekinlarini yetishtirishda atrof-muhitga
zarar keltiradigan kimyoviy vositalardan foydalanmasdan ekologik sof mahsulot ishlab chiqarish
tizimi hisoblanadi. Ayni vaqtda rivojlangan mamlakatlarda import qilinayotgan qishloq xo’jaligi
va oziq-ovqat mahsulotlariga organik tizimlariga muvofiq sertifikatlar talab yetilmoqda. Bu yesa
bizning qishloq xo’jligimizda biogumus mahsulotlaridan keng foydalanishimiz zarur yekanligini
bildiradi.
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida takroriy ekinlar yetishtirish va samaradorligini oshirish uchun
o‘g‘itlash muhim ahamiyat kasb etadi. Oltinsoy tumani iqlim sharoiti va sug‘oriladigan yerlarda
bug‘doydan bo‘shagan maydonlarda makkajo‘xori yetishtirish qulay bo‘lib, o‘simlikning o‘sishi
va rivojlanishida organik va mineral o‘g‘itlarning roli katta. Makkajo‘xorini takroriy ekin sifatida
yetishtirib undan yuqori hosil olish bo‘yicha juda ko‘p olimlar o‘z tadqiqotlarini olib borgan.
Makkajo’xori duragaylarini issiqqa, qurg’okchilikka bardoshliligini oshirish bo’yicha horijda
Tatum L. A., Brooks F. N, Genkeli P.A., Spreg Dj., Chekina T. A., Dragavtsev V.A.,
Mixaylenko I.M., Proskuryakov M.A., Jujukin V.I., Gudova L.A., Solovov D.P., Panfilova O.N.,
Chugunova Ye.V., Derunova S.N., va boshqalar ilmiy tadqiqotlar olib borishgan.
Respublikamizda makkajo’xorini ekish muddatlari, qo’chat qalinligi, issiqlika, qurg’oqchilikka
chidamliligi bo’yicha ilmiy-tadqiqot ishlari I.Massino, A.Massino, M.Qosimov, S.Bo’riyev,
X.Nazarov, F.Boboyev va boshqalar tomonidan olib borilgan. Olib borilgan ushbu tadqiqotlar
natijasida ishlab chiqilgan makkajo’xorini mulchalash, ekish muddatlari, ko’chat qalinligi hamda
o’g’itlash me’yori va nisbatlari bilan ishlash bo’yicha olingan natijalar ishlab chiqarishda keng
qo’llanilib kelinmoqda.
B.N.Abdullayev, J.F.Ravshanov, M.Kubayeva [1], I.I.Raxmatov, S.T.Sanayev [3], Nurillayev
I.X., Ismoyilov A.I., Ostonaqulov T.E. [4]
lar tomonidan yozda g‘alladan bo’shagan
maydonlarda takroriy ekin sifatida makkajo‘xori ekini ekilib tajriba qilinganda dalada qolgan
somonpoyalar va o’simlik qoldiqlari hisobiga tuproqdagi oziq moddalar miqdori sezilarli
darajada oshgan, maqbul muddatlarda ekilganda va tuproq iqlim sharoitidan kelib chiqqan holda
maqbul o’g’itlash me’yorini qo’llaganda yuqori hosildorlikka erishilga. Shu bilan bir qatorda
tuproq-iqlim sharoitiga mos nav va duragaylarni tanlash ham maqsadga muvofiqligi keltirilgan.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, har bir tuproq-iqlim sharoiti o’ziga xos bo’lib, avvalombor
navni to’g’ri nanlash, ekish muddatini mintaqa sharoitidan kelib chiqqan holda ishlab chiqish,
o’g’itlash me’yori va turini to’g’ri tanlash, inson salomatligini saqlash maqsadida ekologik toza
mahsulot yetishtirish uchun organik o’g’itlardan foydalansa maqsadga muvofiq bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. Abdullayev, B. N., Ravshanov, J. F., Kubayeva, M. (2022). RESURS TEJAMKOR
TEXNOLOGIYA ASOSIDA TAKRORIY EKIN YETISHTIRISHDA TUPROQNING
AGROFIZIKAVIY XOSSALARI VA UNUMDORLIGI. Academic research in educational
sciences, (Conference), 634-637.. .
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Raxmatov, I. I., Sanaev, S. T. (2023). BUXORO VILOYATI SHAROITIDA SHIRIN
MAKKAJO ‘XORI NAV VA DURAGAYLARINI TAKRORIY EKIN SIFATIDA O ‘STIRISH
TEXNOLOGIYASI. Academic research in educational sciences, 4(SamTSAU Conference 1),
775-778.. .
3. Nurillayev, I. X., Ismoyilov, A. I., Ostonaqulov, T. E. (2024). ERTAGI VA TAKRORIY
EKINLAR SIFATIDA TURLI MUDDATLARDA EKILGAN SABZAVOT MAKKAJO’XORI
NAVLARINING O’SISHI, RIVOJLANISHI VA HOSILDORLIGI. Interpretation and
researches.. .
4.
Toshtemirovich JD, Imomov CM, Tojiyeva SO AGROTEXNIK OMILLARNI
UYG'UNLASHGAN HOLDA QO'LLASHNING G'O'ZA HOSILDORLIGIGA TA'SIRI
//AGROINNOVATSIYA. – 2023. – T. 1. – №. 1. – S. 37-45.
5.
Jumanov D.T., Ubaydullaeva SH, Tojieva S.O. G‘o‘za hosildorligiga agrotexnik omillarning
ta’siri //Ko‘p tarmoqli fan va texnika jurnali. – 2023. – T. 3. – №. 3. – S. 403-417.
