JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Raxmonov Muhammadrasul Raximjon oʻgʻli
“Materialshunoslik ” kafedrasi tayanch doktoranti
Andijon davlat texnika instituti.
AVTOBIRIKMANI QAYTA TIKLASH BO‘YICHA BAJARILGAN ISHLARNING
TAHLILI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada avtobirikmaning ish resursini oshirish bo’yicha bajarilgan
ishlarning tahlili keltirilgan.
Kalit so'zlar
: Avtobirikma, ishqalanish, vagon, texnologiya, ta’mirlash, tahlil.
Annotation:
this article presents an analysis of the work done on increasing the working
resource of automatic coupler.
Keywords:
automatic coupler, friction, wagon, technology, repair, analysis
Аннотация:
в данной статье представлен анализ проделанной работы по увеличению
рабочего ресурса автосцепкa.
Ключевые слова:
автосцепка технология, трение, вагон, ремонт, анализ.
Bugungi kunda respublikamizda mashinasozlik sohasini jadal rivojlantirishning asosiy
shartlaridan biri bu texnik modernizatsiya qilish hisoblanadi yoki ilmiy-texnik rivojlanishning
yutuqlariga asoslangan yangi texnika va texnologiyalarni mashinasozlik ishlab chiqarish
jarayonlariga joriy etish hisoblanadi.
2022–2026 yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida,
jumladan, «Sanoat tarmoqlarida yo‘qotishlarni kamaytirish va resurslarni ishlatish
samaradorligini oshirish» bo‘yicha muhim vazifalar belgilabberilgan. Ushbu vazifalarni amalga
oshirishda, jumladan, avtomobilsozlik, vagonsozlik ishlarida keng qo‘llaniladigan ishchi
organlarini texnologik jihatdan modernizasiyalash, ularning resursini jahonning ilg‘or
korxonalari ishlab chiqarayotgan ish organlar resursi darajasiga yetkazish hisobiga
foydalanishdagi xarajatlarini kamaytirish va ularning tannarxini pasaytirish muhim ahamiyat
kasb etmoqda [1].
Avtobirikma
deb temiryo‘l vagonlari yoki lokomotivlarni bir-biriga avtomatik tarzda ulash
uchun ishlatiladigan maxsus qurilmaga aytiladi. Bu qurilma yordamida vagonlar tez, xavfsiz va
inson aralashuvisiz bog‘lanadi.
Vagon bu temir yo‘l harakat vositalarining yo‘lovchi yoki yuk tashish uchun mo‘ljallangan
birligidir. Vagonlarning tuzilishida ularning yo‘lovchi tashishdagi qulayligi, yo‘lga tayyorlash va
ta’mirlashda kompleks avtomatlashtirish va mexanizatsiyalash imkoniyatlari, shuningdek
ularning ishlatilishi, kapital sarf-harajatlar miqdori va tashish tannarxi katta ahamiyatga ega
hisoblanadi. Temir yo‘llarning vagonlar parki yo‘lovchi va yuk vagonlaridan iboratdir [2].
Biz quida yuk tashuvchi vagonlarning ish resursini oshirish bo’yicha qilingan ishlar haqida
to’xtalib o’tamiz:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ilgari ishlatilgan vintli jabduqlar o‘rniga avtobirikma detalining joriy etilishi muhim texnik
yo‘nalish bo‘lib, temir yo‘llarning umumiy rivojlanishining birmuncha oshishiga yordam berdi.
Buning asosiy quidagi sabablarini sanab o‘tish mumkin;
- Avtobirikmaning yuqori quvvatga ega bo‘lishi;
- vagonlarning avtomatik ulanishi;
- manevrni tezlashtirish tufayli poezdlarning shakllanishini tezlashtirishga, tutqich
aylantirilganda esa tez o‘chirishga imkon beradi. Bundan tashqari, avtobirikma moslamasini
ishlatish ushbu ishlarni bajarishda ish sharoitlarini sezilarli darajada yaxshilanishiga erishiladi.
Avtobirikma moslamasini joriy etishga birinchi urinish 1906-yilda Rossiyaning Moskva-Qozon
temir yo‘lida qilingan. Ammo, faqat 1930-yilga kelib temir yo‘llarni rekonstruksiya qilish
rejasini ishlab chiqish munosabati bilan bu muammoni chuqur o‘rganish boshlandi, bu esa xalq
xo‘jaligi yuklarini tashish ehtiyojlarini qondirmaydi.
Sinovlar natijalariga ko‘ra, IRT-3 avtobirikmasi ishlab chiqarish va amalda qo‘llash uchun qabul
qilindi, keyinchalik u I. N. Novikov, V. G. Golovanov, A. F. tomonidan Traktsiyani qayta qurish
institutida ishlab chiqilgan SA-3 (Sovet avtomatik ulanishi - uchinchi versiya) deb nomlandi.
Harakat tarkibini avtobirikmaga intensiv o‘tkazish esa 1935-yildan boshlanadi va 1957-yilga
kelib yakunlanadi. Lekin, mamlakatda sanoat ishlab chiqarishining jadal o‘sishi va transport
hajmining mos ravishda o‘sishi tufayli bog‘lovchining texnik imkoniyatlari asta-sekin ortib
borayotgan talablarga javob berishdan to‘xtaydi, shuning uchun avtobirikmaning barcha
agregatlari hozirgacha doimiy ravishda takomillashtirilib borilmoqda.
Bu ishga yuqorida sanab o‘tilgan olimlardan tashqari V.V.Koloimichenko, N.G. Bespalov, Z. O.
Karakashyan, N. A. Kostina va boshqa bir qator olimlar o‘z hissasini qo‘shgan [3].
Rossiyalik olim Mironenko Oleg Igorovich
“Vagonlarni avtomatik ulash qurilmalarini
ta’mirlash bo‘yicha ishlab chiqarish maydonlarida amalga oshiriladigan texnologik jarayonlarni
modellashtirish” dissertatsiya mavzusida quidagilarni aytib o‘tgan: Vagonlarni tamirlash
jarayonida amalga oshiriladigan texnologik jarayonlarning xilma-xilligidan muhim o‘rinni
avtobirikma moslamalarini ta’mirlash uchun ishlab chiqarish maydonlarining texnologik
jarayonlari egallaydi, chunki avtobirikma moslamasining ishlashi poyezdlar harakati
xavfsizligiga sezilarli tasir qiladi [4]. Umuman olganda Mironenko avtobirikmani qayta tiklash
bo’yicha jarayonni modellashtirish haqida ko‘proq nazariy ma’lumotlarni taqdim qilgan.
Rossiya Federatsiyasida Umumiy texnik talablar 1.05.003.2006 «Harakatdagi tarkibni avtosepka
uzelini quyma detallari» po‘latlarni payvandlanuvchanligi, payvandlashga ta’sir etuvchi omillar,
payvandlash jarayoni hamda hosil bo‘lishi mumkin bo‘lgan defektlarga alohida to‘xtalib o‘tilgan.
P.M.Minovarov va I.I.Bobrovskaya “Vagonlarni ta’mirlash texnologiyasi” kitobida:
Vagonlarni ta’mirlash texnologiyasini yaratish bu butun bir boshli fan hisoblanib, vazifasi
ta’mirlovchiga taalluqli bo‘lgan vosita, parametrlar, ularda kechadigan texnologik jarayonlar,
ularning o‘zaro bog‘liqligi va boshqalarni o‘rganib, tavsiyalar yaratishga qaratilgan. Vagon
ta’mirlov korxonalari ishlab chiqarish va ho‘jalik tashkilotlari hisoblanib, asosiy va yordamchi
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatuv uchastkalaridan tashkil topgan. Vagonlar ta’miri
texnologiyalarini yaratishda plastik deformatsiya nazariyasi, metallarni payvandlash, qirqish kabi
bir qancha fan tarmoqlari natijalari qo‘llanishga ega. Vagonlar ta’miri texnologiyasi kursi katta
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
amaliy tajribalarni umumlashtirib, ko‘pgina nazariy va texnik yechimlarni o‘zaro bog‘laydi va
aynan ushbu texnologik vazifalarni bajarishda kerakli bo‘lgan variantlarni tanlaydi. Ta’mirlov
ishlari va ishlash puxtaligi sifatini oshirishda vagonlarni ta’mirlovchi korxonalar ishlab chiqarish
texnologiyalarining darajasi katta ahamiyatga ega. Shu tufayli bu korxonalarda progressiv
texnologiyalarni vagon elementlari va detallarini tiklash, ularning talab darajasida ta’mirlovini
amalga oshirish kabi vazifalarni bajarish ko‘zda tutilgan. Vagonlarni ta’mirlovchi ishlab
chiqarish korxonalarida mexanizatsiya va avtomatlashtirish ishlari darajasini ko‘tarishning asosiy
yo‘llaridan biri programmali boshqaruv texnik vositalari va usullarni qo‘llashdan iborat
ekanligini ta’kidlab o‘tgan.
Qosimov K.Z, Umarov A.M va U Parpiyevalar o‘z maqolasida: Vagon ta’mirlash tizimi uni
qarab ko‘rish, ta’mirlash va kuzatish kabi yeyilish rivojlanishini oldini olish, avariyalardan
saqlanish va vagonlarni har doim ekspluatatsiyaga loyiq xolda ushlab turish ishlarini bajarishdek
kompleks tadbir va choralar kompleksini ko‘zda tutishdan tashkil topgan. O‘zbekistonda 1998-
yilgacha vagonlar ta’mirlashining rejali tizimi qo‘llanishda bo‘lgan. Vagon ta’mirlash
korxonalarida yeyilgan detallarni to‘la qayta tiklash maqsadida har xil texnologik usullardan
foydalaniladi. Detalni faqat shunday usul bilan qayta tiklash zarurki, unda detalning to‘la ishlash
va normal qobiliyatida navbatda keladigan ta’mirlash muddatigacha yetsin va vagon ta’miriga
sarflanadigan harajatlar yangi vagonlar detallari narxidan arzon bo‘lishi kerak. Detallarni
tiklashning eng ko‘p tarqalgan usullari - bu payvandlash va metallni eritib qoplama qoplash
usulidir. Payvandlash usulida metalning kerakli qismida eritish yoki plastik deformatsiya
yordamida kuchmas ulanish hosil qilishdan iborat. Vagonlar metall qismlarida payvandlash
ishlari har-xil teshik va yoriqlarni,yuzalarni qoplagichlar bilan berkitish amallari
bajariladi.Yeyilgan detallarni dastaki yoyli usulda qayta tiklashda metall yuzasi erigan metall
bilan qoplanadi va tegishli o‘lchamlar va shakl hosil qiladi.Vagonlar ta’mirida ikki usuldagi
payvandlash usuli qo‘llanadi: dastaki yoyli va himoya gazlari usuli.Detal yuzalarini
payvandlashda detalni dastaki yoyli payvandlash, flyus qatlamida avtomatik va yarim avtomatik
payvandlash mumkin. Shuningdek, gaz qatlamida, plazma yoy va kontakt payvandlash, vibro
yoy usulida suyuqlikda payvandlash mumkinligi haqida aytib o‘tgan [5].
Xulosa
Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki mashinasozlikning har qanday
turida jumladan vagonsozlikda ham yeyilgan, eskirgan detallarni birinchi navbatda vizual
kuzatuv orqali aniqlash va shunga ko’ra zarur chora tadbirlarni ko’rish maqsadga muvofiq
sanaladi. Qayta tiklashda esa payvandlab qoplash usuli o’zining bir qancha jihatlari bilan boshqa
usullardan ko’ra afzal hisoblanar ekan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son “2022-2026”
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni.
2. P.M. Minovarov, I.I. Bobrovskaya vagonlarni ta’mirlash texnologiyasi Toshkent 2012.
3.
https://rcit.su/techinfo53.html.
4. Mironenko Oleg Igorovich “avtobirikmani ta’mirlash uchun ishlab chiqilgan texnologik
jarayonlarni modellashtirish” Moskva 2020.
Qosimov K.Z, Umarov A.M, Parpiyeva U vagonlarni yeyilgan detallarini payvandlash orqali
qayta tiklash usullari.
