JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Eshmuratova Dildor Normuratovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti o’qituvchisi
Rustamova Sevinch Faxriddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
ABU NASR FOROBIY: TA’LIM-TARBIYA FALSAFASI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Abu Nasr Forobiyning ta’lim-tarbiya falsafasi, uning ilmiy
merosi va ilmiy tasniflash tizimi yoritilgan. U ilm-fan rivoji va inson ma’naviy kamoloti
o‘rtasidagi bog‘liqlikka alohida urg‘u berib, jamiyat taraqqiyoti uchun ta’lim-tarbiya
jarayonining uzviyligini ta’kidlaydi.
Kalit so’zlar:
Ta’lim, tarbiya, ilm, Ikkinchi Aristotel, Aristotel.
Biz yashayotgan zamin qadim-qadimdan madaniyat va ziyo maskani bo’lib, xalqimiz boy
madaniy merosga, yuksak qadriyatlarga ega xalqdir. Buyuk bobomiz Amir Temur, jahonga
mashhur mutafakkirlarimiz Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn
Sino, Abu Nasr Forobiy, Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy, аl-Marg‘inoniy,
Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Abduxoliq G‘ijduvoniy, Bahovuddin Naqshband, Ahmad
al-Farg‘oniy, Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek, Zahiriddin Muhammad Bobur, Pahlavon Mahmud
va yurtimizda yashab ijod etgan boshqa ko‘plab siymolar jahon fani, madaniyati va
sivilizatsiyasiga ulkan hissa qo’shganlar.
Shu sababli mamlakatimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev o’z nutqlarida doimo xalqimiz boy
madaniy merosini izchillik bilan o`rganishga, undan yoshlar maʼnaviyatini shakllantirish va
rivojlantirishda foydalanishga da’vat etib kelmoqdalar. “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan,
yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga
hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun
ajdodlarimizning madaniy-maʼnaviy boyligini chuqur va har tomonlama o‘rganishimiz
darkor.”[1]
Markaziy Osiyo hududida butun musulmon dunyosiga o‘zlarining asarlari bilan tanilgan,
mintaqa, xususan o‘zbek faniga asos solgan, ajdodlarimizning ilmiy yutuqlarini xotirada saqlab,
jahon ilmiy tafakkurini oldingi qatoriga olib chiqqan buyuk allomalar yetishib chiqqan. Ular olib
borgan tadqiqotlar, ularning amalga oshirgan kashfiyotlari jahon, umuminsoniyat fani va
madaniyatining oltin xazinasini tashkil etadi. Shunday ulug‘ allomalardan biri Abu Nasr Forobiy
(873-950 yillar)dir. O‘rta asrning bir qancha ilmiy yutuqlari, umuman, Yaqin va O‘rta Sharq
mamlakatlaridagi taraqqiyparvar ijtimoiy-falsafiy tafakkur taraqqiyoti uning nomi bilan bog‘liq.
U hayotlik vaqtidayoq “Ikkinchi Aristotel”, “Sharq Aristoteli”, “Muallimin as-soniy” (“Birinchi
muallim”, birinchi ustoz Aristotel bo`lgan) degan faxriy nom olgan edi. Bu uning ilmi va
xizmatlariga berilgan yuksak bahodir.[2] Haqiqatdan ham Abu Nasr Forobiy o‘rta asr davri ilm –
fani taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan olim. Forobiy tabiiy, ilmiy va ijtimoiy bilimlarning
barcha sohalarida ilmiy ish olib borgan. Forobiy o‘zidan keyin juda boy ilmiy meros qoldirgan.
Falsafa, musiqa, filologiya va boshqa tabiiy, ilmiy bilimlarning turli sohalarida asarlar yaratgan.
Forobiy odamlarni turli belgilarga qarab guruhlarga bo‘ladi. Bunda u kishilarning diniy
mazhabiga, millatiga, irqiga qarab emas, balki tabiiy xususiyatlari, qobiliyatlari iqtidori, bilim
ko‘nikmalariga e’tibor berish zarur, deydi. U o‘zining “Baxt-saodatga erishuv yo‘llari haqida
risola” asarida: “Davlatning vazifasi insonlarni baxt-saodatga olib borishdir, - deb yozadi. Bu esa
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ilm va yaxshi axloq yordamida qo‘lga kiritadi”. Forobiy taʼlim-tarbiyaga bag‘ishlangan
asarlarida taʻlim-tarbiyaning muhimligi, unda nimalarga eʼtibor berish zarurligi, taʼlim-tarbiya
usullari va uslubi haqida fikr yuritadi. “Fozil odamlar shahri”, “Baxt-saodatga erishuv
to’g’risida”, “Ihso-al-ulum”, “Ilmlarning kelib chiqishi”, “Aql ma’nolari to‘g‘risida” kabi
asarlarida allomaning ijtimoiy-tarbiyaviy qarashlari o‘z ifodasini topgan. Forobiy taʼlim-
tarbiyani uzviy birlikda olib borish haqida ta’lim bergan bo‘lsa ham, ammo har birining insonni
kamolga etkazishda o‘z o‘rni va xususiyati bor ekanligini alohida ta’kidlaydi.[3]
Forobiy “Baxt-saodatga erishuv to‘g‘risida” asarida bilimlarni o‘rganish tartibi haqida fikr
bayon etgan. Uning ta’kidlashicha, avval bilish zarur bo‘lgan ilm o‘rganiladi, bu - olam asoslari
haqidagi ilmdir. Uni o‘rgangach, tabiiy ilmlarni, tabiiy jismlar tuzilishini, shaklini, osmon
haqidagi bilimlarni o‘rganish lozim. Undan so‘ng, umuman, jonli tabiat o‘simlik va hayvonlar
haqidagi ilm o‘rganiladi, - deydi. Forobiy ta’lim-tarbiyaning asosiy vazifasi jamiyat talablariga
javob bera oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan yetuk insonni tarbiyalashdan iborat
deb biladi. Abu Nasr Forobiy yana aytadi: “Ta’lim - degan so‘z xalqlar va shaharliklar o‘rtasida
nazariy fazilatni birlashtirish, tarbiya esa shu xalqlar o‘rtasidagi tug‘ma fazilat va amaliy kasb-
hunar fazilatlarini birlashtirish degan so‘zdir.[4]
Forobiyning ilmlar tasnifi bo‘yicha olib borgan ilmiy-ijodiy ishlari g‘oyatda qimmatlidir. U
“Ilmlarning kelib chiqishi haqida” va “Ilmlarning tasnifi haqida” va boshqa risolalarida o‘sha
davrda ma’lum bo‘lgan 30 ga yaqin ilm sohasining tartibi, tasnifi va tafsilotini beradi. Umuman,
Forobiy limning beshta asosiy turkumini ko‘rsatadi:
Til haqidagi ilm (grammatika, poetika, to‘g‘ri yozuv va boshqalar. Jami yettita bo‘limdan
iborat).
Mantiq. Sakkizta bo‘limdan iborat,
Matematika, yetti mustaqil ilm: arifmetika, geometriya, optika, sayyoralar, musiqa, og‘irlik,
mexanika.
Ilm at-tabiiy va ilm al-iloxiy – tabiiy va ilohiy ilmlar yoki metafizika.
Siyosat ilmi (ilm al-madaniy, shahar haqidagi ilm, shaharni boshqarish ilmi),
yurisprudensiya va musulmon teologiyasi. [5]
Forobiy ilmiy tasnifni nafaqat nazariy jihatdan bayon qilgan, balki uning amaliy ahamiyatini
ham ta’kidlagan. U har bir ilm sohasining o‘zaro bog‘liqligini tushuntirib, bilish jarayonini
mukammallashtirishga intilgan. Xususan, u mantiqni barcha ilmlar uchun asos deb hisoblagan va
uni to‘g‘ri fikrlash san’ati sifatida talqin qilgan. Matematika va tabiiy fanlarga doir qarashlarida
esa Forobiy qadimgi yunon olimlari, xususan, Evklid, Ptolemey va Aristotel g‘oyalarini
rivojlantirib, ularning islom ilm-faniga moslashtirilishiga katta hissa qo‘shgan. U
matematikaning turli tarmoqlarI - arifmetika, geometriya, optika va astronomiyaning jamiyat
taraqqiyotidagi rolini alohida ko‘rsatib bergan. Shuningdek, Forobiyning siyosat ilmi haqidagi
qarashlari ham juda muhim ahamiyat kasb etadi. U “Fozil odamlar shahri” asarida ideal jamiyat
modelini ishlab chiqib, uni donishmand hukmdor boshqarishi lozimligini ta’kidlaydi. Uningcha,
bunday hukmdor nafaqat siyosiy jihatdan kuchli, balki ilmiy va ma’naviy jihatdan ham yetuk
bo‘lishi kerak. Forobiyning ilmiy tasnifi va bilimning jamiyatdagi o‘rni haqidagi qarashlari
keyinchalik Yevropa va Islom olamining ko‘plab mutafakkirlari tomonidan rivojlantirilgan.
Xususan, uning ta’siri Ibn Sino, Ibn Rushd va G‘azzoliy kabi olimlarning asarlarida yaqqol
ko‘rinadi. Forobiyning ilmiy merosi hozirgi kunda ham falsafa, mantiq, matematika va ijtimoiy
fanlar rivojiga o‘z ta’sirini o‘tkazib kelmoqda. Uning ilmiy tasnifi nafaqat o‘rta asrlar
tafakkuriga, balki zamonaviy bilim paradigmasiga ham muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. [6]
Xulosa qilib aytganda, Forobiyning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari bugungi kun uchun
ham dolzarb ahamiyatga ega. Uning ilmiy tasnifi bilimning mantiqiy asoslanishini va inson
ma’naviy kamolotini ta’minlashdagi rolini ochib beradi. U ta’lim jarayonida axloqiy
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
fazilatlarning muhimligini ta’kidlab, ilm-fanning jamiyatdagi o‘rnini belgilab bergan. Uning
fikricha, ilm nafaqat nazariy bilimlar majmuasi, balki insoniyat taraqqiyotining asosiy vositasi
hamdir. Shu bois, Forobiyning ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi bugungi pedagogika va falsafa
tadqiqotlari uchun muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
“Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”.
Sh.M.Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali
marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutqi. – T.:
O‘zbekiston, 2016. – 14 b.
2.
O‘.Qurbonova “Abu Nasr Farobiyning “Fozil odamlar shahri” asarida ta’lim-tarbiya
masalalari”. BuxDU ilmiy axboroti 2018/2(70). 258-b.
3.
X.K.Xudayberdiyeva “Abu Nasr Forobiyning ta’lim-tarbiyaga oid pedagogik qarashlari”.
International Scientific and Practical Conference.
4. O‘.O‘ktamova “Abu Nasr Forobiy qarashlarida tarbiya masalasi”. Международный
научный журнал. 1055-1057-b.
5. M.M.Xayrullayev “Forobiy va uning falsafiy risolalari”. Т-1963. 277-b.
6. Rosenthal, Franz. Knowledge Triumphant:“The Concept of Knowledge in Medieval Islam”.
Brill-2007.
7. Eshmuratova, Dildor. “Maktab o‘quvchilariga ingliz tilini o‘qitishda deklarativ bilimlarga
asoslangan interfaol texnologiyalardan foydalanish usullari”. E konferentsiya zonasi . 2023 yil.
8. Eshmuratova, Dildor. "Methods of using interactive technologies based on declarative
knowledge in teaching english language to school students." e conference zone. 2023.
9. Eshmuratova Dildor Normuratovna, Fayziyeva Ozoda Erkin qizi “Yoshlarning shaxsiy
rivojlanishi, tarbiyasi va ijtimoiylashuvi xususida ayrim mulohazalar”. International journal of
scientific researches. 2024
10. Eshmuratova Dildor Normuratovna
,
Xudoyqulova Sevinch Sherzod qizi “Ta’lim
jarayonlarida yoshlarning kreativ fikrlash qobiliyatini rivojlantirish usullari”. International
journal of scientific researches. 2024
11. Eshmuratova Dildor Normuratovna, Bektoshev G’iyosiddin Saxriddin o’g’li “Zamonaviy
jamiyatda fuqarolik tarbiyasining ahamiyati”. 2025
