JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bobojonova Zuxra Farxod qizi
Urganch davlat universiteti ijtimoiy- iqtisodiy fanlar fakulteti 2-bosqich magistranti
Email:
I
KKI ZAFARNOMA ASARLARI O’RTA ASR TARIXCHILARI VA ZAMONAVIY
G’ARB OLIMLAR NIGOHIDA O’RGANILISHI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin Аli Yazdiyning “Zafarnoma”
asari oʼrta asr va zamonaviy Garb olimlari nurnazarida qanday baholangani tahlil qilinadi.
Аsarlarning tarixiy ishonchliligi, Temur va temuriylar davri tarixnavisligidagi oʼrni, shuningdek,
Hofiz Аbru, Ibn Аrabshoh kabi tarixchilarning nutqlari qiyosiy metodlar asosida oʼrganiladi.
Maqolada Shomiyning “Zafarnoma”siga Hofiz Аbru tomonidan qoʼshilgan “Zayl”ning
ahamiyati, Ibn Аrabshohning tanqidiy qarashlari va G’arb olimlari (Harold Lamb, Lyusen
Keren)ning tahlillari taqqoslanadi. Temuriylar saroy tarixchilarining asarlarining manbaviy
qiymatini aniqlashda zamonaviy tadqiqotlarda ularning maʼlumotlarini boshqa manbalar
(Klavixo, Ibn Аrabshoh) bilan solishtirish ahamiyati o’rganiladi.
Kalit soʼzlar
: Nizomiddin Shomiy, Sharafiddin Аli Yazdiy, Zafarnoma, Temur, tarixnavislik,
Hofiz Аbru, Ibn Аrabshoh, G’arb olimlari
.
ИЗУЧЕНИЕ ДВУХ ПРОИЗВЕДЕНИЙ ЗАФАРНОМА ГЛАЗАМИ
СРЕДНЕВЕКОВЫХ ИСТОРИКОВ И СОВРЕМЕННЫХ ЗАПАДНЫХ УЧЕНЫХ
Аннотация:
Этой статье Статья посвящена анализу восприятия трудов «Зафарнаме»
Низамиддина Шами и Шарафиддина Али Язди в контексте оценок средневековых
историков и современных западных исследователей. Рассматривается историческая
достоверность этих произведений, их роль в историографии эпохи Тимуридов, а также
критические взгляды таких авторов, как Хафиз-и Абру и Ибн Арабшах. Особое внимание
уделено дополнениям Хафиз-и Абру к труду Шами, скептицизму Ибн Арабшаха и
сравнительному анализу западных учёных (Гарольд Лэмб, Люсьен Керен).
Подчёркивается важность сопоставления данных придворных историков Тимуридов с
другими источниками (записки Клавихо, критика Ибн Арабшаха) для определения их
научной ценности.
Ключевые слова:
Низамиддин Шами, Шарафиддин Али Язди, Зафарнаме, Тамерлан,
историография, Хафиз-и Абру, Ибн Арабшах, западные исследователи.
STUDIES OF TWO WORKS OF ZAFARNOMA THROUGH THE EYES OF
MEDIEVAL HISTORIANS AND MODERN WESTERN SCHOLARS
Abstract:
This article examines the reception of the two *Zafarnama* works by Nizam al-Din
Shami and Sharaf al-Din Ali Yazdi through the lens of medieval historians and modern Western
scholars. It analyzes the historical reliability of these texts, their role in Timurid historiography,
and the critical perspectives of authors such as Hafiz-i Abru and Ibn Arabshah. The study
highlights Hafiz-i Abru’s additions to Shami’s work, Ibn Arabshah’s skepticism, and
comparative analyses by Western scholars (Harold Lamb, Lucien Keuren). The article
emphasizes the importance of cross-referencing court chronicles with other sources (Clavijo’s
accounts, Ibn Arabshah’s critiques) to assess their credibility in modern research.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Keywords
: Nizam al-Din Shami, Sharaf al-Din Ali Yazdi, Zafarnama, Timur, historiography,
Hafiz-i Abru, Ibn Arabshah, Western scholars.
KIRISH( ВВЕДЕНИЕ/INTRODUCTION).
Amir Temur davri tarixini yoritgan va hozirgi
kungacha Temur va temuriylar davri tarixshunosligi haqida yozilgan o’zigacha va o’zidan
keyingi shu mavzuda yozilgan asarlarga ishonchli manbaa bo’lib xizmat qilgan Nizomiddin
Shomiyning Zafarnomasi haqida o’sha zamon tarixchilari fikrlari Temur shaxsiga bo’lgan
munosabat kabi turlicha bo’lgan. Bir guruh tarixchilar asarning yozilish tartibi undagi voqealar
izchilligini maqullagan bo’lsa, boshqa bir tarixchilar guruhi muallifning asari aynan Temurning
shaxsan buyruyg’I builan yozilganligidan undagi tafsilotlarni ko’proq mubolag’a hisoblab
Nizomiddin Shomiyning saroy tarixchilari qatorida ko’rardilar va hukmdor yonida uning
nzaorati ostida yozilgan asarning tarixiy xolislik nuqtai nazaridan ishonliligiga shubha bilan
qarashadi.
Hofizi Abru Nizomiddin Shomiyning oxiriga yetmagan asarini yakunlaydi. Bu bilan nima
demoqchimiz, avvalgi boblarda eslatib o’tilganidek Shomiyning Zafarnomasida Amir
Temurning vafoti tafsilotlari mavjud emas. Muallif asarini 1404-yilgi voqealar bilan tugatgan.
Bu qayta ishlangan va to’ldirilgan qismini Hofizi Abru Zafarnomaga Zayl ya’ni ilova sifatida
qo’shadi. Hofiz Abrubning bu Zayli asardagi mutanosibliklar va til noziklari voqealar
tafsilotlarini bayon qilishdagi Shomiygagina xos bo’lgan o’zgacha yondashuv saqlanib
qolganligi bilan ajralib turadi. Hofiz Abruning Zafarnoma asarini oxiriga yetkazishni o’z
zimmasiga olganlikligi sabablarini tushunish uchun uning biografiyasiga ko’z tashlasak.
Manbalarda yozilishicha, Hofizi Abru Amir Temur yurishlaridan birida kotiblik faoliyatini
boshlagan va bora-bora bilimdon olim va kuchli shaxmatchi sifatida e’tirof etilgan. U umrining
oxirigacha temuriylar saroyi tarixchisi bo‘lib xizmat qilgan va ular tarixiga katta hissa
qo‘shgan.[1,B.151] Taxminan 1361-1362 yillarda Shahobiddin Abdulloh ibn Lutfilloh ibn
Abdurashid al-Xaufiy nomi bilan tugʻilgan. Hirot (Afgʻoniston) shahrida, tarixchi Abdurrazzoq
Samarqandiyning yozishicha, Hofizi Abru Hirotda tugʻilib, taʼlim olgan va 1430 yilda Zanjonda
(Eronning shimoli-gʻarbiy qismida) vafot etgan.[2,B. 196-197]
Zafarnomani oxirigacha yetkazgan tarixchi sifatida dastlab Temur saroyida faoliyat yuritgan,
keyinchalik Shohrux huzurida o’z ishini davom ettiradi. Hofiz Abru bir necha bor Halab va Hirot
olimlari bilan diniy mavzuda munozara olib boradi. Uning fikrlari bilan mos bo’lmagan
dunyoqarash sohiblariga hadyalar berib, ular bilan o’rtoqlashgan. Shunisi e'tiborga loyiqki, Amir
Temur Sharofiddin Xalabi bilan qizg'in munozaraga kirishdi, keyinchalik u uni himoya qildi va
qimmatbaho sovg'alar bilan taqdirladi. Amir Temur tomonidan taqdim etilgan sovg'alar soni
deyarli 2000 taga yetdi. [3,p.48] Bularning barchasi tarixchini temuriylar orasida obrosining
baland ekanligi va olimning bilimi hukmdorlar va zamondosh tarixchi allomlar oerasida yuqori
baholanishini ko’rsatadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR (ЛИТЕРАТУРА И
МЕТОДОЛОГИЯ/METODS)
Zubdat ut-tavorixi Boysung’uriy asari Hofiz Abru tomonidan hukmdor Boysung’urga atab
yozilgan. G’arb olimlaridan Feliks Tauerning Nizomiddin Shomiyning Zafarnomasi bilan Hofiz
Abruning Zubdat ut-tavorixi Boysung’uriy asarinining tanqidiy tarjimasi ikki jildda nashrdan
chiqariladi. Bu qiyosiy taqqoslash metodi orqali tahlil qilingan tarjima matnida Hofiz Abruning
Nizomiddin Shomiyning Amir Temur bilan ilk uchrashuvi, hukmdorning tarixiy asar yozishni
Shomiyga toopshirish manzarasi va albatta Zafarnomaning so’nggi boblari yozilganidan so’ng
uni Amir Temurga taqdim etish jarayoni va shunga o’xshsha muhim tarixiy voqealar ayniqsa
e’tibor bilan tahlil qilingan. Hatto Nizomiddin Shomiyninin olamdan o’thgani haqisdagii
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ma’lumotni ham Hofiz Abruning Zubdat ut tavorixi Boysung’uriy asarida 1412-yilgi voqealar
bayomnida marhumlaer qatorida sanalganidan bilib olsak bo’ladi. Bu esa oldinroq keltirgan
Shomiy haqidagi uning shaxsiy hatyoti va hayot yo’li to’g’risida yetarli ma’lumotlar bnizgacha
yetib kelmafgan, muallifning o’zi tomonidan Zafarnomada berganma’lumotylari esa yetarli emas
degan fikrimizning isboti bo’la oladi.
Muʼiniddin Natanziyning Muntaxab ut-tavorixi Muʼiniy asari Temurning o’g’li Shohruhga
bag’ishlangan tarixiy asardir. Bu asar yer tyuzida odam paydo bo’lganidan to Amir Temur
vafotigacha bo’lgan voqealar tasnifiga bag’ishlangan. Asarning bunday nom olishi ikkinchi
qo’lyozmasiga berilgan. O’z zamonida asar “Anonimi Iskandariya” nomi bilan mashhur bo’lgan.
Bu asar Shomiy vafotidan bir yildan so’ng 1413-yilda tugallanadi. Tabiiyki o’z davrining eng
ishonchli tarixiy manvbasi bo’lgan Nizomiddin Shomiyning Zafarnomasi, Muntaxab ut-tavorixi
Muʼiniy” asarining yozilishida foydalanilgan manbaa hisoblandi.
Sharafiddin Ali Yazdiyning Zafrnomasi ham Nizomiddin Shomiyning Zafarnomasi bilan
bevosita bog’liq bo’lib, Ali Yazdiy tomonidan o’z asari Shomiyning asari singari Zafarnoma deb
nomlanishi Shomiyga nisbatan hurmati yuzasidandir. Albatta Sharafiddin Ali Yazdiy asarini
yopzishda faqatgina Nizomiddin Shomiyning Zafarnomasidan foydalangan degan fikr xato
bo’ldi. Shu o’rinda Sharafiddin Ali Yazdiy Nizomiddin Shomiy ham foydalangan deya taxmin
qilinadigan Shomiygacha bo’lgan davrda yozib tugallangan va Temurning Hindistonga yurishi
tafsilotlariga bag’ishlangan G’iyosiddin Ali Yazdiyning Ro‘znoma-i g‘azavot-i Hindiston
asaridan ham foydalangan. Nizomiddin Shomiyning Zafarnomasi Sharafiddin Ali Yazdiyning
Zafarnomasi uchun o’ziga hos dasturul amal vazifasini o’tagan. Ma’lumki Nizomiddin Shomiy
o’z asarini yozishda Giyosidddin Ali Yazdiyning asaridan foydalanganligi haqida asar
muqaddimasida yoki boshqa bir boblarda keltirmagan. Shunga qaramasdan Shomiy 1400-
yilgacha bo’lgan voqealar va ayniqsa Temurning Hindiston yurishi xotiralarini aynan Ro‘znoma-
i g‘azavot-i Hindiston asaridan olgan degan taxmin qilishimiz mumkin. Sharafiddin Ali Yazdiy
esa Temur va Temuriylar haqida asar yozishda aynan Nizomiddin Shomiyning asarlaridan
foydalanganligi aytib o’tgan. Shu o’rinda Sharafiddin Ali Yazdiy Shomiy qalamiga mansub
Zafarnomani foydali deb topib undan samarali foydalangan.
Temuriylar davri tarixchilaridan yana biri arab tarixchisi Ibn Arabshoh fikrlariga kelsak. Ibn
Arabshoh o’zining Ajoyib al-makdur fi tarixi Taymur asarining xulosa qismida o’zigacha
yozilgan barcha temuriylar davri haqidagi asarlarni yolg’on o’zining asarini esa ishonchli asar
deb ataydi. Ibn Arabshohning 1380-1450-yillarda yashaganligini hisobga olsak u o’zigacha
yaratilgan barcha asarlar deganda ham Nizomiddin Shomiy ham Sharafiddin Ali Yazdiyning
Zafarnomalarini ulardagi tarixiy voqealar tasnifi va ularga nisbatan mualliflarning qarashini
ishonsizlikda ayblab asarlarning tarixiy qadrini tushirishga harakat deb qaralishi mumkin.
Ibn Arabshohning bu kabi fikrini anglash va uning dunyoqarashini tushunish uchun u yashagan
davrdagi tarixiy sharoit va aynan Ibn Arabshohning Temur shaxsiga nisbatan munosabati tahlil
qilishga harakat qilamiz. Ibn Arabshohning to‘liq ismi Shahobuddin Ahmad ibn Muham mad ibn
Abdulloh ibn Ibrohim bo‘lib, u 791 xijriy yili zulqa’di oyining o‘rtasida (1389-yilning 5-
noyabrida)*
Damashq (Suriya shahrida tug‘ilgan. Samarqandda yashagan yillarida (1401-1408)
Ibn Arabshoh o‘z bilimini istagancha oshirishga muyassar bolganligi va keyinchalik judla ko‘p
o’lkalarga sayohat qilganligi u Samarqandda biror tazyiq ostida yashamaganligidan dalolat
beradi.[4,B.15]
* Ibn Arabshohning tavaluddi haqida har xil qarash bo’ib ba’zilari 1388 yoki 1392 yillar deb ham
ma’lumotlar keltirgan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shunga qaramasdan Temur tomonidan Ibn Arabshohning oilasi bilan Samarqdga olib kelganligi
balki, Ibn Arabshohning Temur shaxsiga nisbatan tanqidiy dunyoqarash shakllanishida hal
qiluvchi omil vazifgasini o’tagan bo’lishi mumkin. Vaholanki uning Amir Temur tarixiga
bag’ishlab yozilgan va hozirda Amir Temur tarixi nomi bilan kitobxonlar orasida mashhur
bo’lgan asarida berilgan ko’plab ma’lumotlar voqealarga guvoh bo’lgan insonlar og’zidan yoki
eshitganlardan hikoya tarzida keltirilgan. Bu esa aksincha asarning ishonchlilik darajasini
tushiradi. Shu tarzda Ibn Arabshohning o’z asari xotimasida yozgan asarining haqiqat qolgan
barcha asarlarning yo’lg’on, uydirma ekanligi to’g’risidagi davosi
asossiz hisoblanadi.
Fikrimizni isboti sifatida Ajoyib al-makdur fi tarixi Taymur asrisda berilgan ko’plab tarixiy
voqealarning bayonida ayniqsa asrning boshlang’ich qismida voqealar tasnifi “aytilishicha”,
“hikoya qilinishicha” so‘zlari bilan boshlab, o‘zi keltirayotgan xabarning ishonchliligiga
ishonchi komil bo’lmay, o‘zgalar hikoyasiga yoki о’z, xotiriga tayanganiga ishorat qilgan holda
bayon etadi. Bu holni muallifning o‘zi ham e’tirof etib, kitob xotimasida “Temurning xilma-xil
va naqadar ko‘p ishlaridan parishon xotiramdayu, uziq fikrimda qolganlarini jamlab bir asar taiif
etdim”, deb yozadi.[4,b.61-62] Bu esa asrda ayrim xatoliklarni va tarixiy chalkashliklarni
keltirib chiqaradi.
Yuqoridagi tahlilga asoslanib, Ibn Arabshohning o’zigacha bo’lgan temuriylar davri tarixi
to’g’risida qalam tebratgan tarixnavislarning jumladan Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin Ali
Yazdiylarning Zafarnoma asarlaridagi ma’lumotlarni shubha ostiga olganligi hech qanday asosga
ega emas. Bu bilan Ibn Arabshoh uydurma yozib nohaqdan Temur shaxsini qoralagan demoqchi
emasmiz,faqatgin ma’lumotlarning to’g’riligi va qancvhalik tarixiy haqiqatga yaqinligi
yuzasidan Ibn Arabshohning Ajoyib al-makdur fi tarixi Taymur asari Shomiy va Yazdiy
asarlaridan ortda qoladi.
Mualliflarimiz Shomiy va Yazdiylar o’sha zamon tarixchilari va hozirgi kundagi olimlar
nigohida ham rasmiy tarixchilar sifatida tanilgan bo’lib, bu hol ular keltirgan ma’lumotlardagi
tarixiy holislik nuqtai nazaridan qaraganda ko’plab insonlarda asosan g’arb olimlarida savol
uyg’otishi tabiiy. Shu mantiqdan Temur haqida izlanish olib borayotgan G’arb olimlari
ma’lumotlarni ko’proq Ibn Arabshoh asaridan olishga harakat qilishadi. Shomiy va Yazdiy
Zafarnomalari esa dastlabki temur davrida va keyingi temuriylar hukmronligi davomida yozilgan
asar sifatida ko’riladi. Masalan, fransuz sharqshunosi M. de Sanksion "Аmir Temur tarixi"
roman-essesini yozishda Ibn Аrabshoxning "Аjoyib al-makdur fi tarixi Taymur" asaridan
foydalangan. [6,B.12]
Boshqa bir g’arb tarixchilari esa Zafarnoma asarlaridagi ma’lumotlaer xususan Temurning fe’li
uning odobi o’zini tutishidan tashqi ko’rinishigacha bo’lgan ta’riflarni Ibn Arabshoh bergan
ma’lumotlar bilan taqqoslashadi. Misol tariqasida Osiyo va O’rta sharq ixtisosligi bo’yicha
izlanuvchi tarixchi Harold Lambning Tamerlan asarida aynan temuriylar davri tarixchisi
Sharafiddin Ali Yazdining Temur haqidagi fikrlarini Ibn Arabshoh bergan ma’lumotlar bilan
taqqoslab quyidagicha keltiradi: “Ibn Arabshoh Temurni shafqatsiz qiruvchi, aldash ustasi va
yovuz shaytonning o'zi deb ataydi. Sharafiddin Ali Yazdiy esa Temurga nisbatan jasorat uni
Tartariya oliy imperatori darajasiga ko'tardi va butun Osiyoni, Xitoy chegaralaridan Gretsiya
chegaralarigacha bo'ysundirdi... U vazirlarning xizmatiga murojaat qilmasdan davlatni o'zi
boshqargan barcha harakatlarida muvaffaqiyat qozondi. U hamma bilan saxiy va xushmuomala
edi, unga bo'ysunmaganlar bundan mustasno - u ularni juda qattiqqo'llik bilan jazoladi. U
adolatni yaxshi ko'rardi va uning mulkidagi hech bir zolim jazosiz qolmadi} u ilm-fan va
olimlarni hurmat qildi. U tasviriy san'atga yordam berish uchun doimiy mehnat qildi. U
rejalarni tuzish va amalga oshirishda mutlaqo dadil edi. Unga xizmat qilganlarga u mehribon edi
deya munosabat bildirgan.” [6,P.393]
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
H. Lamb tahlilini davom ettirib Sharafiddin Ali Yazdiy fikrlariga yana boshqa g’arb olimlari
jumladan, Persi Sayks va Leon Kahun va Arminiy Vamberilar qo’shilishi aytib o’tgan. Xususan
Lamb Ibn Arabshohning Samarqandga Temur tarafidan keltirilganligi yuzadidan Temurga
nisbatan uning munosabati salbiy bo’lganligi aytadi. Jumladan Haroldning xulosalarida
quyidagicha qayydlarni uchratish mumkin, O'z safdoshlari uni johil deb hisoblamadilar va
dushmanlar uni shafqatsiz deb topdilar. Undan nafratlangan Arabshohdan tashqari Osiyo
tarixchilari uning qattiqqo’lligidan ko'ra yutuqlarining ulug'vorligiga ko'proq urg’u
bergan.[6,P.302] Bu bilan Lamb Ibn Arabshohning Temur obrozini atayin yovuzlashtirishga
intilish bor demoqchi bo’lganligi ehtimoldan holi emas.
Temur shaxsi uning hayoti, olib borgan siyosatiga bumday ikki xil qarash temurshunoslikda qo’l
keladi. Mualliflar tomonidan berilgan fikrlardagi bunday farq ishni chigallashtirtmasdan
aksincha Temur hayotini yaxshiroq anglashgayordam beradi. To’g’ri xulosa chiqarishda tahlil
qilinayotgan asar muallifining shaxsiy manfaatlarini ham hisobga olish darkor, sababi tarixiy
sharoit bir voqea hodisaga har xil yodashishga olib keladi.
Shu o’rinda bu turdagi tahlildan foydalanib Ibn Arabshohning Temurga nisbatan unchalik ham
xolis bo’lmagan fikrlariga qarshi bo’lgan vengriyalik sharqshunos Armaniy Vamberi fikrlarini
keltirsak: “Arabshohning achchiqligi ba'zi bir asoslarga ega bo'lishi mumkin, ammo agar biz
xolis hukm chiqarishni istasak, Temurni vijdonsiz buzg'unchi sifatida emas, balki faqat istilo
huquqlarining o'zboshimchalik bilan ijrochisi sifatida ayblamaslik kerakligini tan olishimiz
darkor.[7,P.196-197] Bu o’rinda Vamberi Ibn Arab bergan ma’lumotlarni to’liq haqiqat deya
olmaslikni takidlamoqda. Ibn Arabshoh bergan tavsilotlar temuriylar davri tarixchilari asarlari
qatorida berilib, mualliflar fikrlaridagi xilma xillikni ta’minlash maqsadida keltiriladi. Bu xilma
xillik esa tarixnavisliokda xolislik nuqtai nazarida muhim sanaladi.
NATIJALAR(РЕЗУЛЬТАТЫ / RESULTS)
Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin Ali
Yazdiylar Zafarnoma asarlari haqida XIX-XX asrlardagi rus tarixchilari va G’arb
tarixnavislarining fikrlarida yoki ular haqida berilgan ma’lumotlarda farqlar ko’zga tashlanadi.
Rus olimlari Temur yoki Temuriylar davri tarixi haqida yozilgan asarlarni guruhlashtirganda
ikkala Zafarnoma asari ham dastlabki temuriylar davrda yozilgan asarlar sirasiga kiritadilar. Bu
asarlar sirasida albatta Ibn Arabshohning asarlari ham o’rin oladi.
Saroy tarixchilarining qalamidan chiqqan va apologetik xususiyatdagi asarlar Temur tarixiga oid
asarlar bilan cheklanmaydi. Ular bilan bir qatorda, ularning xolisligi bo'yicha eng ishonchli
asarlari saqlanib qolgan, ularning mualliflari saroy hayoti bilan bog'liq bo'lmagan va o'z fikrlarini
erkin ifoda etishlari mumkin edi. Avvalo, bu tarixchi va sayohatchi Ibn Arabshoh tomonidan
arab tilida yozilgan" Vajib al-makdur Fi navaib al Timur "Temur voqealaridagi taqdir mo'jizalari.
Ispaniyalik Klavixo Rui Gonsalesning "Samarqandga Temur saroyiga sayohat kundaligi"
hikoyasi uchun bebahodir. Arabshah singari, Temurning zamondoshi bo'lib, u o'zining
kuzatuvlari va voqealar guvohlarining hikoyalari asosida yozadi. Ikkala asarda ham boshqa
mualliflar asarlarida berilmagan Temurning yoshlik va voyaga yetgan yillariga bag'ishlangan
bo'limlar mavjud. Ibn Arabshoh 14 yoshida Temurni faqat bir marta ko'rgan va uni yaxshi eslab,
keyinchalik sohibqironning og'zaki portretini chizgan.[8, с.46,71] Shuningdek, Temurning
tarjimai holining ruscha xronik versiyasi - "Temir aqsaq haqidagi ertak" mavjud bo'lib, u o'z
qahramoniga nisbatan aniq xurofot soyasini o'z ichiga oladi, unga qarshi son-sanoqsiz eng
yoqimsiz nomlar mavjud. Hozirda bu o'sha zamonda dushmanlar haqida ma'lumot yozishning
odatiy usuli bo'lganmi yoki yo'qligini aniqlash qiyin. Ko'rinib turibdiki, muallif Temurning 1395
yil avgustda vayron bo'lgan Yelsdan janubga ketayotganini ko'rib, yengil nafas olib, orqasiga
jazosiz la'nat yog'dirdi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Yuqoridagi tafsilotlar shuni ko’rsatadiki temur haqida hali uning hayotlik paytidayoq turli
uydurmalar ertak va afsonalar yetarli darajada bo’lgan. Jumladan yana bir arman manbalarida
Tomas Metzopskiyning "Timur Lang va uning vorislari tarixi" asari yanada hayajonli bo'lib,
unda Temurni haqorat qiladigan iboralarning rang-barangligi chegaradan o'tadi. Va shafqatsiz
bosqinchi bosqini paytida g'oyat azob-uqubatlarni boshdan kechirgan xalq vakilidan boshqasini
kutish qiyin. Rus vaarman manbalaridagi bu tafsilotlarni Sharfiddin Ali Yazdiy ma’lumotlaridagi
faktlar bilan taqqoslaganda fors tarixchisi Temurni ko’proq ijobiy tomondan ko’rsatishga
urunganligini sezish mumkin. Faqat Klavixoning "Kundaligi" ni xolis deb hisoblash mumkin va
butun umri davomida Temurdan nafratlangan Ibn Arabshohning asarlari faktlarni va muallif
tomonidan berilgan parchalarni vijdonan taqdim etishning namunasi, olijanob aqlning
samarasidir.[9,с.40]
Bular rus tarixchilarida Ikkala Zafarnoma asarlariga qaraganda ko’proq elchi Klavixo va arab
tarixchisi Ahmad ibn Arabshohning tafsilotlariga ishonish moyilligi kuzatiladi, ammo har bir
tarixchi IbnArabshoh faktlari bilan Zafarnomadagi tarixchilarni taqqoslagada albatta arab
tarixchisining Temurga nisbatan dushman kayfiyatida ekanligini eslatib o’tadilar. Ehtimol, aynan
mana shu fakt, rus tarixshunoslaruining Ibn Arabshoh ma’lumotlari saroy tarixchilariga hos
bo’lgan mubolag’adan holi va xolislikka yaqin deya xulosaga olib kelishi mumkin. Ayniqsa
bizning tariximiz va tarixiy shaxslarimizga bir yoqlama nazar tashlangan sovet hukumati davrida
bunday qarash nihoyatda mustahkamlandi.
Rossiyada Amir temur shaxsi uning tarixiga tarixchilar tomonidan qiziqish boshqa G’arb
olimlariga qarganda nisbatan kech boshlangan. Buni B. Usmonov tili bilan aytganda XVIII- XIX
asrning 1-yarmidan boshlandi. Bunday tatqiqotchilarga S.M. Solovyov, T.N. Granovskiy,
N.Karamzin, M.I. Ivanin va boshqalarni misol qilib ko’rsatish mumkin.[10,b.9-15.74] Bunday
tatqiqotlar ishlari XIX oxiri XX asr boshlarida Temuriylar davriga oid mavjud manbalarning rus
tiliga o’girilishiga olib kelgan. Aynan mana shu tarjimonlik ishlari keyingi davrlarda rus
tarixchilarining izlanishlariga asos bo’lgan bo’lsa ajab emas. Shunday tatqiqotchilardan biri
mashhur tarixchi arxeolog Bartold asarining 2- tomining 6- bobi Temur va Temuriylar deb
nomlanib, bunda Temur shaxsi va Temuriylarning uning vafotidan keyingi holati haqida bayon
qiladi. A.Y.Yaqubovskiy esa Temur davri manbashunosligini ham o’rganib Tarixga savollar
asarida Temur va temuriylar zamonida yozilgan asarlar va ular yozilish sharoitini o’rganadi.
Bunday tahlil mualliflar nuqtai nazarini tushunish va ularning yozish uslubi o’rganishga yordam
beradi. Bunda Yakubovskiy bu maqsadni amalga oshirishda ikkala Zafarnomalarning yozishdan
oldin foydalangan o’zigacha bo’lgan tarixchilarning asarlaridan qay darajada foydalanganlar va
bu foydalangan asarlarning ishonchlilik darajasini bilan qiziqadi. Bu bilan faqatgina Zafarnoma
asarlarining tahlili emas, balki foydalanilgan asarlarning ham tahlili bayonida namoyon bo’ladi.
Bu esa Zafarnoma asarlarining manbashunosligining qiyosiy tahlilida nihoyatda qadrini oshiradi.
O’zbekiston va Tojikistonda hizmat ko’rsatgan fan arbobi bo’lgan A. Yakubovskiyning buday
tahliliy mazmundagi ishi temuriylar davrida yozilgan asarlarning mohiyatini tushunishda
ahamiyatlidir. GaRCHI Sovet davrida Amir Temur shaxsiga va u olib borgan siyosatga bir
yoqlama munosabat bildirilgan bo’lsa ham, u davrda ko’plab tatqiqoptlar va hozirgui kunda ham
o’zining qadrini yo’qotmagamn manbalarning tarjimalari amalga oshirildi. Tabiiyki bu hol
temurshunoslik sohasida amalga oshirilgan izlanishlarni saviyasini oshiradi.
G’arb tarixchilarining Temur bilan qiziqishi hali sohibqironning hayotligi davridanoq
boshlangan. Amir Temur haqidagi dastlabki manbalarga Ruy Gonsales De Klavixoning
"Samarqandga tashrif buyurish kundaligiAmir Temur saroyi",Iyogan Shilbergerning "Yevropa,
Osiyo va Afrika bo'ylab sayohat". Yoxan-Sultoniya arxiyepiskopning"Dunyoni bilish haqida
kitob",Rohib Tomas Metzeo tomonidan yozilgan "Amir Temur va Shohruh Mirzoning O'rta
Osiyoga bostirib kirishi" noli asarlarni misol qilish mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Umuman G’arb olimlarining Temur haqida olib borgan izlanishlari haqida gap ketar ekan,
fransuz sharqshunosi Lui Matie Langlening hizmatlari aytib o’tish darkor. Langle Temur
tuzuklarini fransuz tiliga tarjima qilib, o’zi ham Temur hayotui nomi ostida asar chop ettiradi.
Muallif Amir Temurning tarjimai holi va yorqin qiyofasini yaratgan holda, uning faoliyatiga
teran va xolisona baho berishga intiladi. L.Langle Sohibqiron shaxsini baholashda tarixiy dalillar,
mavjud boʻlgan adabiyot manbalariga asoslanib, fikr-mulohaza yuritadi, asosli xulosalar
chiqarishga intiladi. Amir Temur hayotining tarixiy sahifalarini aks etishda muallif uning harbiy
yurishlari, amalga oshirgan ishlari, oʻz davrining ijtimoiy-siyosiy va ma'naviy-mafkuraviy muhiti
haqida ma'lumotlarni jamlab bergan.[11,b.21] Langlening bu asarining o’zigacha va o’zidan
keyingi shu mavzuda yozilgan boshqa G’arb tarixchilarining asarlaridan farqli tarafi, unda Amir
Temur shaxsiyati, uning olib borgan siyosati yoki amalga oshirgan islohlariga nisbatan tanqidiy
nazar bilan qaramasdan asosdan faktlarni o’zining shaxsiy munosabat bildirmay bergan. Bunda
muallif Temurni vajohatli qomondon sifatida emas, balki o’z davlati sarhadlarida tinchlik
o’rnatib, yurtini rivoji uvhun har narsaga tayyor jonkuyar davlat arbobi sifatida ko’rsatadi. Qiziq
tomoni asardan olinadigan holis xulosani Langle o’quvchining o‘ziga qoldirgan.
XULOSALAR (ВЫВОДЫ/ CONCLUSION)
Agar biz Yevropa dramaturgiyasining taniqli
asarlari bilan tanishishni boshlasak, Amir Temurning xarakterini tavsiflash asosida ushbu tarixiy
adabiy asarlar mualliflari dunyoga o'z qarashlarini ifoda etishga harakat qilganliklarini
ko'ramiz[5,b.11-12] Fransuz xalqining Temur shaxsiga qiziqishi yanda rivoj topib bormoqda.
Turk mo’g’ul tarixi mutaxassisligi bo’yicha izlanishlar olib borgan yana bir tatqiqotchi Jon-
Poldir. Jan-Pol Ru - fransuz tarixchisi, professori va oʻqituvchisi. Turk-mo‘g‘ul xalqlari va islom
madaniyati bo‘yicha mutaxassis, ularning tarixi va mifologiyasining buyuk biluvchisi. Sharq,
Osiyo va dinlarning qiyosiy tarixiga bagʻishlangan koʻplab kitoblar muallifi. U o’zining ko’plab
tatqiqotlari orasida Tamerlan nomi bilan Temurga bag’ishlangan asarini chop ettiradi. Bu asar
keyinchalik rus tiliga o’girilgan. Bu va bu kabi tatqiqotlar keyinchalik ham davom etib, hozirda
Fransiyada “Temuriylar davri tarixi, san’atini o’rganish va fransuz-o’zbek madaniy aloqalari
Uyushmasi”[12,b,15] tashkil etilgan. Bu uyushmaning Fransiyaning o’zida „La Timuride“jurnali
1988-yilda asos solingan va hozirda L.Keren rahbarligida doimiy faoliyat olib bormoqda.
Lyusen Keren o’zining tatqiqotlari davomida Zafarnoma asarlari haqida to’xtalib o’tadi.Uning
fikriga ko’ra Sharafiddin Ali Yazdiyning Zafarnomasida Amir Temur shaxsi nihoyatda
ideallashtirilgan. L. Kerenning o’zi bu haqda „Mazkur asarning eng katta kamchiliklaridan biri
unda qahramonni namunaviy musulmon hukmdori sifatida tasvirlash maqsadida haddan ziyod
ideallashtirilishi va uning oʼtgan yoʼllarida baʼzan vayrona manzillar ham qolgani sukut ostiga
olinib, qoʼygan har qadamiga madhiyalar oʼqilishidir“degan satrlarni yozib qoldirgan.
Shu o’rinda Nizomiddin Shomiyga Temurning shaxsan o’zi tomonidan mubolag’alardan yiroq
bo’lgan sodda tilda asar yozishni buyurganidan so’ng dunyo yuzini ko’rgan Zafarnoma asarini
yozilishni keltirib chiqargan ehtiyojni eslasak Lyusen Kerennining tanqidiy fikrlari o’rinli
ko’rinadi. Shu o’rinda Sharafiddin Ali Yazdiy asar yozish taklifini Amir Temurning nabirasi
Ibrohim Sultondan olganligini hisobga olib, vvafot etgan bobosinining sha’nini ulug’lovchi asar
yozdirish Ibrohim Sultonning avval boshdan maqsadi bo’lganligini tushunib yetish qiyin wemas.
Ehtimol aynan shu sababdan temuriylar davri tarixi haqida yana bir asar yozishni shoir sifat
siofiylik yo’nalioshida ijod qilgan Sharafiddin Ali Yazdiyga topshirgandir.
Vepman Denis qalamiga mansub 1987-yilda chop etilgan „Tamerlan“, Stir Roy muallifligida
1998-yilda chiqqan „Tamerlan, eng buyuk jangchi“ Beatris Manzning „Tamerlanning yuksalishi
va hukmronlig“i asari 1999-yilda kitobxonlarga taqdim etilgan. 2006-yilda nashr qilingan, Jastin
Marrozining „Tamerlan: Islom qilichi, dunyo fotihi“asarlari va yaqin o’tmishda dunyo yuzini
ko’rgan boshqa Temurga bag’ishlangan asarlarning barchasi Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin
Ali Yazdiylarning Zafarnoma asarlaridan fioydalanganlar. Foydalanish jarayonida Zafarnomada
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
berilgan tafsilotlar mualliflarning zamondoshlari yoki keyingi davrlarda Temur haqida bitilgan
boshqa xalqlar taruixchilari asarlaridagi ma’lumotlar bilan taqqoslanadi. Shu o’rinda G’arb
olimlari va rus tarixchilarining Temur shaxsiga nisbatan qarashida shu tomoni o’xshashdir.
Tarixdan ma‘lumki Temur birinchi navbatda Yevroopaga kuchli sarkarda, yengilmas qomondon
sifatida tanilgan bo’lib, asarlarida ular asosan Temurning olib borgan harbiy yurishlariga,
janglarda qo’llagan hiyla va taktikalarigha ko’proq e’tibor berganlar. Buni ularning asarlarin
nomlashidan ham bilsak bo’ladi. Aynan Harbiy sohaga qiziqish Yevropa tarixchilari nigohida
Zafarnoma asarlarining qadrini oshiradi. Umuman O’zbekistonda Amir Temur tavalludining
660-yilligi nishonlanganidan beri Yevropada Amir Temurga bag’ishlab ko’plab asarlar yaratildi.
Jumladan, 1996-yilda Fransiyaning Parij shahrida e'lon qilingan chet el tadqiqotchilarining
bibliografiyasi ro’yxatiga Amir Temur va Temuriylar haqidagi 450 dan ortiq, asar kiritilgan va,
albatta, o‘tgan 20 yil davomida ularning soni yana bir necha baravarga ko’payganligi,
shubxasiz.[5,b.15] Shunday ekan Temur va temuriylar mavzusi nafaqat Yevropa balki butun
dunyo xalqlari uchun o’zining aktualligini yo’qotmay kelmoqda. Ma’lumot o’rnida shuni
takidlash mumkinki Yevropada Amir Temur nafaqat Boyazidni yengib haloskorga aylangan
tarixiy qahramon, balki vaqt o’tib badiiy obrazga ham aylanadi. Bu xususda Filologiya fanlari
doktori, tarjimon B. Ermatov ta'kidlashicha: "Shu paytgacha lotin tili hukmron boʻlgan va milliy
tillardagi adabiyotlar shakllanayotgan G’arbiy Evropa mamlakatlarida Amir Temur hakida milliy
tillarda yozilgan asarlar paydo boʻldi. Ilk yozma manbalarda aks ettirilgan Amir Temur siymosi
keyingi mualliflarning asarlari uchun asosiy mezon boʻldi va XV asrning birinchi oʻn
yilliklaridan boshlab Garbiy Evropa tamoyiliga aylandi. Uyg’onish davri madaniyatida Amir
Temur jasur va mard inson, keyinchalik esa tengi yoʻq shaxs timsoliga aylanib, Gʻarbiy Evropa
adabiyoti ravnaqida alohida oʻrin egalladi."[13,b.60] Nemis olimlari Yevropada Temurga
bag’ishlangan asarlarning bibliagrafiyasini tuzib ishimizni yanada osonlashtirtgan. Shuynday
nemis olimlaridan biri Maks Degenxard. Nemis olim Maks Degenxard 1913 yildayoq Yevropa
sharqshunoslarining Amir Temur va Temuriylar davriga bagishlangan asarlar roʻyxati
bibliografiyasini chop etdi. Muallif “Amir Temur G‘arbiy Yevropa adabiyotida» («Tamerlan in
der literatur des Wesllichen Emgopas») tadqiqotida ilk bor ilmiy nuqtai nazardan Amir Temurga
bagʻishlangan sahna asarlar shuningdek, ilk bor e'lon qilingan tarixiy manbalar haqida ma'lumot
keltiradi.[14,p.137]
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, dunyo hamjamiyatiga sezilarli ta’sir
ko’rsatgan, oʼttiz besh yilga yaqin vaqt ichida Osiyoni tiz choʼktirgan va tarixan qisqa muddat
umr koʼrgan buyuk saltanat barpo etib, uning poytaxti Samarqandni tengsiz me’moriy obidalar
bilan bezatgan Amir Temur va temeriylar davri tarixixshunosligi va temuriylar haqida yozilgan
manbalar hali bugungacha o’z ahamiyatini yo’qotmasdan aksincha qadri ko’tarilib bormoqda.
Jumladan Zafarnoma asarlari yuzasdidan ham turli tatqiqoptlar amaklga oshirilib, har xildagi
natijalar olinganini ko’ramiz.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
( ИСПОЛЬЗОВАННАЯ
ЛИТЕРАТУРА/REFERENCES)
1. Hasanov H. Traveler Scholars. Tashkent: "O‘zbekiston", 1981.-B 247
2.
Madraimov A., Fuzailova G. Ethnography. Tashkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati nashriyoti, 2008.B. 211
3. Herman Vamberi. History of Bukhara or Movarounnahr.Tashkent: Adabiyot va san'at
nashriyoti named after G‘afur G‘ulom, 1990. p.96.
4. Ibn Arabshoh. Amir Temur tarixi – T.: Fan, 2019,14-15—betlar
5. Xalqaro Amir Temur jamoat fondi temuriylar tarixi davlat muzeyi O’zbekiston yozuvchilar
uyushmasi. Amir Temur chet elliklar nigohida.-T.: G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa
ijodiy uyi,2016, 12-bet
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
6. Harold Lamb. Tamerlaine The Earth Shaker-New York.: A star book, 1928.-page 340
7. Arminius Vambery. History of Bokhara from the Earliest Period Down to the Present-L.:
Henry S. King & Co. Coernim.i. & Paternoster Row,1873.-p 419
8. Якубовский А.Ю. Тимур. Вопросы истории №№ 8,9 1946г., с.46,71
9.
Муминов И.М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. Ташкент, 1968,
с.56
10. Усмонов Б. Амир Темур ҳаёти ва давлатчилик фаолиятининг Россия
тарихшунослигида ёритилиши (XVII ХХ асрлар). Тарих фан ном дисе автореф. Тошкент,
2004. Б.166
11. Tursunova R. G’arbiy Yevropa operalarida Amir Temur obrazi.17.00.02. San’atshunoslik
fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi.T.,2020. B. 192
12. Керен Л., Саидов А. Амир Темур ва Франция. – Тошкент: Адолат, 1996. – Б.88
13. Эрматов Б. Гарбий Европа мамлакатлари адабиётларида Амир Темур сиймоси
(сарчашмалар, тасаввур ва талкинлар). 10.00.04 филология фанлари доктори (DSc)
диссертацияси Автореферати. Т., 2019. Б. 250.
14. Degenhart M. Tamerlan in den Literaturen des westlichen Europas. // Achtes Buch: Vom
Weltfrieden bis zur französischen Revolution 1830: Dichtung der allgemeinen Bildung.
Abteilung VI. P. 137.
