JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Joʻrayeva Zuhra Jalol qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Tarix yoʻnalishi 2-bosqich talabasi
ROSSIYA IMPERIYASINING TURKISTONNI BOSIB OLISHI VATURKISTONDA
MUSTAMLAKACHILIK BOSHQARUV TIZIMINING O‘RNATILISHI
Annotatsiya
: Mazkur maqolada Rossiya imperiyasining XIX asrning o‘rtalarida Turkistonni
bosib olish jarayoni va mustamlakachilik boshqaruv tizimini shakllantirish masalalari tahlil
etiladi. Turkiston hududidagi siyosiy va iqtisodiy tanglik, o‘zbek xonliklari o‘rtasidagi o‘zaro
kurashlar, Rossiya va Buyuk Britaniya imperiyalarining geosiyosiy manfaatlari natijasida
mintaqaga bosim kuchaygani yoritiladi. Rossiya imperiyasining harbiy yurishlari tafsilotlari,
asosiy janglar va bosib olingan hududlar to‘g‘risidagi tarixiy manbalarga tayangan holda bayon
qilinadi. Shuningdek, Rossiya imperiyasining bosib olingan yerlarda harbiy-ma’muriy
boshqaruvni tashkil etish jarayoni, qabul qilingan nizomlar va mustamlakachilik siyosatining
natijalari haqida ham so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
Rossiya imperiyasi, Turkiston, mustamlakachilik, Qo‘qon xonligi, Buxoro
amirligi, Xiva xonligi, harbiy yurishlar, siyosiy tanglik, general-gubernatorlik, harbiy boshqaruv
tizimi.
XIX asming o‘rtalariga kelib Turkistondagi ikki xonlik, ya’ni Xiva va Qo‘qon xonliklari hamda
Buxoro amirligida jamiyat hayotining barcha sohalari - siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy
hayotda tanglik yanada chuqurlashib ketdi. Taxt uchun kurash, ayrim hududlar uchun muttasil
olib borilgan urushlar, ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy hayotning orqaga ketishi bu davlatlarga
xos xususiyatlar bo’lib qoldi. XVI-XIX asrlarda muttasil davom etgan feodal urushlar, Buxoro-
Xiva, Buxoro-Qo‘qon mojarolari, mustaqillikka intilgan viloyat hokimlari va qabila
zodagonlariga qarshi olib borilgan harbiy harakatlar, chet el bosqinchilarining O‘rta Osiyo
xonliklari hududlariga tajovuzlari ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotni izdan chiqardi.
Uchala o‘zbek davlatining biror bir hukmdori Turkistonni yagona bitta davlat, uning aholisini
yagona bir xalq qilib birlashtirishga intilmadi. Xonliklarga siyosiy barqarorlikning yo‘qligi xos
bo‘lib, buning asosiy sabablaridan biri, viloyatlar bilan markaziy hokimiyat o‘rtasidagi
kelishmovchiliklar, hukmron suiola vakillarining taxt uchun muttasil olib borgan kurashlari edi.
Masalan, Qo‘qon xonligida 1709-1860-yillar mobaynida 24 marotaba xon almashdi. Bu
xonlardan 7 kishi o‘ldirilgan bo‘lsa, 7 nafari taxtdan chetlatildi, 6 tasi bir yilgina hukmronlik
qildi [1, 10-11-b]. XIX asrning o‘rtalariga kelib, Turkiston hududlarida joylashgan o‘zbek
davlatlarida murakkab siyosiy vaziyat yuzaga kela boshladi. Bu vaziyat, birinchidan,
xonliklarning ichki ahvoli va o ‘zaro munosabatlari bilan belgilansa, ikkinchidan, tashqi dunyo,
ya’ni Rossiya va Buyuk Britaniya imperiyalarining bu xonliklami o‘z ta’sir doirasiga tortish
uchun qilgan xatti-harakatlari bilan bevosita bogʻliq edi.
Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olishga qaratilgan harbiy harakatlari 1853-yilda
general Perovskiy boshchiligidagi 2500 kishilik qo‘shin va. 17 ta to‘p bilan Oqmachit (hozirgi
QiziIo‘rda) qal’asiga hujumdan boshlandi. Qal’ani 400 ga yaqin himoyachi qariyb bir oy
mudofaa qildi va 28-iyulda mag‘lubiyatga uchradi. Rus hukumati Oqmachit bosqini
qatnashchilarining unvonlarini oshirib, orden-medallar va pul mukofotlari bilan taqdirladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Oqmachit o'rniga qurilgan rus qal’asiga general Perovskiy nomi berilib, «Perovskiy porti» deb
ataldi. 1853-1856-yillardagi Rossiya-Turkiya urushi tufayli vaqtincha to‘xtab qolgan harbiy
harakatlar 1860-yil yozida yana faollashdi. Shu yilda polkovnik Simmerman qo‘mondonligidagi
rus qo‘shinlari To‘qmoq, Pishpak (hozirgi Beshkek) qal’alarini egalladi.861-yil 21- iyunda
podsho Aleksandr II saroy kengashida Qo‘qon xonligi hududlarini egallash zarurligini ta’kidladi.
Shunga ko‘ra, 1861-1863-yillar mobaynida rus qo‘shinlari Yangi Qo‘rg‘on, Din Qo‘rg‘on,
Merka, Oqsuv, Pishtepa, Choldevor qal’alarini bosib oldi. 1863-yilning yozida polkovnik
Chemyayev boshchiligidagi rus qo‘shinlari So‘zoq qal’asini egalladi. Polkovnik Chemyayev
boshchiligidagi 2500 kishilik qo‘shin 1864-yil 4-iyunda Qo‘qon xonligiga qarashli Avliyoota
(hozirgi Jambul) qal’asini zabt etdi. Chemyayev Avliyoota qal’asini bosib olganligi uchun
general unvoni va orden bilan taqdirlandi [2]. 1864-yil 12- iyunda polkovnik Veryovkin
qo‘mondonligidagi qo'shin Turkiston shahrini, general Chemyayev qo‘shini 22- sentyabrda
Chimkent shahrini bosib oldi. Rossiya imperiyasi Turkiston boshqaruvini tashkil qiiishni uni
bosib olishga kirishgan damdan boshladi. 1865-yiI 2-martda Rossiya hukumati Orenburg
general-gubernatorligi tarkibida Orol dengizidan to Issiqko‘lgacha o‘zbek xonliklari bilan
chegaradosh hududlarda Turkiston viloyatini tashkil qildi. Turkiston viloyatining harbiy
gubernatori qilib general Chemyayev tayinlandi. Turkiston viloyatining ma’muriyhududiy
bo‘linishi sof harbiy vazifalami hal qilishga qaratildi va uning asosini harbiy-hududiy birliklar
tashkil qildi.Viloyat uch bo'limga: o‘ng qanot, markaz va chap qanotga bo‘lindi.Keyinchalik
Sirdaryo rayoni nomini olgan o‘ng qanotga Aralsk, 1-fort (keyinchalik Kazalinsk deb nomlandi)
va Perovsk; markazga Turkiston va Chimkent hududlari; chap qanotga Avliyoota, Marke va
Pishpak qal’alari kiritildi. Viloyatning ma’muriy markazi qilib Chimkent shahri
belgilandi.Turkiston va Chimkent shaharlari bosib olinishi natijasida rus qo'shinlarining harbiy
harakatlari yanada kengaydi va O lrta Osiyoning eng katta shaharlaridan biri bo‘lgan Toshkentni
bosib olishga keng yo‘l ochildi. General Chemyayev Toshkentni egallash uchun ikki marta
harbiy harakatlami amalga oshirdi. Birinchi bor 1864-yil 2-oktabrda Toshkent uchun qilgan
hujumi muvaffaqiyatsizlikka uchradi va u Chimkentga qaytishga majbur bo‘ldi. Chemyayev
Toshkentni egallash uchun ikkinchi bor harbiy harakatlarini boshlab, 1865-yilning 28-aprelida
Niyozbek qal’asini egalladi va shahar aholisini suvsiz qoldirdi. 1865-yilning 9-mayida
Chemyayev Toshkentga qayta hujum boshladi. Toshkent ruslar tomonidan 42 kunlik qamaldan
keyin egallandi, Shahar oqsoqollari 17-iyunda sulh tuzishga majbur boMdilar. 1865-yilning 15-
sentabriga kelib rus qo‘shinlari Toshkentdan tashqari Niyozbek, Chinoz va Piskentdagi Kelovchi
qo‘rg‘onini egalladi [3]
Rus harbiy qo‘shini 1866-yil 12-oktabr kuni Jizzaxga yetib keldi. Jizzax himoyachilarining soni
10.000 kishidan iborat bo‘lib, ulaming qo‘lida 53 ta to‘p mavjud edi. 16-18-oktabr kunlaridagi
qattiq janglardan keyin himoyachilar mag‘lubiyatga uchradi.1866-yilda Turkiston viloyati
tarkibida Yerjar va Zomin bo‘limlari, O‘ratepa va Jizzax rayonlari tashkil qilindi [4,30-b].
Rossiya imperiyasi Turkistonda keng istilochilik harakatlarini boshlar ekan, xududiy egalik
kоʼlamiga doir tayyor puxta rejaga ega emasdi. Binobarin, bosib olingan yerlarda boshqaruvni
tashkil qilish bilan bogʼliq tayyor loyihalar ham yоʼq edi. Xatto XIX asrning 60-yillari boshlarida
ham markazi Toshkentda bоʼlgan - Alohida Qirgʼiz chоʼli general-gubernatorligi‖ ni tashkil
qilish haqidagi xom takliflar xukumat doiralarida nomaqbul deb hisoblab kelinardi. Shunday bir
sharoitda Turkiston viloyatining ma‘muriy qurilishini tartibga solishga qaratilgan meyoriy
hujjatlarni ishlab chikqish tashabbusi Rossiya imperiyasi harbiy qоʼmondonligi qоʼliga оʼtdi.
Shu mazmundagi birinchi hujjat Yangi Qоʼqon liniyasi qоʼmondoni
M.G.Chernyayevning shtabida ishlab chiqilib, Peterburgga -Оʼrta Osiyo chegara viloyati
haqidagi Nizom loyihasi‖ kоʼrinishida taqdim etildi. Bu loyiha imperiya harbiy vazirligida qayta
ishlandi va 1865 yilning 6 avgustida podsho Aleksandr II Turkiston viloyatini boshqarish
haqidagi muvaqqat Nizom" ga imzo chekdi [5]. Ushbu qonunchilik hujjatida hokimiyatni
tashkillashtirish tizimi Kavkazorti xududidagi singari-harbiy-xalq boshqaruvi :deb yuritildi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
[6,32-b]. 1867 yil 11 iyulda imperator Aleksandr II Turkiston harbiy okrugini ta‘sis etdi va Оʼrta
Osiyoda bosib olingan va saltanat tarkibiga kiritilgan hududlar hisobidan Turkiston general –
gubernatorligi tashkil qildi. Ushbu gubernatorlikning markazi Toshkent bоʼlib, uning tarkibiga
Sirdaryo va Yettisuv viloyatlari ham kirgan edi. Birinchi general – gubernator va okrug
qoʼmondoni qilib general – ad‘dyutant K.P. fon Kaufman (1818 – 1882) tayinlandi. Turkiston
general-gubernatorligida joriy qilingan boshqaruv usuli mahalliy aholi ustidan tоʼla nazorat
qilish imkonini bera oladigan tarzda qilib tashkil etilgan edi. Turkiston general-gubernatorligini
boshqarish bоʼyicha ilk dasturiy hujjatlarning ishlab chiqilishida -harbiy vaziyat‖ omili hal
qiluvchi ahamiyatga ega bоʼldi. Ular yangi xududlar bosib olinishi bilan yuzaga kelgan va qoida
tarzida ―muvaqqat xususiyatga ega edi. Chunonchi, -Sirdaryo va Yettisuv viloyatlaridagi
boshqaruv tоʼgʼrisidagi nizom" 1867 yili-tajriba tarzida uch yilga‖ joriy qilindi. Undan tashqari,
1868 yilning iyunida -Zarafshon okrugini boshqarishning muvaqqat qoidalari", -Fargʼona
viloyatini boshqarish bоʼyicha 1873 yil muvaqqat nizom", -Amudaryo bоʼlimini boshqarish
bоʼyicha 1874 yil 21 may nizomi" ham ishlab chiqilib, qabul qilingan edi [7,44-b].
Viloyatlar оʼz navbatida uezdlarga bоʼlib boshqarilgan. Uezdlar uezd boshliqlari tomonidan
idora etilgan. Sirdaryo viloyati Toshkent, Avliyoota, Kazalinsk, Perovsk, Chimkent: Fargʼona
viloyati Margʼilon, Andijon, Оʼsh, Qоʼqon, Namangan: Samarqand viloyati Jizzax, Xoʻjand,
Samarqand: Yettisuv viloyati Verniy, Kopal, Lersin, Pishpak, Prjevalsk: Kaspiyorti viloyati
Ashxobod, Krasnovodsk, Mangʼishloq, Marv, Tajan, uezdlariga bоʼlingan. Uezdlar
uchastkalarga bоʼlib idora qilingan
Xulosa qilib aytganda XIX asrning o‘rtalariga kelib, Turkiston hududida mavjud bo‘lgan o‘zbek
davlatlarining ichki nizolari va o‘zaro urushlari ularning harbiy va siyosiy jihatdan zaiflashuviga
olib keldi. Bu holat Rossiya imperiyasi uchun mintaqani bosib olishda qulay sharoit yaratdi.
1853-yildan boshlangan bosqinchilik harakatlari 1865-yilda Toshkentning egallanishi va 1867-
yilda Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi bilan mustamlakachilik boshqaruvi
joriy etilishiga yo‘l ochdi. Rossiya imperiyasi bosib olingan hududlarni ma’muriy-harbiy
birliklarga bo‘lish orqali ularni o‘z nazorati ostida saqlashga intildi. Ushbu jarayon mahalliy
aholi uchun katta yo‘qotishlarga sabab bo‘lib, ijtimoiy-siyosiy tuzumni tubdan o‘zgartirdi.
Natijada Turkiston Rossiya imperiyasi tarkibiga mustamlaka sifatida kiritildi va bu
mustamlakachilik siyosati uzoq yillar davom etdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1. R.E.Xoliqova. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. O’quv qo‘llanma. - Т.:
“Fan va texnologiya”, 2017,164 b
2. A. N. Kurat. “Russkoe zavoevanie Sredney Azii”. Moskva, 1958.
3. B.Babajanov. “Turkiston mustamlaka tuzumi ostida”. Toshkent, 1992.
4. Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими. Тошкент, -
Академия 2002 й. 30-б
5. Собрание узаконений и распоряжений, издаваемое при Правительствующем Сенате.
Спб. Пг., 1863-1917, 1 бўлим, 7-hujjat, 1865 й.
6. Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими. Тошкент, -
Академия 2002 й. 32-б.
7. Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими. Тошкент, -
Академия. 2002 й. 44-б
