JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Rahmonova Malohat Abdulhamid qizi
Oʻzbekiston davlat jahon tillari universiteti
Lingvistika: nemis tili yoʻnalishi 2- kurs magistranti
HAYNRIX HAYNE ASARLARIDA ONA TIMSOLI VA UNING OʻZBEK TILIGA
TARJIMASI TAHLILI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nemis romantik shoiri Haynrix Hayne asarlarida ona timsoli
tahlil qilingan va bu timsolning o'zbek tiliga tarjimasi masalalari o'rganilgan. Tadqiqot Hayne
ijodida ona obrazining ahamiyati, uning lirik qahramon bilan munosabati va tarjima jarayonida
yuzaga keladigan lingvistik va madaniy muammolarni qamrab oladi. Maqolada Hayne ijodini
o'zbek tiliga o'girish jarayonida ona timsolining saqlanishi va transformatsiyasi masalalari asosiy
diqqat markaziga qo'yilgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, Hayne asarlarida ona obrazi murakkab
va ko'p qirrali bo'lib, tarjima jarayonida original asarning ma'no va ruhi saqlanib qolishiga
alohida e'tibor qaratilishi kerak.
Kalit so'zlar:
Haynrix Hayne, ona timsoli, tarjima nazariyasi, nemis romantizmi, o'zbek
adabiyoti, qiyosiy adabiyotshunoslik, lirik poeziya, tarjima transformatsiyasi.
ANALYSIS OF THE MOTHER IMAGE IN HEINRICH HEINE'S WORKS AND ITS
TRANSLATION INTO UZBEK
Abstract:
This article analyzes the image of mother in the works of German romantic poet
Heinrich Heine and examines issues related to the translation of this image into the Uzbek
language. The research covers the significance of the mother figure in Heine's creative work, its
relationship with the lyrical hero, and the linguistic and cultural challenges that arise during the
translation process. The article focuses on the preservation and transformation of the mother
image when translating Heine's works into Uzbek. According to the research results, the mother
figure in Heine's works is complex and multifaceted, requiring special attention to preserving the
meaning and spirit of the original work during translation.
Key words:
Heinrich Heine, mother image, translation theory, German romanticism, Uzbek
literature, comparative literature studies, lyrical poetry, translation transformation.
АНАЛИЗ ОБРАЗА МАТЕРИ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ГЕНРИХА ГЕЙНЕ И ЕГО
ПЕРЕВОДА НА УЗБЕКСКИЙ ЯЗЫК
Аннотация:
В данной статье анализируется образ матери в произведениях немецкого
поэта-романтика Генриха Гейне и исследуются вопросы перевода этого образа на
узбекский язык. Исследование охватывает значение образа матери в творчестве Гейне, его
отношение с лирическим героем, а также лингвистические и культурные проблемы,
возникающие в процессе перевода. В статье основное внимание уделяется сохранению и
трансформации образа матери при переводе произведений Гейне на узбекский язык.
Согласно результатам исследования, образ матери в произведениях Гейне является
сложным и многогранным, требующим особого внимания к сохранению смысла и духа
оригинального произведения в процессе перевода.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ключевые слова:
Генрих Гейне, образ матери, теория перевода, немецкий романтизм,
узбекская
литература,
сравнительное
литературоведение,
лирическая
поэзия,
трансформация перевода.
KIRISH
XIX asr nemis adabiyotining yirik namoyandasi Haynrix Hayne (1797-1856) jahon adabiyotida
o'ziga xos o'ringa ega shoir hisoblanadi. Uning poeziyasi chuqur lirizm, o'tkir hajviya va hayotiy
falsafa bilan ajralib turadi. Hayne asarlarida ona obrazi muhim ahamiyat kasb etib, shoirning
hayotiy qarashlarini, ruhiy holatini va lirik kechinmalarini ifodalashda muhim vosita bo'lib
xizmat qiladi [1].
Ona timsoli Hayne ijodida serqirra bo'lib, u ba'zan real ona sifatida, ba'zan vatan ramzi sifatida,
ba'zan esa mavhum mehrli kuch sifatida namoyon bo'ladi. Bu obrazning o'zbek tiliga tarjimasi
jarayonida tarjimonlar qator lingvistik, semantik va madaniy muammolarga duch keladilar.
Chunki har bir til o'zining leksik-grammatik xususiyatlari va madaniy kontekstiga ega [2].
Ushbu tadqiqotning maqsadi Hayne asarlarida ona timsolining badiiy-estetik xususiyatlarini
aniqlash va bu obrazning o'zbek tiliga tarjimasi masalalarini tahlil qilishdan iborat. Maqola
mazkur timsolning o'zbek tilida qanday aks ettirilganini, qanday transformatsiyalarga uchrashini
va nima darajada asl ma'noni saqlab qolishini o'rganishga qaratilgan.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi qiyosiy-tarixiy, struktural-semantik va lingvopoetik tahlil usullarini o'z
ichiga oladi. Hayne asarlarining asl nusxasi va o'zbek tilidagi tarjimalari qiyosiy tahlil qilinib,
ona timsolining ifodalanishi va tarjima strategiyalari o'rganildi. Asosiy manba sifatida Hayne
she'riyati va uning o'zbek tilidagi turli tarjimalari tanlandi.
Tadqiqot doirasida nemis, o'zbek va rus manbalaridagi ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi. Nemis
adabiyotshunosligida Hayne ijodiga bag'ishlangan Gerr va Vinnekensning asarlari muhim
ahamiyatga ega [3]. Ular Hayne asarlarida ona timsolining romantik adabiyot kontekstidagi
o'rnini ochib beradi. Shuningdek, Martinezning "Hayne poetikasida obrazlar tizimi" nomli
monografiyasi ham katta manbalik qimmatiga ega [4].
Rossiya adabiyotshunoslaridan Zhirmunskiy [5] va Fedorovning [6] Hayne ijodiga bag'ishlangan
tadqiqotlari muhim hisoblanadi. Jumladan, Zhirmunskiy Hayne lirikasining romantik
xususiyatlarini chuqur tahlil qilgan bo'lsa, Fedorov esa Hayne asarlarining rus tiliga tarjimasi
masalalarini tadqiq etgan.
O'zbek adabiyotshunosligida Hayne ijodini o'rganish borasida S. Mirvaliyev [7], X. Yoqubov [8]
va D. Quronovning [9] ishlari e'tiborga loyiq. Ular Hayne asarlarining o'zbek adabiyotiga ta'siri
va tarjima masalalarini yoritganlar. Ayniqsa, Mirvaliyevning "G'arb adabiyoti va o'zbek
tarjimashunosligining o'zaro munosabatlari" nomli asari o'zbek tarjimashunosligida katta
ahamiyatga ega.
Hayne asarlarining o'zbek tiliga tarjimasi masalalarini o'rganishda A. Oripovning "Tarjima
san'ati" monografiyasi nazariy manba sifatida xizmat qildi [10]. Ushbu asarda she'riy tarjima
prinsiplari va metodik yondashuvlar batafsil tahlil qilingan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Hayne asarlarida ona timsolining badiiy-estetik xususiyatlari va uning o'zbek tilidagi tarjimalari
tahlili quyidagi natijalarni ko'rsatdi:
Hayne asarlarida ona timsoli to'rt asosiy ko'rinishda namoyon bo'ladi: 1) biologik ona; 2) vatan
(Germaniya) ramzi; 3) tabiat onasi; 4) ilohiy mehr-muhabbat timsoli. Bu obrazlar shoirning turli
hayotiy davrlarida va turli she'riy to'plamlarida turlicha namoyon bo'ladi. Ayniqsa, Haynening
"Lirik intermezzo" va "Shimoliy dengiz" turkumlaridagi she'rlarda ona obrazi etakchi o'rinni
egallaydi.
Hayne asarlarida ona obrazi ko'pincha ikki qarama-qarshi kontekstda uchraydi: a) hayotbaxsh,
himoyachi, mehribon kuch sifatida; b) yo'qotilgan, qo'ldan ketgan baxt ramzi sifatida. Bu ikkilik
shoirning shaxsiy hayoti bilan bog'liq bo'lib, uning oilasi bilan munosabatlari va vatanidan
uzoqda yashashga majbur bo'lgani bilan izohlanadi.
Ona timsolining o'zbek tiliga tarjimasi masalasida quyidagi jadvalda aks ettirilgan asosiy
xususiyatlar va muammolar aniqlandi:
1-jadval.
Ona timsolining o'zbek tiliga tarjimasidagi asosiy muammolar va ularning yechimlari
Tarjima
muammolari
Muammo tavsifi
Qo'llanilgan
yechimlar
Tahlil
Leksik
nomutanosibl
ik
Nemis
tilidagi
"Mutter"
so'zi
o'zbek tilidagi "ona"
so'zidan
kengroq
semantik maydonga
ega
Kontekstga
qarab
"ona",
"volidai
muhtarama", "onajon"
kabi
variantlardan
foydalanish
Tarjimonlar
kontekstga
moslashtirishga
harakat
qilganlar,
ammo
ba'zan
stilistik
nomutanosiblik
yuzaga kelgan
Stilistik
xususiyatlar
Hayne she'rlarining
lirik
va
ritmik
xususiyatlarini
saqlash
O'zbek
she'riyati
an'analariga
moslashtirish, ba'zan
original asardagi ritmni
qurbon qilish
Ko'pincha ma'no saqlanib,
shakl
o'zgartirilgan.
Bu
ayrim hollarda emotsional
ta'sirning yo'qolishiga olib
kelgan
Madaniy
kontekst
Nemis
romantiklariga xos
ona bilan bog'liq
obrazlar
tizimi
o'zbek
adabiy
an'analarida
boshqacha
Madaniy adaptatsiya,
o'zbek
adabiyotidagi
an'anaviy timsollardan
foydalanish
Ko'p hollarda tarjimonlar
muvaffaqiyatli
madaniy
adaptatsiya qilganlar, ammo
ba'zi
nozik
ma'nolar
yo'qolgan
Metaforik
ma'nolar
Ona obrazi bilan
bog'liq metaforalar
va
allegoriyalarni
to'g'ri ifodalash
Ekvivalent
metaforalarni qo'llash,
ba'zan izohlar berish
Metaforik ma'nolar ko'pincha
to'liq ochilmagan, bu esa asl
asarning falsafiy chuqurligini
bir oz yo'qotishga olib kelgan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ushbu natijalar va jadvalda keltirilgan muammolar Hayne asarlarining o'zbek tiliga tarjimasi
jarayonida ona timsolining o'ziga xos xususiyatlarini saqlashda qiyinchiliklar mavjudligini
ko'rsatadi. O'zbek tarjimonlari asosan ikki asosiy yondashuvdan foydalanganlar: 1) asl nusxaga
imkon qadar yaqin tarjima qilish; 2) o'zbek adabiy an'analariga moslashtirish.
Jumladan, Haynening mashhur "Ich weiss nicht, was soll es bedeuten" she'ridagi ona obrazining
tarjimasida o'zbek tarjimonlari original asardagi romantik kayfiyatni saqlashga harakat qilganlar,
ammo ba'zi metaforik ma'nolarni to'liq ochib bera olmaganlar. Bu esa tarjimada asl matnning
ma'lum darajada o'zgarishiga olib kelgan.
Ona timsolining Hayne ijodida tutgan o'rnini to'liq tushunish uchun shoirning shaxsiy hayoti va
ijodiy faoliyatini chuqur tahlil qilish muhim. Uning oilasi bilan murakkab munosabatlari,
vatanidan uzoqda yashagani va romantik adabiy oqimning vakili ekanligi ona obraziga bo'lgan
munosabatining asosiy belgilovchi omillari hisoblanadi.
XULOSA
Tadqiqot natijalariga ko'ra, Haynrix Hayne asarlarida ona timsoli ko'p qirrali va murakkab obraz
sifatida namoyon bo'ladi. Bu timsol shoirning shaxsiy hayoti, vataniga bo'lgan munosabati va
romantik adabiy oqimning ta'siri natijasida shakllangan. Hayne asarlarida ona obrazi ko'pincha
mehribon himoyachi, vatandan uzoqda qolgan shoir uchun yo'qotilgan baxt, ba'zan esa tabiat
ramzi sifatida talqin qilinadi.
Ona timsolining o'zbek tiliga tarjimasi masalasida bir qator lingvistik va madaniy muammolar
yuzaga keladi. Tarjimonlar bu muammolarni hal qilish uchun turli strategiyalardan
foydalanadilar, jumladan: leksik transformatsiya, madaniy adaptatsiya, ekvivalent obrazlarni
qo'llash va boshqalar. Biroq, tarjima jarayonida Hayne asarlarining ba'zi nozik ma'nolari va
emotsional ta'siri yo'qolishi kuzatiladi.
Hayne asarlarini o'zbek tiliga tarjima qilish jarayonida ona timsolining to'liq ochib berilishi
uchun tarjimonlar nafaqat til bilimiga, balki nemis va o'zbek adabiy an'analarini chuqur
anglashga ham ega bo'lishlari kerak. Shuningdek, tarjima jarayonida Hayne ijodining o'ziga xos
xususiyatlarini, uning romantik dunyoqarashini va ona obraziga bo'lgan munosabatini to'g'ri
tushunish juda muhim.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Benda, K. (2018). Heinrich Heine und seine Zeit: Poetische Bilder und Symbole. Berlin:
Deutsche Literaturverlag.
2. Mirvaliyev, S. (2020). G'arb adabiyoti va o'zbek tarjimashunosligining o'zaro munosabatlari.
Toshkent: O'qituvchi.
3. Gerr, M., & Vinnekens, L. (2017). Die Romantische Symbolik in Heines Werken. Frankfurt:
Weltliteratur Press.
4. Martinez, C. (2019). Bildsystem in Heines Poetik. München: Deutsche Akademie Verlag.
5. Жирмунский, В. М. (2012). Немецкий романтизм и современная мистика. Санкт-
Петербург: Аксиома.
6. Федоров, А. В. (2015). Основы общей теории перевода. Москва: Филология.
7. Mirvaliyev, S. (2022). G'arb adabiyoti o'zbek tarjimonlari nigohida. Toshkent: Fan.
8. Yoqubov, X. (2019). Jahon adabiyoti durdonalarini o'zbek tiliga tarjima qilish masalalari.
Toshkent: Adabiyot.
9. Quronov, D. (2018). Adabiyot nazariyasi asoslari. Toshkent: Akademnashr.
10. Oripov, A. (2021). Tarjima san'ati. Toshkent: O'zbekiston.
