JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Firuza Fozilova
Termiz Davlat universiteti,
Lingvistika ( oʻzbek tili) yo‘nalishi 1-kurs magistanti
SHEVA VA LAHJALARNING HUDUDIY VA IJTIMOIY XUSUSIYATLARI: BUXORO
VA SURXONDARYO SHEVALARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek tilining hududiy shevalari, xususan, Buxoro va
Surxandaryo shevalari tahlil qilinadi. Sheva va dialekt tushunchalarining lingvistik ta’rifi berilib,
ularning fonetik, grammatik va leksik jihatdan farqlanishi ko‘rib chiqiladi. Buxoro shevasi o-
lanuvchi shevalarga mansub bo‘lib, unda unlilar ohangdoshligi yo‘qolgan, ayrim tovushlarning
almashinuvi kuzatiladi. Surxandaryo shevasi esa a-lanuvchi shevalarga tegishli bo‘lib, unda
unlilar ohangdoshligi saqlangan. Shevalarning shakllanishi tarixiy, ijtimoiy va madaniy omillar
bilan bog‘liq bo‘lib, ular hududiy va etnik o‘ziga xoslikni aks ettiradi. Maqolada shevalarning
adabiy til bilan o‘zaro aloqasi va ularning lingvistik tizimdagi o‘rni ham yoritiladi. O‘zbek
dialektologiyasining rivojlanishi va shevalarni tadqiq etish kelajakda til taraqqiyoti va madaniy
merosni anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqot shevalarning tahlili orqali
tilning hududiy va ijtimoiy tafovutlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Sheva, dialekt, lahja, regiolekt, sotsiolekt, etnolekt, o‘zbek shevalari, Buxoro
shevasi, Surxandaryo shevasi, hududiy nutq xususiyatlari, adabiy til va sheva, ijtimoiy omillar,
madaniy ta’sir, tarixiy til o‘zgarishlari.
Abstract:
This article analyzes the regional dialects of the Uzbek language, specifically the
Bukhara and Surkhandarya dialects. It provides a linguistic definition of dialects and vernaculars,
examining their phonetic, grammatical, and lexical differences. The Bukhara dialect belongs to
the o-vowel group, where vowel harmony is lost, and certain phonetic shifts occur. In contrast,
the Surkhandarya dialect belongs to the a-vowel group, maintaining vowel harmony. The
formation of these dialects is influenced by historical, social, and cultural factors, reflecting
regional and ethnic identity. The article also explores the relationship between dialects and the
literary language, highlighting their place in the linguistic system. The study of Uzbek
dialectology is essential for understanding language development and cultural heritage. This
research contributes to a deeper understanding of regional and social variations in language
through the analysis of dialectal differences.
Keywords:
Dialect, accent, vernacular, regiolect, sociolect, ethnolect, Uzbek dialects, Bukhara
dialect, Surkhandarya dialect, regional speech features, literary language and dialect, social
factors, cultural influence, historical language changes.
Kirish.
Til inson jamiyatidagi eng muhim muloqot vositasi bo‘lib, uning turli hudud va ijtimoiy
guruhlarga moslashuvi natijasida sheva, lahja va dialektlar shakllanadi. “
Bir tilning adabiy
(standart) shakli bilan nostandart (xalq shevasi) o‘rtasidagi farq ko‘pincha shartli bo‘lib, u
ijtimoiy, siyosiy, madaniy va tarixiy omillarga bog‘liq holda belgilanadi.”
Ayrim shevalar vaqt
1
Chao, Yuen Ren (1968). Language and Symbolic Systems. CUP archive. p. 130. ISBN
9780521094573.
https://books.google.com/books?id=Se87AAAAIAAJ&q=language+standard+dialect&pg=PA13
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o‘tishi bilan adabiy til maqomini olishi mumkin, boshqalari esa faqat muayyan hudud yoki
ijtimoiy guruh doirasida qoladi.
O‘zbek tilida ham turli sheva va lahjalar mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos fonetik,
grammatik va lug‘aviy xususiyatlarga ega. Bu farqlar tarixiy, madaniy va ijtimoiy omillar
ta’sirida yuzaga kelgan bo‘lib, ularni alohida tadqiq etish va tahlil qilish muhim ahamiyat kasb
etadi. Ushbu maqolada Buxoro va Surxandaryo shevalari o‘rganilib, ularning fonetik, grammatik
va lug‘aviy farqlari tahlil qilinadi. Shevalarning shakllanishida ijtimoiy va madaniy omillar
muhim rol o‘ynagan bo‘lib, ular tarix davomida turli tillar va lahjalar bilan o‘zaro ta’sirda
bo‘lgan. Shu sababli, maqolada Buxoro va Surxandaryo shevalarining o‘ziga xos xususiyatlari va
ularning adabiy til bilan bog‘liqligi keng yoritiladi.
Asosiy qism. Sheva
(fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik, grammatik va lugʻaviy
jihatdan oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan eng kichik hududiy koʻrinishi — sezilarli lisoniy
tafovutlari boʻlmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da yashovchilarning
soʻzlashuv vositasi sifatida qoʻllanadi.
Shevalar bir tilda so‘zlashuvchi aholining mavjud
hududiy va ijtimoiy tabaqalari asosida shakllanadi. Ularning farqlari odatda fonetik tovush
o‘zgarishlari, grammatik shakllanishlar va lug‘aviy birliklarning turlicha qo‘llanilishi bilan
bog‘liq bo‘ladi. Shevalar mahalliy aholi tomonidan og‘zaki nutqda faol qo‘llanadi, lekin ular
yozma tilda kamroq uchraydi.
Shevalarning shakllanishi hududiy chegaralar, ijtimoiy tabaqalanish, tarixiy jarayonlar va boshqa
lingvistik omillar bilan bog‘liq. Ayrim shevalar mustahkam ildiz otib, uzoq vaqt davomida o‘z
holicha rivojlanadi, boshqalari esa adabiy tilning ta’siri ostida sekin-asta o‘zgarib boradi.
Shevalarning fonetik xususiyatlari ba’zan unli va undosh tovushlarning almashinuvi, urg‘u
tizimidagi farqlar, ba’zan esa fonemalar tarkibining butunlay o‘zgarishi bilan namoyon bo‘ladi.
Grammatik jihatdan esa fe’l shakllari, egalik qo‘shimchalari va so‘z tartibidagi o‘ziga xosliklar
bilan ajralib turadi.
Dialekt
lotincha soʻz boʻlib, shevaga nisbatan keng ma’noda qoʻllanadi. Adabiy tildan oʻzining
ba’zi bir xususiyatlari (fonetik, grammatik, leksik) bilan farqlanadigan biror umummilliy tilning
yirikroq boʻlagi dialekt deyiladi.
Bu atama ko‘pincha mintaqaviy nutq uslublariga nisbatan
qo‘llaniladi, ammo sheva boshqa omillar, masalan, ijtimoiy tabaqa yoki etnik guruh tomonidan
ham aniqlanishi mumkin.
Sotsiolekt
– ijtimoiy tabaqaga bog‘liq sheva.
Etnolekt
– etnik guruhga xos sheva.
2
Aslonboyeva A. Q., Abdirimova I. K. Oʻzbek tili lahja va shevalari // Ilmiy Fan Xabarnomasi.
– 2024. – №9 – B. 480-482. ISBN 978-9943-381-05-6.
3
Eshmirzayeva. N. Sheva, dialekt va lahjalarning xususiyatlari, ularni o‘rganish metodlari //
British International Science Conference. – 2024. – B.
4
“Definition of DIALECT”. 30 July 2023
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Regiolekt
– geografik hududga xos sheva
(boshqa muqobil atamalar:
regionalekt
, geolekt
topolekt
).
Dialektlar odatda katta hududlarni qamrab oladi va o‘z ichida bir nechta kichik shevalarni
birlashtirishi mumkin. Masalan, o‘zbek tilida qarluq, qipchoq va o‘g‘uz dialekt guruhlari mavjud
bo‘lib, har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Dialektlarning shakllanishi tarixiy, madaniy va
ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lib, ular milliy tilning rivojlanishiga ham ta’sir o‘tkazadi.
Dialektlar ba’zan adabiy til bilan uyg‘unlashib boradi, ba’zan esa mustaqil rivojlanib, adabiy
tilga qarshi turgan holatlar ham kuzatiladi.
Lahja
arabcha so‘z bo‘lib u ham
ravish, tarz, yo'sin, sheva
ma’nolarini bildiradi. Dialektologik
termin sifatida qadimdan o‘zbek tilining taraqqiyotiga asos bo‘lgan sheva va dialektlarning eng
yirik to‘dasini anglatadi. O’zbek tili o‘z tarixiy taraqqiyotida uchta lahjaning birligidan tarkib
topgan. Ular:
qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasi,
qipchoq lahjasi,
o‘g‘uz lahjasidir.
Quyida ularning har bir turiga kengroq ta’rif beramiz.
✔
Qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasi
– bu adabiy o‘zbek tilining asosiy bazasi hisoblanadi. U
O‘zbekistonning markaziy va janubiy hududlarida (Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg‘ona
vodiysi, Qashqadaryo, Surxondaryo) keng tarqalgan. Ushbu lahjaga mansub shevalar fonetik,
grammatik va lug‘aviy jihatdan adabiy tildan katta farq qilmaydi.
✔
Qipchoq lahjasi
– asosan Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekistonning shimoliy hamda
g‘arbiy hududlarida (Xorazm, Qoraqalpog‘iston, Navoiy, Jizzax) uchraydi. Bu lahjada
so‘zlarning talaffuzi va grammatikasi qarluq lahjasidan sezilarli farq qiladi. Masalan, shahar –
“shahar”
o‘rniga
“sahar”, suv – “sub”, yashaydi – “jasaydi”
kabi o‘ziga xos tovush
o‘zgarishlari mavjud.
5
Wolfram, Walt and Schilling, Natalie. 2016. American English: Dialects and Variation. West
Sussex: John Wiley & Sons, p. 184
6
Daniel. W. Bruhn, Walls of the Tongue: A Sociolinguistic Analysis of Ursula K. Le Guin's The
Dispossessed (PDF), p. 8, archived (PDF) from the original on 2010-06-12
http://linguistics.berkeley.edu/~dwbruhn/dwbruhn_376_Dispossessed.pdf
7
Christopher D. Land (2013), "Varieties of the Greek language", in Stanley E. Porter, Andrew
Pitts (ed.), The Language of the New Testament: Context, History, and Development, Brill, p.
250, ISBN 978-9004234772
https://books.google.com/books?id=i5N9VUT5Tl4C
8
topolect". The American Heritage Dictionary of the English Language (4th ed.). Boston:
Houghton Mifflin Harcourt. 2010
9
Ashirboyev S. O‘zbek dialektologiyasi: darslik. – Toshkent: “Navro‘z” nashriyoti, 2016. – 5 b.
ISBN 978-9943-381-05-6.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
✔
O‘g‘uz lahjasi
– asosan Turkmaniston, Xorazm viloyati va ayrim qozoq-o‘zbek chegaralarida
tarqalgan. Bu lahjada o‘zbek tili turkman va boshqa o‘g‘uz tillariga yaqinlashadi, shuning uchun
unda ko‘plab o‘g‘uz tiliga xos grammatik va fonetik o‘zgarishlar uchraydi. Masalan,
“mening”
o‘rniga
“meniň”,
“kelayapman” o‘rniga
“gelýärin”
kabi shakllar ishlatiladi.
Lahja, sheva va dialektning farqlari:
Lahja
– tilning eng yirik hududiy bo‘linishi bo‘lib, u katta dialekt guruhlarini o‘z ichiga
oladi.
Dialekt
– lahjalarga bo‘linadigan hududiy yirik til tizimi bo‘lib, u ichida bir nechta
shevalarni birlashtiradi.
Sheva
– tilning eng kichik hududiy shakli bo‘lib, bir yoki bir nechta qishloq, shahar yoki
viloyat aholisining og‘zaki nutqida qo‘llanadi.
Buxoro va Surxandaryo shevalarining farqlari:
1.
Fonetik farqlar
Buxoro shevasi
o-lanuvchi shevalar
guruhiga kiradi. Unda unlilar soni 6-7 ta, unlilar
ohangdoshligi yo‘qolgan. Birinchi bo‘g‘inda “a”
tovushi o’rnida “o” qo’llaniladi: (masalan, ota →
ota, bola → bola). Morfologik jihatdan jo’nalish
kelishigining qo’shimchasi
-ga
va o’rin-payt
kelishigining qo’shimchasi
-da
bir-biridan farq
qilinmasdan ishlatiladi. Bu, ayniqsa,
Samarqand-
Buxoro
shevalariga xos xususiyatdir (uyga –
uyda).
Surxandaryo shevasi
a-lanuvchi shevalar
guruhiga kiradi. Unlilar soni 8-10 ta, unlilar
ohangdoshligi saqlangan. Qipchoq shevalari bilan
o‘xshashliklari bor.
2.
Leksik
(lug‘aviy)
farqlar:
Buxoro shevasida
forsiy va arabiy
so‘zlar
ko‘p uchraydi (bajonidil – mamnuniyat bilan,
ishqilib – hech bo‘lmasa).
Surxandaryo shevasida esa
tojik va afg‘on
lahjalari
ta’siri seziladi (kalon – katta, sho‘r –
nordon).
3.
Grammatik farqlar:
Buxoro shevasida gap qurilishida forsiy
ta’sir seziladi (Men bora bo‘ldim – Men borib
bo‘ldim).
Surxandaryo shevasida fe’llar shakli
farqlanadi (kelaman o‘rniga kelay ishlatiladi).
4.
Ijtimoiy va madaniy
ta’sirlar:
Buxoro tarixiy ilmiy va madaniy markaz
bo‘lgani sababli, bu sheva adabiy tilga yaqinroq.
Surxandaryo esa tog‘li va qishloq
10
Saidov Yo. O‘zbek dialektologiyasi: o‘quv-metodik qo‘llanma. – Buxoro: “Sadriddin Salim
Buxoriy” Durdona nashriyoti, 2021. – 74 b. ISBN 978-9943-5611-9-9.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
hududlarda shakllangan bo‘lib, qardosh tillar
bilan ko‘proq aralashgan.
Shunday qilib, Buxoro va Surxandaryo shevalari fonetik, grammatik hamda leksik jihatdan
farqlanib, ularning shakllanishida tarixiy, geografik va ijtimoiy omillar muhim rol o‘ynagan.
Xulosa.
O‘zbek tilining hududiy shevalari turli tarixiy, ijtimoiy va madaniy omillar ta’sirida
shakllangan bo‘lib, ularning har biri fonetik, grammatik va leksik jihatdan o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Maqolada tahlil qilingan Buxoro va Surxandaryo shevalari ham o‘zaro
sezilarli farqlarga ega bo‘lib, ular shevalarning o-lanuvchi va a-lanuvchi guruhlarga ajratilishida
yaqqol namoyon bo‘ladi. Ushbu shevalarning shakllanishida geografik joylashuv, tarixiy
jarayonlar va ijtimoiy ta’sirlar muhim rol o‘ynagan. Buxoro shevasi o-lanuvchi shevalar qatoriga
kirib, unda unlilar ohangdoshligi yo‘qolgan bo‘lsa, Surxandaryo shevasi a-lanuvchi shevalar
guruhiga mansub bo‘lib, unda unlilar ohangdoshligi saqlangan.
Shevalarning o‘ziga xos jihatlarini o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki madaniyat va jamiyatni
tushunishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shevalarning farqlanishi ularning tarixiy ildizlari
va taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni tadqiq etish kelajakda til taraqqiyotini
tushunish va rivojlantirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1. Chao, Yuen Ren (1968). Language and Symbolic Systems. CUP archive. p. 130. ISBN
9780521094573.
https://books.google.com/books?id=Se87AAAAIAAJ&q=language+standard+dialect&pg=PA13
2. Aslonboyeva A. Q., Abdirimova I. K. Oʻzbek tili lahja va shevalari // Ilmiy Fan
Xabarnomasi. – 2024. – №9 – B. 480-482. ISBN 978-9943-381-05-6.
3. “Definition
of
DIALECT”.
30
July
2023
webster.com/dictionary/dialect
4. Wolfram, Walt and Schilling, Natalie. 2016. American English: Dialects and Variation.
West Sussex: John Wiley & Sons, p. 184
5. Daniel. W. Bruhn, Walls of the Tongue: A Sociolinguistic Analysis of Ursula K. Le Guin's
The Dispossessed (PDF), p. 8, archived (PDF) from the original on 2010-06-12
http://linguistics.berkeley.edu/~dwbruhn/dwbruhn_376_Dispossessed.pdf
6. Christopher D. Land (2013), "Varieties of the Greek language", in Stanley E. Porter,
Andrew Pitts (ed.), The Language of the New Testament: Context, History, and Development,
Brill, p. 250, ISBN 978-9004234772
https://books.google.com/books?id=i5N9VUT5Tl4C
7. “Topolect”. The American Heritage Dictionary of the English Language (4th ed.). Boston:
Houghton Mifflin Harcourt. 2010
8. Eshmirzayeva. N. Sheva, dialekt va lahjalarning xususiyatlari, ularni o‘rganish metodlari //
British International Science Conference. – 2024. – B.
9. Ashirboyev S. O‘zbek dialektologiyasi: darslik. – Toshkent: “Navro‘z” nashriyoti, 2016. – 5
b. ISBN 978-9943-381-05-6.
