JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Abdullayeva Ra’noxon Nodirjon qizi
TDPU tayanch doktaranti
Email: ranoa7100@gmail.com
ORCID ID: 0009-0005-1578-480X
NUTQIDA OG‘IR NUQSONI BOR BOLALARDA BOG‘LANGAN NUTQNI
RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada nutqida og‘ir nuqsonlari bo‘lgan bolalar nutqining
rivojlanishi va bolaning o‘ziga xos faoliyati, nutqiy ko‘nikma malakalarini shakllanish jarayoni,
shu bilan birga artikulyatsion, ovoz va aqliy qobilyatlarida kuzatiladigan kamchiliklar bayon
etilgan.
Kalit so‘zlar:
nutq, dizartriya, kognitiv, motor, qobiliyat, metod
АННОТАЦИЯ:
В данной статье описано развитие речи детей с тяжелыми речевыми
дефектами и специфика деятельности ребенка, процесс формирования речевых навыков, а
также наблюдающиеся недостатки артикуляции, голоса и умственных способностей.
Ключевые слова:
речь, дизартрия, когнитивные, двигательные, способности, метод.
ABSTRACT:
This article describes the development of speech in children with severe speech
defects and the characteristics of the child's activity, the process of forming speech skills, as well
as the observed violations of articulation, voice and mental abilities.
Keywords:
speech, dysarthria, cognitive activity, tool, ability, method.
KIRISH.
Inson til boyliklarini egallab borgani sari umri davomida o‘z nutqini ham shakllantirib
boradi. Har bir davr uning nutqiy rivojlanishiga muayyan yangiliklarni kiritib boradi. Nutqni
egallashning muhim pog‘onalari bolaning maktabgacha bo‘lgan davriga to‘gri keladi. Nutq
kishilarning tug‘ma qobiliyati bo‘lmay, bolalar o‘sib, rivojlangan sayin nutq ham asta-sekin
shakllanib, mukammallashib boradi.
Bolalar nutqining maromida bo‘lishi uchun bosh miya po‘stidagi nutq markazi to‘liq rivojlangan
bo‘lishi, ularning sezgi a’zolari: eshitish, ko‘rish, ta’m bilish, hid bilish, teri sezgisi ham yetarli
darajada rivojlangan bo‘lishi kerak. Chunki sezgi a’zolariatrof-muhit bilan uzviy bog‘langan
bo‘ladi. Agar bola yangi taassurotlar olib turmasa, uning harakatlari va nutqi uchun sharoit
yaratib berilmasa, bolaning jismoniy va ruhiy rivojlanishi tormozlanadi. Sog‘lom bola ilk yosh
davrida ehtiyojini guvranish, gugulash kabi nutqning sodda ko‘rinishi, bir yoshlariga kelib esa
dastlabki so‘zlar orqali qondiradi. Uning nutqi dastlab atrofidagi kattalarning nutqiga taqlid
qilish asosida rivojlanadi. Dastlab bola o‘z xoxish va fikrlarini aniq
grammatik tizimdan mustasno bo‘lgan alohida so‘zlar yordamida ifoda etsa, 2 yoshlarga yaqin
nutqi til tizimi, uning qonuniyatlariga asoslangan holda tarkib topa boshlaydi. U til tarkibiga oid
hech qanday qonun-qoidalarni bilmasada, so‘zlarni hech bir xatosiz turlaydi, tuslaydi, so‘z
birikmalarini tuza oladi, xatto-ki, so‘z birikmalari qonunlariga mos ravishda mutlaqo yangi
so‘zlarni tuzadi. U tilning murakkab tizimini eshitish yordamida o‘zlashtiradi: talaffuz
malakalari – ko‘pgina so‘zlarning tovush tarkibini, ulardan foydalanishni o‘zlashtiradi, so‘zlar va
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
gaplarning grammatik jihatdan o‘zgarib borishi va hosil bo‘lishi bilan bog‘liq holda yuzaga
kelayotgan ma’nolarning mazmunini tushuna boshlaydi. Nutq dastlab ijtimoiy hodisa, muloqot
vositasi sifatida yuzaga kelgan bo‘lsa, asta-sekin atrof olamni anglash, faoliyatni rejalashtirish
vositasiga aylana boradi. Bola ulg‘aygan sari murakkab bo‘lgan til birliklarini egallaydi: lug‘atni,
frazeologik birikmalarni o‘zlashtiradi, so‘z tuzilishi, so‘z o‘zgarishi va so‘z birikmasi,
shuningdek, turli-tuman sintaktik birliklar qonuniyatlarini egallab boradi. Tilning ushbu
vositalaridan u murakkablashib borayotgan bilimlarini o‘zgalarga yetkazish, faoliyati jarayonida
atrofini o‘rab turgan insonlar bilan muloqotga kirishish uchun foydalanadi. Nutqni tushunish,
bola hali so‘zlamasdan avval sodir bo‘lib, o‘z rivojlanishida turli bosqichlar hajmiga ko‘ra o‘sib
borish va sifat jihatdan o‘zgara boruvchi jarayonlarni bosib o‘tadi. Nutqni tushunish deb
ataluvchi jarayon tovush signaliga nisbatan reaksiya berish emas, balki uning ma’nosiga bo’lgan
munosabatni bildiradi. 2-3 yoshdagi bolaning faol nutqi uning tajribasidan kelib chiquvchi va
muloqot doirasidagi nutqdan iborat bo‘lsa-da, uning nofaol nutqi nafaqat undovchi (topshiriqli)
nutqni idrok etishni, balki atrof olamni idrok etish vositasi bo‘lgan hikoya-nutqni ham tushunish
imkonini beradi. 2 yoshga kirgan bolaning faol lug‘at zahirasi 250-300 so‘zni tashkil etadi. Bu
davrda bolaning ma’noli nutqi ham rivojlanib boradi. U fikrlarini bir necha so‘zlardan iborat
bo‘lgan sodda gap orqali yetkazishga erishadi. 3 yoshga kirgan bolaning faol lug‘atining tarkibi
800-1000 ta so‘zni tashkil etsa, 4 yoshga kirganida 1500-2000 ta so‘zni, 5 yoshga yetganida
2500-3000 ta so‘zni tashkil etadi. Nutq bolaga faqatgina atrofdagilar bilan muloqotga kirishish
uchungina emas, balki, eng avvalo, o‘z ehtiyojlarini qondirish, atrof olamni anglash, o‘z xatti-
xarakatlarini rejalashtirish uchun vosita, uni egallash
voqelikni anglash usuli sanalgani bois, bolaning nutqiy faoliyati, o‘zgalar bilan muloqoti va o‘z
fikrlarini bildirishi uchun yetarli sharoit yaratish muhim hisoblanadi. Bola tomonidan nutqning
o‘zlashtirilishi o‘z ichiga turli-tuman ko‘rinishdagi bir necha bosqichlarni oluvchi murakkab
jarayon bo‘lib, dastlabki bosqich o‘z ichiga murojaat etilgan nutqni tushunish (nofaol nutq)ni
oladi. Ushbu davrning amaliy ko‘rinishi bolaning aytilgan so‘zga javoban xatti-harakatini
bildiradi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
Nutqiy rivojlanish quyidagi nazariy
yo‘nalishlarga asoslanadi:
L.S. Vygotskiy – nutqning psixologik va ijtimoiy mohiyatini ta’kidlab, nutq tafakkur bilan
chambarchas bog‘liqligini tushuntirgan.
A.R. Luriya – nutq rivojlanishi neyropsixologik asoslarini o‘rgangan va miya faoliyatining
nutqqa ta’sirini tadqiq qilgan.
M.M. Koltsova – nutq rivojlanishida mayda motorika va psixomotor jarayonlarning o‘rni
borligini aniqlagan.
Nutqiy rivojlanishda og‘ir nuqsonlari bo‘lgan bolalar nutqiy muloqotda jiddiy qiyinchiliklarga
duch keladilar. Bu qiyinchiliklar fonetik-fonematik, leksik-grammatik va kommunikativ nutq
darajalarida namoyon bo‘lishi mumkin. Bunday bolalarda bog‘langan nutqni rivojlantirish uchun
maxsus pedagogik va logopedik yondashuvlar zarur. Og‘ir nutq nuqsoniga ega bolalar bilan olib
boriladigan logopedik-korreksion ishlar tizimi bosqichma-bosqich va kompleks yondashgan
holda olib boriladi. Og‘ir nutq nuqsonli bolalar bilan ishlashda psixologik yondashuv muhim
ahamiyatga ega. Bunday bolalar nafaqat lingvistik qiyinchiliklarga, balki ijtimoiy va emotsional
muammolarga ham duch kelishadi. Shuning uchun psixologik yondashuv individual va
kompleks tarzda olib borilishi kerak. Logopedik yondashuv esa faqat logoped bilan cheklanmay,
balki ota-onalar va pedagoglar ham bu jarayonda ishtirok etishlari kerak. Oilada bola bilan
doimiy muloqot qilish, mashqlarni uyda davom ettirish va nutqiy muhitni rivojlantirish katta
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ahamiyatga ega. Og‘ir nutq nuqsonlari bor bolalarda bog‘langan nutqni rivojlantirish uchun
kompleks yondashuv talab etiladi. Bu jarayonda pedagoglar, logopedlar va psixologlar
hamkorlikda ishlashlari kerak. Nutqiy rivojlanish nafaqat lingvistik, balki psixologik va
fiziologik jihatdan ham qo‘llab-quvvatlanishi zarur. To‘g‘ri metodika va doimiy mashg‘ulotlar
orqali bolalarning bog‘langan nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin. Logopedik yondashuv
quyidagi yo‘nalishda olib boriladi.
So‘z boyligini kengaytirish, bolalarga yangi so‘zlar o‘rgatish va ularni faol qo‘llash. Bola bilan
suhbat jarayonida oddiy gaplardan foydalanish, ikki-uch so‘zdan iborat gaplar tuzish. Sekin asta
murakkab gaplar shakllantirish, gaplarda bog‘lovchi vositalar yordamida bog‘langan fikrlarni
ifodalash. Matnni anglash va qayta hikoya qilish, oddiy matn mazmunini tushunish va izchillik
bilan hikoya qilish. Mustaqil fikr ifodalash , voqealar, tasvirlar va real hayotiy tajribalar asosida
mustaqil hikoya tuzish.
Bog‘langan nutqni shakllantirish va rivojlantirish uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi:
1. Vizual va audial materiallardan foydalanish – suratlar, videolar va hikoyalar orqali fikrni
aniq ifodalash.
2. Hikoya tuzish va qayta hikoya qilish – rasm, mavzuli ko‘rgazmali qurollar yordamida
hikoyalar yaratish.
3. Nutqiy o‘yinlar va dramatizatsiya – ro‘llarga bo‘linib o‘ynash orqali muloqot
ko‘nikmalarini rivojlantirish.
4. Savol-javob va muhokamalar – bolaning fikrlash qobiliyatini faollashtirish.
5. Kitob o‘qish va tahlil qilish – matnni tushunish va qayta hikoya qilish orqali nutqiy
izchillikni shakllantirish.
6. Qo‘l motorikasini rivojlantirish – chizish, loydan shakllar yasash, mozaika yig‘ish kabi
mashg‘ulotlar bilan bog‘langan nutqni rivojlantirish.
Bog‘langan nutqni rivojlantirish uchun maxsus logopedik mashg‘ulotlar tashkil etilishi zarur.
Logopedlar quyidagi texnikalardan foydalanadilar:
Artikulyatsion gimnastika – og‘iz va til mushaklarini rivojlantirish.
Nutqiy nafas mashqlari – tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishni o‘rganish.
Mantiqiy bog‘liqlikni rivojlantirish – gap tuzish va hikoya qilish mashqlari.
Dastlabki yozma nutq ko‘nikmalari – so‘zlarni yozish va o‘qish orqali bog‘langan nutqni
mustahkamlash.
ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1. Abidova N.Z. Maxsus psixologiya(tiflopsixologiya) /Машғулотlik/ О’zbekiston
Respublikasi Oliy va о’rta - maxsus ta’lim vazirligi. T.:, “Barkamol fayz media”, 2017 y. - 83 b.
2. Ayupova M.Y. Logopediya /Машғулотlik/ О’zbekiston Respublikasi Oliy va о’rta -
maxsus ta’lim vazirligi. T.:, “О’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati”, 2007 y. - 43 b.
3. Musayeva N.S. “Aqli zaif o‘quvchilarda verbal va noverbal muloqotga kirishish
ko‘nikmalarini ta’lim jarayonida rivojlantirish”
4.
Mо‘minova L.R., Amirsaidova SH.M. va boshqalar. Maxsus psixologiya/Машғулотlik/
T.:, 2013 y.T.:, “О’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati”, 2013 y. - 153 b.
