JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ibodullayeva Zarifa Tojikulovna
Guliston davlat universiteti talabasi
Email:
zarifaibodullayeva555@gmail.com
KASHTACHILIK SAN’ATI: AN’ANAVIY HUNARMANDCHILIK VA MADANIY
QADRIYATLAR
Annotatsiya:
Xalq amaliy san’ati, xususan, kashtachilik, milliy madaniyatimizning ajralmas
qismi hisoblanadi. Kashtachilik nafaqat bezak san’ati, balki xalqimizning urf-odatlari,
qadriyatlari va tarixini aks ettiruvchi muhim madaniy merosdir. Ushbu maqolada kashtachilik
san’atining kelib chiqishi, uning jamiyatdagi o‘rni hamda zamonaviy davrga moslashuvi ilmiy
nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: kashtachilik, bezak san’ati, hunarmandchilik, naqqoshlik, ijodkorlik.
Amaliy san’at xalq hunarmandchiligining asosini tashkil etib kelgan. Zero, o‘zbek xalq
hunarmandchiligining tarixiy ildizlari amaliy san’at asosida taraqqiy etib juda qadimiy, mumtoz
hamda otabobolarimizning asriy tajribalarga tayanib o‘zining serunum, serjilo, shu bilan bir
vaqtda har bir insonni hayratga solib kelgan madaniy merosimizni o‘z ichiga oladi. Odamzotning
yaxshi yashashga, madaniyatga bo‘lgan ilk qadami ibtidoiy davrdan boshlanganligini tarixiy
manbaalardan bizgacha yetib kelgan ma’lumotlardan bilib olishimiz mumkin [1:121]. Bugungi
kunda amaliy sanʼat faqat badiiy va funksional ahamiyat bilan cheklanmay, balki yosh avlod
tarbiyasida ham muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda [2:135]. Bunda amaliy sanʼat turlaridan
biri bo‘lgan kashtachilikning o‘rni beqiyos.
Oʻzbek badiiy hunarmandchiligining keng tarqalgan turlaridan biri badiiy kashtachilikdir.
Kashtachi ustaning epchil qo‘llari bilan tasavvur qilib bo‘lmaydigan naqshlar, chokma-chok
tikilib, nafis milliy hunarmandchilik namunasi yaratilgan. Qadim zamonlardan beri hunarmand
ayollar badiiy kashtachilik bilan qalblarni zabt etishgan. Bunday san’atning paydo bo’lish tarixi
chuqur o‘tmishga borib taqaladi va o‘zbek xalqi madaniyati bilan chambarchas bog‘liqdir.
Kashtachi hunarmand ayollarning turmush tarzi, an’ana va urf-odatlari, barcha jonzotlarga mehr-
muhabbat o‘z ifodasini topgan bo‘lib, bularning barchasi ijodiy tasavvurni texnik mahorat bilan
uyg‘unlashtirib yaratilgan [3]. Badiiy kashtachilik nafaqat milliy madaniyatni o‘z ichiga oladi,
balki zamonaviy hayotga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Har bir naqsh va rang o‘z qadriyatimiz
va tariximizning bir qismi hisoblanadi. Hunarmandlar, o‘z ijodlari orqali, o‘zbek xalqi ruhiyatini
va go‘zalligini namoyish etishmoqda. Shuning uchun, badiiy kashtachilik xalqimizning merosini
saqlash va rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Arxeologik topilmalar kashtachilikning deyarli barcha xalqlarda qadiymiyligini, iqlim, tabiy
sharoit, muxit bilan bog‘liq xolda xar bir xalqning madaniyati, san’ati, kasb xunar turlari bilan
birga, ularni tasiri bilan rivoj topganini ko‘rsatadi [4:249]. Shuningdek, kashtachilik xalqning
tarixiy merosini va an’anaviy qadriyatlarini saqlab qolishga xizmat qiladi. Turli xalqlarning
kashtachilik uslublari o‘ziga xos xususiyatlar bilan ajralib turadi. Bu esa ularning hayot tarzini va
estetik rivojlanishini aks ettiradi. Arxeologik tadqiqotlar orqali kashtachilikning evolyutsiyasi va
uning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati haqida ko‘plab muhim ma’lumotlar olish mumkin. Bu esa
kashtachilik san’atining xalqlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni qanday ko‘rsatishini ochib beradi.
Kashtachilikni o‘rganishda uning qadimiy tarixini e’tiborga olish lozim. O‘zbek xalqi o‘zining
kashtachilik san’ati orqali asrlar davomida ma’naviy va estetik narsalarni yaratgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kashtachilikning dastlabki namunalari miloddan avvalgi davrlarga borib taqaladi, ularning har
biri xalq hayoti, an’analari, turmush tarzi va madaniy merosini aks ettiradi. Kashtachilik xalq
madaniyatida muhim ahamiyatga ega. U nafaqat kiyimlarda, balki marosimlarda ham namoyon
bo‘ladi. Masalan, kelin-kuyovning to‘y liboslari, milliy bayramlar va xushxabarlar uchun
kashtachilik ishlanmalari tayyorlanadi. Bu san’at orqali yosh avlodga an’anaviy qadriyatlar,
estetik go‘zallik va ularning mazmuni beriladi.
Asrlar davomida orttirilgan madaniy va ma’naviy boyligimiz, xususan, o‘zbek xalq amaliy bezak
san’atining eng ko‘p rivojlangan turlari: naqqoshlik, ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi,
toshtaroshlik, suyak o‘ymakorligi, kandakorlik, pichoqchilik, zargarlik, kashtachilik, ustalarning
haqiqiy asl nomlari, o‘ziga xos maktablari, yaratgan uslublari sobiq Sho‘ro tuzumi davrida asta-
sekin yo‘qolib ketish xavfi ostida qolgan edi. Bugungi kunda mustaqil respublikamizda
xalqimizning asrlar bo‘yi yaratgan ijodiy mexnati natijasida yaratgan amaliy bezak san’atini ko‘z
qorachig‘iday saqlash, qadrlash, ulardan amaliy foydalanish, ular orqali yoshlar estetik didini
o‘stirish hamda yuksak madaniyatli kishilar qilib tarbiyalashga keng imkoniyatlar ochildi. Al-
Farobiy, Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ion Sino, Al-Xorazmiy; Imom Buxoriy, Bahovuddin
Naqshband, Axmad Yassaviy, Alisher Navoiy, Kamoliddin Bexzod, Zaxiriddin Muxammad
Bobur kabi jaxonga mashxur olim, shoir va musavvirlar go‘zallikka intilishga chaqirganlar
[5:18]. Ular san’at va ilm-fan orqali inson ruhiyatini boyitish, jamiyatni yuksaltirish maqsadida
ishlaganlar. O‘zbek xalqining madaniy merosini tiklash va rivojlantirish bugun bizning
burchimizdir. Bu orqali kelajak avlodlarni ham bu go‘zal an’analar bilan tanishtirish
imkoniyatiga ega bo‘lamiz.
Sharq mutafakkirlarining estetik-pedagogik qarashlaridan foydalanish ikki tomonlama samara
beradi. Birinchi omil – bevosita ajdodlar va ularning ilmiy-tarixiy, ma’naviy-ma’rifiy, badiiy-
estetik mazmundagi ahamiyati, yosh avlodda ajdodlarga hurmat tuyg‘usini tarbiyalash vositasi
sifatida ularda vatanparvarlik, milliy g‘urur tuyg‘ulari tarbiyalanadi. Ikkinchi omil didaktik
mazmun bo‘lsa, allomalar ilmiy merosi zamonaviy badiiy ta’lim mazmunini boyitish, milliy-
tarixiy asoslarini mustahkamlashda qimmatli manba sifatida muhim ahamiyatga ega. Shu tariqa
zamonaviy badiiy ta’lim mazmunini o‘qitish imkoniyatlarini kengaytirish zarur [6:8]. Buning
natijasida yosh avlod nafaqat estetik did va badiiy tafakkurni rivojlantiradi, balki milliy va
umuminsoniy qadriyatlarni chuqur anglashga erishadi. Sharq mutafakkirlarining asarlari orqali
ta’lim jarayoniga milliy o‘ziga xoslikni singdirish, talabalarning mustaqil fikrlash va tahlil qilish
ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Zamonaviy davrda kashtachilik yangi usullar va materiallar bilan boyitilgan. Yirik san’atkorlar
va dizaynerlar an’anaviy uslublarni zamonaviy tendensiyalar bilan birlashtirib, yangi mahsulotlar
yaratmoqdalar. Bu tajriba kashtachilik san’atining global maydonda tanilishiga sabab bo‘lmoqda.
Masalan, kashtachilik zamonaviy interyerdagi elementlar sifatida ham ishlatilmoqda. Zamonaviy
kashtachilikni rivojlantirishda innovatsion yondashuvlar muhimdir. Turli dasturlar va
seminarlarda kashtachilik san’ati ustalarini jalb etish, yosh avlodlarni o‘qitish va eski uslublarni
yangilash orqali kashtachilikni ommalashtirish mumkin. Shuningdek, dastlabki tahlil va
tadqiqotlar kashtachilik san’atining turli sahnalari hamda ularning zamonaviy holatini
o‘rganishga yordam beradi. Kashtachilik xalq amaliy san’atida o‘ziga xos rol o‘ynaydi va u
bizning madaniyatimizni, urf-odatlarimizni saqlashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonning
bo‘lajak avlodi uchun kashtachilik an’analari va u orqali o‘z tarixini o‘rganish juda muhimdir.
Qadimiy merosni saqlab qolgan holda, zamonaviy talablarga javob beradigan kashtachilik san’ati
o‘zining evolyutsiyasini davom ettirishda davom etadi.
Kashta tikishda badiiy mazmunni bilan bog‘liq yana bir o‘ziga xoslik unga to‘g‘ri rang tanlashdir.
Kashta tikish rang bilan chambarchas bog‘liq. Iplarni tanlashda ranglarning yo‘g‘onlashuvini,
ular bir-biriga qanday ta’sir etishini bilish zarur [7:91]. Ranglarning to‘g‘ri tanlanishi kashtaning
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
vizual go‘zalligini oshiradi va uning mazmunini chuqurlashtiradi. Har bir rang o‘zida hissiyot va
ma’noni ifodalaydi, shuning uchun ularni birlashtirishda san’atkorning mahorati muhimdir.
Kashta ustalari ranglarni uyg‘unlash orqali, ko‘zga yoqadigan va ruhiyatni ko‘taradigan
kompozitsiyalar yaratadilar. Bularning barchasi kashta san’atining noyobligini va badiiy
mazmunini ochib beradi.
Kashtachilik nafaqat san’at sifatida, balki ijtimoiy muhitda ham muhim funksiyalarni bajaradi.
O‘zbek xalqining yashash tarzida kashtachilik an’analari og‘ir joylarda, bayramlarda, va
aksariyat marosimlarda o‘z aksini topadi. Ma’lumki, to‘y marosimida kelin va kuyovning
kiyimlari o‘zbek kashtachiligi bilan bezatilgan bo‘lib, bu nafaqat ushbu marosimni
go‘zallashtiradi, balki ularning oilaviy hayotida kelajakda muvaffaqiyat va baxt keltiradi, degan
ishonchni ham o‘z ichiga oladi. Kashtachilik san’ati ko‘plab hollarda ayollar tomonidan
yuritiladi, bu esa ularga iqtisodiy mustaqillik berishni o‘z ichiga oladi. Kelajak avlodlar uchun
kashtachilikning o‘rgatilishi va bu san’atda ayollar ishtirokining kuchayishi, gender tengligini
ham ta’minlaydi. Ayollar o‘zlarining an’anaviy faoliyatlari orqali o‘z kuchlarini va ularning
e’tiborinijalb etishga imkoniyat yaratadilar.
Bugungi kunda kashtachilik san’ati iqtisodiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Milliy va
xalqaro bozorlar uchun kashtachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish va sotish bilan shug‘ullanish,
o‘zbek kashtachiligini yanada rivojlantirishga hissa qo‘shadi. Turizm sohasida ham kashtachilik
yo‘nalishlari turli ekskursiyalar va dasturlar orqali tashrif buyuruvchilarga tanishtirilmoqda.
Kelajakda kashtachilik san’atini rivojlantirishda yangi yondashuvlar va strategiyalar zarur.
O‘zbekistonning yosh ijodkorlari va kashtadan ustalari orasida ta’lim tizimini mustahkamlash,
kashtachilik ko‘nikmalarini o‘rgatish orqali milliy merosni saqlash va rivojlantirish yo‘nalishlari
ustida ishlash zarur. Ushbu san’at sahasida yangi innovatsiyalar, samimiy tajribalar va madaniy
tadbirlar bo‘lib o‘tishi, kelajak avlodlarni bu san’at bilan tanishtirish va ularning kengayishiga
yordam beradi.
Kashtachilik san’ati nafaqat madaniy meros, balki ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan ham alohida
ahamiyatga ega. U xalqimizning urf-odatlari va qadriyatlarini saqlash orqali ijodkorlik va
ma’naviyatni rivojlantiradi. O‘zbekiston kashtachiligi kelajakda xalqaro maydonda yanada
taniladigan, zamonaviy va an’analarga asoslangan san’at turlaridan biri bo‘lishi mumkin.
Kashtachilik o‘zbek xalqining boy madaniyatini aks ettiruvchi muhim unsurlardan biridir. Har
bir ko‘ndalang kashta, uning naqsh va ranglari orqali yüzyillik ananalarni, hikoyalarni o‘z ichiga
oladi. Ushbu san’at, avloddan avlodga o‘tib, o‘zbek xalqining identifikatsiyasini belgilaydi.
Kashtachilik orqali xalq dasturlarida, urf-odatlarida va madaniy tadbirlarda o‘zining ajralmas
qismiga aylanishni davom ettiradi.
Zamonaviy davrda kashtachilik san’atida innovatsiyalarni qo‘llash zarurati paydo bo‘ldi.
An’anaviy naqshlarning kombinatsiyasi, zamonaviy modalar bilan birga ishlash, kashtachilik
mahsulotlarini o‘z vaqtida yangilash va yangicha yondashuvlarni sinab ko‘rish, bu san’atni
yanada rivojlantirishga yordam beradi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar yordamida
kashtachilikning yangi yo‘nalishlari, masofaviy ta’lim platformalari orqali o‘rganish
imkoniyatlari mavjud.
O‘zbekistonda kashtachilik san’atini rivojlantirish uchun turli tashkiliy dasturlar, ko‘rgazmalar
va festivallar o‘tkazilmoqda. Bunday tadbirlar orqali ustalar o‘z ishlarini namoyish etish, tajriba
almashish va yangi ijodiy g‘oyalarni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek,
yosh avlodning kashtachilikka qiziqishini oshirish maqsadida maxsus kurslar va seminarlar
tashkil etilmoqda. Ushbu san’atning rivojlanishida umumiy jamoatchilikning qiziqishi, ishtiroki
va qo‘llab-quvvatlashi muhim rol o‘ynaydi. Mahalliy va xalqaro brendlar kashtachilikni reklama
qilishda o‘z hissalarini qo‘shishlari, ushbu san’atni global miqyosda tanitishga yordam beradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Natijada, kashtachilik o‘zining boy tarixi va madaniy sig‘imi bilan yanada ko‘proq insonlarni
o‘ziga jalb etishi mumkin.
Bu bilаn milliy sаn’аtimizning nаfis vа bemisl estetik jihаtdаn kаttа аhаmiyаtgа egа ekаnligini
ko‘rsаtib kelmоqdаlаr. Hаr bir vilоyаtimizdа аmаliy sаn’аt mаktаblаri vа kоllejlаri оchilgаn.
Mаqsаd kelаjаk аvlоdni milliy sаn’аtimiz bilаn yаqindаn tаnishtirish. Mа’nаviy yuksаk,
zаmоnаviy ilm-fаnni egаllаgаn, аjdоdlаrimizning bоy mа’nаviy merоsgа sоhib chiqqаn аvlоdni
hech qаndаy tаshqi kuch, g‘оyа yоki mаfkurа аslо o‘z tа’sirigа tushirа оlmаydi. Bundаy аvlоdni
vоyаgа yetkаzgаn xаlqning istiqbоli pоrlоq, kelаjаgi buyukdir [8:129]. Bunday avlodlar o'z
ma'naviyati va ilm-fan yo'nalishida yuksak natijalarga erishib, xalqining kelajagini yanada
yoritadigan yutuqlarga erishishlari shubhasiz. Ular ajdodlarning boy merosini qadrlash va
kelajak uchun yangi imkoniyatlar yaratishdan fidokorona harakat tarzida bo'ladilar. Shuningdek,
zamonaviy bilim va texnologiyalarni o'zida mujassam etgan bunday avlod, xalqning ijtimoiy
ongini rivojlantiradi va ijtimoiy-iqtisodiy hayotini yanada barqarorlashtiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. X.Muratov, R.Rajabov. Amaliy va badiiy bezak san’ati. O‘quv qo‘llanma. Chirchiq.: 2007.
2. Tojiqulovna, Ibodullayeva Zarifa va Jumaboyev Nabi Pardaboyevich. "AMALIY
SANʼATNING TARBIYAVIY AHAMIYATI." TA'LIMDA ZAMONAVIY MUAMMOLAR
VA ULARNING ILMIY YECHLARI 1.6 (2025): 135-137.
3. O‘zbek kashtachiligining sehri.
https://uzbekistan.travel/uz/o/ozbek-kashtachiligining-sehri
4. Mamaxanova Zebuniso Obidovna, O’rmonova Durdona Ramzjon Qizi O’ZBEK MILLIY
KASHTACHILIK SAN’ATINING O’ZIGA XOS HUSUSIYATLARI // ReFocus. 2023. №4.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbek-milliy-kashtachilik-san-atining-o-ziga-xos-
hususiyatlari (дата обращения: 08.02.2025).
5. K.G‘ulomov. Amaliy san’at. O‘quv qo‘llanma. T.: “Iqtisod-moliya”, 2007.
6. Pardaboеvich J. N. . (2024). Interpretation of the Problem of Educational use of Aesthetic
Views of Eastern Thinkers in Pedagogical Research.
Emergent: Journal of Educational
Discoveries and Lifelong Learning (EJEDL)
,
3
(1), 9.
7. G.Xo‘jamurodova. Kashtachilik sirlarini o‘quvchilarga o‘rgatishning nazariy asoslari.
“Oriental Art and Culture” Scientific-Methodical Journal - (3) III/2020.
8. Ibadullaeva , Z. ., & Jumaboev , N. . (2025). UZBEK NATIONAL ART AND ITS
SCHOOLS. Журнал академических исследований нового Узбекистана, 2(2), 127–130.
извлечено от
