JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 12, issue 02, 2024
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Oripov Jahongir Raupovich
BuxDU 2-bosqich tayanch doktoranti
“YUSUF VA ZULAYXO” DOSTONI VA ASAR NUSXALARINING O‘RGANILISHI
TARIXI
Annatatsiya:
Maqolada
1)
Buxoro san’at muzey-qo‘riqxonasida saqlanayotgan, turkiy tilda
bitilib, Durbekka nisbat berilgan “Yusuf va Zulayxo” dostonining 1853-yilda hozirgi
Afg‘onistonning Hazora viloyatida
Mirzo Izzatulloh Xoksor tomonidan ko‘chirilgan
nusxasining muhim ilmiy jihatlari xususida so`z yuritiladi.
2)
Adabiyotshunos Sh. Sharafiddinov
(Xurshid) tomonidan ushbu doston 1615-yilda Muhammad binni Said Mirzo Ahmad Buxoriy
ko‘chirgan nusxa asosida ikki marta nashr etilgan bo‘lib, maqolada Hazora nusxasining undan
farqlanuvchi matniy xususiyatlari tasnif va tahlillar asosida ko‘rsatib beriladi.
3)
Dostonning
muallifi masalasi aniqlik kiritilib, Hazora nusxasi asosida doston nashrlaridagi boblar
nomlanishidagi farqliliklar, boblarning qisqartirilishi, tushurilib qoldirilishi, shuningdek,
sujetdagi hamda ayrim so‘zlar bilan bog‘liq
ma’nodagi tafovutlar qiyosiy aspektda
aniqlashtiriladi.
4)
Hazora nusxasining muhim ilmiy qimmati dalillanadi.
Kalit so‘zlar:
Durbek, “Yusuf va Zulayxo” dostoni, Muhammad binni Said Mirzo Ahmad
Buxoriy, Mirzo Izzatulloh Xoksor, Hazora nusxasi, muallif masalasi, boblar nomlaridagi
tafovutlar, boblarning qisqartirilishi, ma’noviy farqlar.
Yusuf alayhis-salom haqidagi afsonalarning manbalari Tavrot, Injil, Qur’oni Karim kabi
muqaddas diniy kitoblarga borib taqaladi. Tavrotning “Mavjudotlar kitobi” qismida Yaqubning
o‘n ikki o‘g‘lidan biri - Yusufning o‘gay akalari tomonidan hasad tufayli qul qilib sotib
yuborganligi so‘ngra Yusuf Misr firaviniga vazir bo‘lib butun o‘lkani qahatchilik balosidan sog‘-
omon olib chiqqanligi hikoya qilinadi. Qur’onda ham ayni shu mazmundagi qissa rivoyat
qilinadi. Ammo biror bir muqaddas kitobda Zulayxoning ismi zikr etilmaydi. U Tavrotda
“misrlik lashkarboshi Potifarning xotini” Qur’onda “Yusufni sotib olgan odamning xotini” deb
aytilgan. Zulayxo nomining Yusuf bilan yonma-yon kelishi Firdavsiyning “Shohnoma”siga borib
taqaladi. Yusuf va Zulayxo nomining o‘zbek adabiyotiga kirishi XIII asrda yashagan shoir Ali
ova uning “Qissai Yusuf” nomli asari bilan bog‘liq. Rabg‘uziy ham Yusuf va Zulayxo
afsonasining qisqacha mazmunini “Qissasi Rabg‘uziy”da she’riy va nasriy shaklda bayon qilgan.
Temuriylar davri O‘zbek adabiyotining eng atoqli vakillaridan biri Durbek shoirdir. Uning hayoti
va asarlari haqida tazkiralar yoki mumtoz manbalarda biror bir ma’lumot yo‘q. Hatto uning
kunyasi ham ma’lum emas. Durbek esa uning ismi bo‘lmasdan balki taxallusidir. Shoir XIV
asrning ikkinchi yarmi, XV asr boshlarida yashab ijod etgan. U o‘zining “Yusuf va Zulayxo”
dostonini 1409-yilda qalamga olgan. Mazkur doston shoirning bizga ma’lum yagona asaridir.
Yusuf va Zulayxo haqidagi qiziqarli hikoya va afsonalar Durbek bu asarni yozgan davrda
anchayin ommabop edi. Bu mavzuda Firdavsiy, Balxiy, SHe’roziy, Ansoriy kabi mashhur Sharq
shoirlari 150dan ortiq asarlar yozishgan. Yusuf va Zulayxo haqida nafaqat she’riy, balki nasriy
asarlar ham yaratilgan. Y. E. Beltersning ma’lumotlariga ko‘ra bunday asarni ilk bor Abdulloh
Ansoriy (1006-1088) yozgan.
Durbek esa ilk bor bu mavzuda O‘rta Osiyo turklari ichida eski o‘zbek tilida doston yozgan
shoirdir. Ungacha o‘sha davr adabiyotida Yusuf qissasi haqida yozilgan forsiy dostonlar
anchayin keng tarqalgan edi. Durbek esa turkiy tilda ham shunday doston yozsihni anchadan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 12, issue 02, 2024
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
vaqtgacha niyat qilib keladi. Doston yozilgan vaqt - milodiy 1409-yil Balx qamali vaqtida esa u
asosan Qur’oni Karim va qissas ul-anbiyo, payg‘ambarlar qissasini o‘qish bilan mashg‘ul bo‘ladi.
Qissas ul- anbiyoning Yusuf alayhis-salom haqidagi voqealarini o‘qib turganda Durbekning
ko‘nglida turkiy tilda “Yusuf va Zulayxo” dostonini yozish fikri yana jonlanadi. Uning yaqinlari,
do‘stlari esa shoirga bu xayrli ishni tezroq amalga oshirish kerakligini aytib, ushbu ishga
bo‘lganrag‘batini yanada oshirishadi. Bu xususida muallifning o‘zi dostonda shunday deydi.
…Nasr edi bu qissa dog‘i forsi
Erdi anga jon ko‘zi nazzorasi
Bor edi ko‘ngulda burundin bu azm
Turki til birlamu qilsam bu nazm
Ushbu mahalda anga bois magar
Bo‘ldi yana bir necha sohib nazar
Bandag‘a dedilar alarkim bu dam
Bo‘lg‘ul o‘shal qavlingga sobitqadam
Qo‘yma talabv ustida ta’bingni sust
Ayla bu azmingni tamomi durust
Qissai Yusufni tamom ayla nazm
Turki til birla qilib azm-u jazm…[Durbek. Yusuf va Zulayxo. 23-b]
Shoir Durbekning Yusuf va Zulayxo dostoni haqida o‘zbek olimlari S. Haydarov, J. Lapasov, B.
Valixo‘jayev va turk olimlari F. Ko‘prikli, N. S. Banarli kabilar tadqiqotlar o‘tkazishgan.
Ayniqsa, olima F. Sulaymonovaning “Yusuf va Zulayxo” dostonining Parij kutubxonasida
saqlanayotgan qo‘lyozma nusxasi haqidagi tadqiqotlari e’tiborga molikdir.
Mashhur turkolog olim A. N. Najib o‘z tadqiqotlarida “Shoir Durbekning “Yuisuf va Zulayxo”
dostoni Oltin O‘rda adabiyotining mumtoz manbalaridan biri bo‘lib, u qipchoq-o‘g‘uz tillaridan
biri bo‘lgan o‘zbek tilida yozilgandir…” deya ma’lumot beradi.
Durbekning “Yusuf va Zulayxo” dostoni Yusuf alayhis-salom akalarining unga bo‘lgan hasadi
natijasida kelib chiqqan qayg‘uli hodisalar bayoni bilan boshlanadi. Otalarining e’tiborini
qizg‘ongan Ya’qub alayhis-salomning o‘g‘illari Yusufni o‘ldirmoqchi bo‘ladilar. Ammo so‘ngra
bu fikrlaridan qaytib, Yusufning oyoq-qo‘llarini bog‘lab uni chohga tashlaydilar. Dostonda
Yusufning uzoq yillar maboynida Misrda mashaqqat va qiyinchiliklar bilan qarshilashganlari
tasvirlanadi. Doston so‘ngida Yusuf Misrga podshoh bo‘lib, Zulayxoga uylanadi va qahatchilik
paytida butun xalqlarni o‘zining oqilligi hamda Ilohiy go‘zalligi bilan ocharchilikdan olib
chiqadi. Hatto bir paytlar uning joniga qasd qilmoqchi bo‘lgan akalarining haqqiga Alloh
Taolodan mag‘firat so‘rab duo qiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 12, issue 02, 2024
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Yusuf obrazidagi adolatli hukmdor xarakteri O‘rta arslar madaniyati uchun bir komillik timsoli
edi. Podishohlarning jo‘mardligi, xalqparvar va haqparvarligi ko‘plab shoirlar tilidan turli
janrlarda, turli obrazlar misolida kuylangan. Bunga o‘sha davr mumtoz adabiyotining adolat
timsoli bo‘lmish, Navoiy qalamga olgan shoh G‘oziy obrazi ham yorqin misoldir. Durbek ham
o‘z davrining vakili o‘laroq jamiyat va xalq ahvolining yaxshi yoki yomon bo‘lishini
hukmdorning shaxsiyatiga bog‘liq holda ko‘radi. Zolim va nodon hukmdor mamlakatni ostin-
ustun etib xonavayron qiladi. Aqlli, odil va jo‘mard hukmdor esa zavolga yuz tutayotgan o‘lkani
jannatga aylantira oladi. Dostonda davlatni har doim qilni qirq yoradigan, dono, odil insonlar
boshqarishining natijasi ko‘rsatiladi. Misr o‘lkasining amiri Rayyon odil hukmdorlardan birining
siymosi sifatida o‘rtaga qo‘yiladi. Uning odilligi shu darajadaki, o‘zining o‘rniga, Misr taxtiga
o‘zidan-da aqlli va dono bo‘lgan Yusufni o‘tqazadi. Yusuf ham o‘z navbatida o‘z aql-u zakovati
bilan Misr o‘lkasiga huzur halovat keltiradi. Davlatni oqilona boshqaradi. Buning natijasida yetti
yil davom etgan qahatchilikdan nafaqat Misr xalqi, boshqa elatlar ham omon qoladi.
Dostonda nafaqat podshohlar adolati, Ilohiy adolat ham kuylangan.Shoir bu o‘y-fikrlarini
Yusufning otasi Yaqubning xatti-harakatlari va uning oqibatlarini bayon qilish orqali ifoda etadi.
Yaqub bozordan o‘g‘li bor bir cho‘ri sotib oladi. Ayolni o‘z xizmatida saqlab qolib, uning ovg‘li
Bashirnbi Misr tujjorlariga sotib yuboradi. Cho‘ri ayol bu ayriliqning alamidan kecha-yu kunduz
ko‘zyoshi to‘kadi. Bashir esa qullik asnosida turli xil mashqqatlarga duchor bo‘ladi. Yaqub
uyidagi cho‘ri ayol va uning o‘g‘lining boshiga qanday kunlarning tushishiga sababchi bo‘lgan
bo‘lsa, Alloh Taolo ham uni shunday sinovlarga duchor qiladi. Yaqub ham cho‘ri ayol kabi o‘n
bir o‘g‘li ichida eng suyuklisi – Yusufning ko‘zyoshi to‘kib, ko‘zlari so‘qir bo‘lib qoladi. Oradan
yillar o‘tib Yusuf Misrga hukmdor bo‘lganidan so‘ng u yerga qul sifatida sotilgan Bashirni
qullikdan xalos etadi. Bashir onasining diydoriga qovushadi va ular umrining oxiriga qadar
baxtlio hjayot kechirishadi. Bu sirada esa Yaqub ham o‘g‘lining ko‘ylagini yuzlariga surtib
ko‘zlari ochiladi va u ham Yusuf bilan diydor ko‘rishadi. Bu bilan shoir o‘quvchiga hayotda
doim yaxshilik – yaxshilikni, yomonlik esa yomonlikni taqozo etadi degan xulosani go‘zal
adabiyot namunasi orqali singdiradi.
Durbekning “Yusuf va Zulayxo” dostoni tashqaridan qaraganda payg‘ambarlar, avliyolar,
farishtalar va hukmdorlar hayotlarini bayon qiluvchi asar sifatida ko‘rinadi. Aslida esa Durbek
payg‘ambar qissasi orqali o‘zi yashab turga davrning bir qancha muhim masalalarini o‘rtaga
qo‘yganini ko‘rishimiz mumkin. Durbek Xuroson va Movarounnahrda XIV – XV asrlarda yuz
bergan ba’zi tarixiy voqealarni dostonning ba’zi o‘rinlari uchun asos qilib oldi. Amir Temurning
o‘limidan so‘ng uning vorislari o‘rtasida toj-u taxt va yer-mulk uchun kurash boshlanadi. Butun
Movarounnahr qonli urush maydoniga aylanadi. Mana shunday urushlardan biri Temurning
o‘g‘illari Shohruh va nabirasi Halil Sulton o‘rtasida 1409-yilda Balx shahri uchun bo‘lib o‘tadi.
Bu urushda Balx shahrining xalqi chekgan azob-uqubatlarni Durbek o‘z ko‘zari bilan ko‘radi.
“…Qal’ayi Balx o‘ldu chu darvoza band,
Poyayi zulm o‘ldi tamoman baland.
Shahr chu do‘zax kebi zindon edi,
Tashqari chu ravzai rizvon edi” [Durbek. Yusuf va Zulayxo. 22-b]
Qamal asnosidagi bu manzaralarni Durbek o‘z dostonida zo‘r mahorat bilan tasvirlaydi. Shoir
Yusuf va Zulayxo xarakteri vositasida o‘quvchini hayotdagi maqsadlariga erishish yo‘lida
tinimsiz kurashishga davat etadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 12, issue 02, 2024
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Doston hijriy 812-yil (milodiy 1409-yil)da yozilgan bo‘lib, ilmiy jamoatchilikka ushbu asarning
biz o‘rganayotgan qo‘lyozma nusxasidan tashqari yana 9ta nusxasi ma’lum. Manbalarda ularning
ayrimlari haqida ma’lumotlar uchraydi:
1) 1516-yilda (hijriy 922-yil) ko‘chirilgan nusxa. Turkiyaning To‘pqopi saroy-kutubxonasida
saqlanadi. Mazkur qo‘lyozma ko‘chirilish tarixi nuqtayi nazaridan fanga ma’lum eng qadimgi
nusxa hisoblanadi;
2) 1563-yilda (hijriy 971-yil) ko‘chirilgan nusxasi. Parij kutubxonasida (inv. № 1365) raqam
ostida saqlanadi. Fransuz sharqshunosi Ed. Bloshe o‘sha nusxaning tarkibida mavjud xalifa
Aliga bag‘ishlangan bobdagi
“Xudoning she’ri Ali”
jumlasiga tayanib uni Alisher Navoiyga
nisbat beradi;
3) 1615-yilda (hijriy 1024-yil) Muhammad binni Said Mirzo Ahmad Buxoriy tomonidan
ko‘chirilgan nusxa. Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyining qo‘lyozmalar fondida (inv.
№ 128.) raqam ostida saqlanadi. Uning asosida adabiyotshunos Sh. Sharafiddinov (Xurshid)
dostonning kirill yozuvagi nashrini tayyorlagan;
4) Samarqandlik ma’rifatparvar Abduhamid Po‘lotiy shaxsiy kutubxonasida saqlanayotgan
“Yusuf va Zulayxo” qo‘lyozma nusxasi. Bu haqida B. Valixo‘jayevning “O‘zbek epik poeziyasi
tarixidan” kitobida ma’lumot beriladi.
Istanbuldagi To`pqopi (Topkapı) kutubxonasida saqlanayotgan “Yusuf va Zulayxo”
dostoningning Hirotda ko`chirilgan nusxasi ko`chirilish tarixi nuqtayi nazaridan eng qadimg
nusxa hisoblanadi.
Dostonning Parij kutubxonasida saqlanayotgan nusxasi ilk bor fransuz sharqshunosi Ed. Bloshe
tomonidan o‘rganilgan va ilmiy jamoatchilikka ma’lum qilingan. U 1900-yilda Parij milliy
kutubxonasida saqlanayotgan arab, fors va turkiy qo`lyozmalar tasnifini berar ekan, 1365
inventar raqami ostidagi “Yusuf va Zulayxo” dostonini Alisher Navoiyning asari deya ma’lumot
beradi. Ammo adabiyotshunoslarimiz tomonidan Parij nusxasining faksimeliya nusxasi olib
o‘rganilganda asarning Alisher Navoiyga tegishli emasligi ma’lum bo‘ladi. Avvalo, Navoiy
asarlarining ro‘yxati keltirilgan biror bir manbada uning “Yusuf va Zulayxo” nomli dostoni
borligi haqida ma’lumot mavjud emas. To‘g‘ri Navoiy “Tarixi anbiyo va hukamo” asaridaning
“Yusuf alayhissalom” bobida “Bovujudi bular bu bebizoat hamki, iborati roqimdindur Xomai
fotir xotirga bu orzuni kechururkim, Inshaolloh, umri omon bersa, turk tili bila o‘q kofiri kavn
varaq uzra xomai mushkin shamomani surgay, bu qissa nazmin ibtido qilib, intihosig‘a
yetkurgay.
Haq bu tavfiqni nasib etgay,
Yo nasib ulcha Tengridin yetgay
.
Bas bu muxtasarda qissani ijmol rasmi bila ado qilmoq ansabur.” [Tarixi anbiyo va hukamo.
200-201-bet] deb yozgan edi ammo bu orzuning amalga oshganligi haqida biror bil fakt mavjud
emas. “Yusuf va Zulayxo” dostonining ikkinchi
یرلاتع گنینملس و هیاع ا یلصربمغیپ ترضح
(Hazrati payg‘ambar sollollohu alayhivassallamning na’tlari) [1
b
varaq] sarlavhali bobida
sahobayi kiromlar ham madh etiladi.
یدیا رای اگعا قیدص هلیا قدص
یدیا رافک لتاق رمع هکلب
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 12, issue 02, 2024
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
نیقی نامثع یدیا نارق عماج
نید هاش قح ریش یلع یدریا
(Sidq ila Siddiq anga yore di,
Balki, Umar qotili kuffor edi.
Jomiyi Qur’on edi Usmon yaqin,
Erdi Ali sheri Haqq-u shohi din.)
baytlari mavjud. Bloshe esa dostonning ushbu na’t qismidagi
Erdi Ali sheri Haqq-u shohi din
misrasidagi “
Ali sher”
jumlasini inobatga olib dostonni
Alisher Navoiyga nisbat bergan bo‘lishi mumkin. Olima Fozila Sulaymonova quyidagicha
Navoiyga nisbat berilgan “Yusuf va Zulayxo”ning Parij nusxasi tavsifini asarning faksimeliya
nusxasiga tayangan holda quyidagicha keltiradi:
“... qo‘lyozma alohida muqovada bo‘lib, hijriy 971, (milodiy 1563-yida) O‘rta Osiyoda
ko‘chirilgan. Qo‘lyozmaning kotibi noma’lum, formati 13x18 sm. Kitob 43 varaqdan iborat
bo‘lib, ravshan nastaliq xatida, sarg‘ish rangdagi qora siyoh bilan bitilgan. Xati g‘oyatda ravshan,
har sahifasida matn ikki ustunga sahifaning yuqori, quyi va yon hoshiyalariga qiya qilib 30
baytdan joylashtirilgan. Kitob hoshiyalarida qo‘shimcha tekstlar, tuzatish izoh va sharhlar
berilmagan. Qo‘lyozmaning barcha varaqlari boshidan oxirigacha poygirlar bilan ta’minlangan,
sahifalar yevropaliklar tomonidan raqamlangan. Qo‘lyozmaning 1
a
, 1
b
va 43
b
varaqlaridagi
muhrga qaraganda kitob turkiyada mudarris Nazifiylar mulki (1215-1800-y.) vaqfidan (1246-
1831-y.) chiqqan. Buni 1
a
varaqdagi “Min mumilikot al-faqir Ahmad Nazif al-mudarris...”
yozuvi ham tasdiqlaydi. Qo‘lyozma keyinchalik Parij milliy kutubxonasi mulkiga aylangan. 1
b
,
36
b
va 43
b
varaqlarida Parij milliy kutubxonasining muhri bor. Qo‘lyozmada yo‘qolgan, yirtilgan,
dog‘ bosgan bironta ham nuqsonli sahifa yo‘q.”
“Yusuf va Zulayxo” dostoni 1915-yilda Sh. Sharafiddinov (Xurshid) tomonidan kirill yozuviga
ko‘chirgan. Yuqorida aytganimizdek U bu tabdilda hijriy 1024, milodiy 1615-yilda Muhammad
binni Said Mirzo Ahmad Buxoriy tomonidan ko‘chirilgan nusxasini asos qilib oladi. Sh.
Sharafiddinov tayyorlagan matn asosida asar bugungi kunga qadar ikki marotaba nashr qilingan.
Ilk nashr alohida holda 1959-yilda “Fan” nashriyotida bosib chiqarilgan. Ushbu nashrdagi doston
93 bob 2381 baytdan iborat. Ikkinchi nashr 1986-yilda G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyotida “Uch bulbul gulshani” to‘plami tarkibida keltirilgan. Ushbu nashrdagi doston
matnini 1959-yildagi nashr asosida R. Sharafutdinova tayyorlaydi. “Uch bulbul gulshani”
tarkibidagi doston qayta ishlangan matn bo‘lganligi uchun bu ikki nashr o‘rtasida ayrim tafovutli
o‘rinlar bor. Birinchidan, 1959-yildagi nashrda doston
“Hamd siposi maliki lam yazal, Bilgon
erur bandayi xayrul amal…”
bayti bilan boshlanadi. “Uch bulbul gulshani” tarkibidagi doston
nashri esa
“Kitob nazmining ibtidosi”
bob sarlavhasi ostida
“Balx erur dahrda ummul bilod,
Mazhari Islom-u taqi adl-u dod.”
misralari bilan boshlanadi. Bundan ko‘rinadiki, 1986-yilda
chop etilgan “Uch bulbul gulshani” tarkibidagi nashrda 1959-yildagi nashrdagi avvalgi 2 bob va
ular o‘z ichiga olgan 20 bayt mavjud emas. Ikkinchidan, “Uch bulbul gulshani” tarkibidagi
dostonda ayrim o‘rinlarda boblar tarkibidan baytlar tushirib qoldirilgan. Uchinchidan, “Uch
bulbul gulshani” tarkibidagi dostonda ba’zi boblar to‘liq berilmasdan, nasriy bayon ko‘rinishida
muxtasar shaklda berilgan. To‘rtinchidan, davr talabi bilan “Uch bulbul gulshani” tarkibidagi
dostonda
“Tengri taolo, alayhissalom, Rasuli xudo…”
kabi jumlalar o‘rnida shunchaki uch
nuqta qo‘yib ketilgan. Yuqoridagilarga asoslangan holda biz 1959-yildagi nashrni 1986-yildagi
nashrga nisbatan to‘laroq nashr deb ayta olamiz.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 12, issue 02, 2024
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Doston nashrlarini ko‘zdan kechirar ekanmiz, ularning birortasida muallif nomiga ishora ishora
qiluvchi jumla uchramaydi. Shu bois bo‘lsa kerak hozirga qadar “Yusuf va Zulayxo” dostonining
muallifi masalasi bir muncha munozarali bo‘lib qolmoqda. To‘g‘ri, bu borada B.
Valixo‘jayevning tadqiqotlari bor. Olim 1970-yillarda Samarqandlik ma’rifatparvar Abduhamid
Po‘lotiy shaxsiy kutubxonasida saqlanayotgan “Yusuf va Zulayxo” qo‘lyozma nusxasidagi
“Ayladi bu qissani Durbek nazm”
misraga asoslanib, dostonning muallifi Durbek ismli shoir
ekanligini aytadi. Ammo bu haqida qat’iy bir fikr bildirilmagan. Masalan, qator yillarda 9-sinf
o‘quvchilari uchun tayyorlangan adabiyot darsligida “Yusuf va Zulayxo” dostoni muallifi
noma’lum asarlar qatoriga kiritilgan. Boshqa bir adabiyotlarda Ulug‘bek, Homidiy Balxiy kabi
ijodkorlar doston muallifi bo‘lishi mumkinligi aytilgan. Fransuz sharqshunosi Bloshe esa Parij
muzeyining qo‘lyozmalar fondida saqlanayotgan “Yusuf va Zulayxo” dostoni nusxasini Alisher
Navoiyga nisbat beradi. Bu xususidagi kengroq ma’lumotlarni esa yuqorida ko‘rib o‘tdik. Biz
o‘rganayotgan Mirzo Izzatulloh Xoksor ismli kotib ko‘chirgan Hazora nusxasida ham B.
Valixo‘jayevning fikrlariga mos ravishda muallif masalasini aniqlashtirish imkoni beriladi. Biz
qo‘lyozmadagi
“Erdi chu xotir chu musammam bu azm, Ayladi bu qissani Durbek nazm”
[Qo‘lyozma 3
a
varoq] baytiga asoslanib, uning shoir Durbekka tegishli ekanligini bilamiz. Joriy
yozuvga tabdil qilingan har ikkala nashrda ushbu bayt
“Erdi chu xotir chu musammam bu
azm, Ayladi bu qissani dar silki nazm”
shaklida berilgan. Nashrdagi
“Ayladi bu qissani dar
silki nazm”
jumlasini izoh qiladigan bo‘lsak, undan “Bu qissani qalam eshigida nazm qildi,
yozdi.” degan ma’no chiqadi. Aynan shu holat ham doston matnidan kelib chiqib, uning muallifi
kimligiga aniqlik kiritish uchun biroz noqulaylik keltirib chiqaradi. Biz mavzumizga aloqador
qator manbalarni va ilmiy adabiyotlarni ko‘zdan kechirar ekanmiz doston qo‘lyozma
nusxalarining hali ko‘pchiligi chuqur o‘rganilmagan degan fikrga keldik. Bu fikrimiz ayniqsa
asarning fanga ma’lum bo‘lgan eng qadimgi qo‘lyozma nusxasi - hozirda Turkiyaning To‘pqopi
saroyi muzeyida saqlanayotgan nusxaga taalluqli. Bizningcha dostonning barcha nusxalari
o‘rganilib, ular asosida asar ilmiy-tanqidiy matni yaratilishi o‘zbek adabiyoti uchun muhim
ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Дурбек. Юсуф ва Зулайхо. Тошкент. ФАН, 1959.
2. Уч булбул гулшани, тўплам. Тошкент. Ғафур Ғулом. 1986
3. Durbek. Yusuf va Zulayxo. Kotib: Muhammad Xoksor. Hazora. 1853 (hijriy 1269)
