JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Baydjanov Ibadulla Samandarovich
Professor, Faxriy fan doktori, Fan va ta’limda xizmat ko‘satgan arbob, Fan va ta’limda xizmat
ko‘rsatgan xodim. Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti “Arxitektura”
kafedrasi
Djumanazarova Mehriban
mehribonjumanazarova@gmail.com
Mustaqil tadqiqotchi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universitetining
“Arxitektura” kafedrasi stajyor-o‘qituvchisi
“O‘ZBEKISTONNING SHIMOLIY REGIONIDA INNOVATSION BINOLARNI SHAHA
R MUHITIDA SHAKLLANISHI” (XORAZM MISOLIDA)
Annotatsiya.
O‘zbekistonning shimoliy regionida innovatsion binolar shahar muhitida
shakllanishi atrof-muhitga ta’sir, energiya samaradorligi, mahalliy ehtiyojlar, shaharsozlik
bo‘yicha tavsiyalar, innovatsion binolarni shahar infratuzilmasiga integratsiyalash, qurilishda
innovatsiyalar, Innovatsion binolarning loyihalash jarayonida har bir aniq detal va prinsipni
inobatga olish, Xorazmning arxitekturasi va iqtisodiyotini yangi bosqichga olib chiqishga xizmat
qilishi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar
: shimoliy region, innovatsiya, shahar muhiti, prinsip, shaharsozlik, energiya
samaradorligi
Abstract.
It is emphasized that the formation of innovative buildings in the urban environment
in the northern region of Uzbekistan will serve to bring the architecture and economy of
Khorezm to a new level, taking into account environmental impact, energy efficiency, local
needs, urban planning recommendations, integration of innovative buildings into urban
infrastructure, innovations in construction, and every specific detail and principle in the design
process of innovative buildings.
Key words
: northern region, innovation, urban environment, principle, urban planning, energy
efficiency.
Xorazm viloyatida innovatsion binolarni loyihalash jarayoni mamlakatning har tomonlama
rivojlanishiga xizmat qiladi. Bu jarayon, ayniqsa, atrof-muhitga ta’sirni minimallashtirish,
energiya samaradorligini oshirish va mahalliy ehtiyojlarni qondirishga yo‘naltirilgan.
Innovatsion binolar, o‘z navbatida, shaharsozlikdagi zamonaviy tendensiyalarni hisobga olishni
talab qilib, shaharsozlik bo‘yicha tavsiyalar va standartlarni inobatga olish muhim ahamiyatga
ega.
Atrof-muhitga ta’sir.
Innovatsion binolarni loyihalash jarayonida atrof-muhitga ta’sirni
kamaytirish uchun zamonaviy materiallar va texnologiyalardan foydalanish muhimdir.
Binolarning dizayn jarayonida tabiiy resurslardan samarali foydalanish, energiyani tejash
mexanizmlarini joriy etish va qayta tiklanadigan energiya manbalarini integratsiyalash kerak.
Misol uchun, quyosh panellari, vetrovaya energiya stansiyalari va javobgar bannerlarini ishlatish
orqali energiya samaradorligini oshirish mumkin. Bu, o‘z navbatida, ekologik to‘g‘ri qarorlarni
qabul qilishni ta’minlaydi va aholining hayot sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.[1.2.3.4.]
Energiya samaradorligi.
Energiya samaradorligi innovatsion binolarni loyihalashda asosiy
prinsiplardan biri bo‘lib, binolarning o‘tkazuvchanligi, izolyatsiyasi va energiyani samarali
foydalanish mexanizmlarini joriy etish zarur. Innovatsion binolarning loyihalarida qulay va
samarali izolyatsiya materiallari, zamonaviy konditsionerlar va avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari joriy etilishi kerak. Bu, o‘z navbatida, energetik xarajatlarni kamaytiradi va binolarning
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ekologik faoliyatini yaxshilaydi. Xorazmdagi iqlim sharoiti va resurslari inobatga olingan holda,
binolarda energiya samaradorligini oshirish uchun mahalliy konstruktsiyalarni ishlatish
muhimdir [5,6.7.8.9].
Mahalliy ehtiyojlar.
Xorazm viloyatida innovatsion binolarni loyihalashda mahalliy ehtiyojlar
va talablarni aniqlash muhim ahamiyatga ega. Mahalliy jamoalarning madaniy, iqtisodiy va
ijtimoiy ehtiyojlari inobatga olinishi kerak. Binolarning loyihalari mahalliy xalqning hayotiga,
an’anaviy xususiyatlariga va ijtimoiy munosabatlariga muvofiq bo‘lishi lozim. Innovatsion
binolarning dizayni va loyihalash jarayonida jamoatchilik fikrini hisobga olish, faoliyatlarni
samarali olib borish uchun muhimdir [10.11.12].
Shaharsozlik bo‘yicha tavsiyalar.
Shaharsozlik bo‘yicha tavsiyalar innovatsion binolarni
loyihalashda muhim rol o‘ynaydi. Har bir binoda shahar infratuzilmasi bilan integratsiyalashish,
transport oqimlarini samarali boshqarish, jamoat joylarini tashkil qilish va yashil zonalarni
yaratish kerak. Innovatsion binolar shaharning umumiy landshaftini yaxshilash, yashash sifati va
ekologiyani mustahkamlashga xizmat qilishi muhim.[13.14.15.]
Innovatsion binolarni shahar infratuzilmasiga integratsiyalash.
Innovatsion binolarni shahar
infratuzilmasiga integratsiyalash shahar rivojlanishining muhim boji hisoblanadi. Binolarni
loyihalash jarayonida transport, suv ta’minoti, elektr ta’minoti va kommunikatsiya tizimlari
uchun yaratilgan sharoitlarni hisobga olish zarur. Binolarning joylashuvi, o‘tkazuvchanligi va
arxitekturasi shaharning umumiy samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Mahalliy infratuzilma bilan
integratsiyalashish, binolarning funksionalligini oshirib, jamoat joylarining samaradorligini
yaxshilaydi.[ 16.17.18.19]
Qurilishda innovatsiyalar.
Qurilishda innovatsiyalar, ya’ni zamonaviy materiallar,
konstruktsiyalar va texnologiyalardan foydalanish, binolarning samaradorligini oshirib, ularning
atrof-muhitga ta’sirini kamaytiradi. Misol uchun, 3D-bosish texnologiyalari, modul
konstruktsiyalash vositalari qurilish jarayonini tezlashtiradi va xarajatlarni kamaytiradi.
Innovatsion loyihalar muhandislik va arxitektura sohasida yangi imkoniyatlar yaratadi, bu esa
qurilish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi [20.21.22.23.24.].
Xorazm hududida innovatsion binolarni shakllantirish modellari quyidagi yo‘nalishlarda
tavsiya etilmoqda
1. "Aqlli shahar" konsepsiyasi asosidagi innovatsion binolar.
Urganch shahrida IT-infrastrukturaga ega innovatsion ofis
binolari va ko‘p funktsiyali markazlar yaratish.
Xususiyatlari:
Aqlli yoritish, avtomatik isitish va ventilyasiya
tizimlari;
Quyosh panellari va energiya tejovchi fasadlar;
IoT (Internet of Things) orqali avtomatlashtirilgan
boshqaruv.
2. Ekologik binolar (Green Building).
Xivada an’anaviy
me’morlik
uslubiga
mos
keladigan,
energiya
tejovchi
mehmonxonalar.
Xususiyatlari:
.
Ekologik toza qurilish materiallari
.
Suv tejovchi texnologiyalar
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Tabiiy shamollatish va havo aylanish
3.Modulli va transformer binolar.
Urganch aeroporti yaqinida tez quriladigan konteyner ofislar
va turar joy binolari.
Xususiyatlari:
.
Qisqa muddatda montaj qilish imkoniyati
.
Ixcham va funksional zonaviylashtirish
.
Qayta o‘zgartiriladigan inter’er
4. Turizm va madaniy merosga integratsiya qilingan
binolar.
Xorazmda qadimiy va zamonaviy uslub uyg‘unlashgan mehmonxonalar va savdo
markazlari.
Xususiyatlari:
.
An’anaviy hunarmandchilik elementlari.
.
Yangi texnologiyalar bilan modernizatsiyalangan
tarixiy binolar.
.
Turistlar uchun interaktiv xizmatlar
5. Innovatsion sanoat va logistika binolari.
Xorazmda agrar va sanoat hududlarida "aqlli omborlar"
(smart warehouses) tashkil etish.
Xususiyatlari:
.
Robotlashtirilgan mahsulot saqlash tizimi
.
Avtomatik tashish va logistika echimlari
.
Energiya tejovchi materiallardan foydalanish
Bu Xorazmda agrar va sanoat hududlarida joylashgan "aqlli
omborlar" konsepsiyasini aks ettiradi. Loyihada avtomatizatsiya, quyosh panellari va zamonaviy
logistika tizimlari ko‘zda tutilgan.
Xulosa
O‘zbekistonning shimoliy regioni Xorazmda innovatsion binolar shahar muhitida shakllanishi
innovatsion binolarni loyihalash jarayonida atrof-muhitga ta’sir, energiya samaradorligi,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
mahalliy ehtiyojlar va shaharsozlik bo‘yicha tavsiyalarni inobatga olish muhimdir. Innovatsion
binolarni shahar infratuzilmasiga integratsiyalash va qurilishda innovatsiyalardan foydalanish,
mahsulotlarning samaradorligini oshirib, iqtisodiy rivojlanishni ta’minlaydi. Xorazmning
shaharsozlik loyihalari, zamonaviy va barqaror rivojlanishning muhim elementlaridan biri bo‘lib,
kelajakdagi barqarorlik va samaradorlikni kafolatlaydi. Innovatsion binolarning loyihalash
jarayonida har bir aniq detal va prinsipni inobatga olish, Xorazmning arxitekturasi va
iqtisodiyotini yangi bosqichga olib chiqishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar:
1.
"Bino va inshootlarni loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilishning zamonaviy
texnologiyalari". Ushbu manbada zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida interfaol
ma’ruzalarni tashkil etish, virtual amaliy mashg‘ulotlar jarayonida loyiha va keys
texnologiyalarini qo‘llash kabi innovatsion ta’lim shakllari va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari qo‘llanilishi nazarda tutilgan.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 30 oktyabrdagi PF-5863-son Farmoni.
Ushbu farmonda 2030 yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston Respublikasining atrof-muhitni
muhofaza qilish konsepsiyasi tasdiqlangan bo‘lib, unda ekologik ekspertiza organlarini qayta
tashkil etish va optimallashtirish, atrof- muhitga ta’sir ko‘rsatishning IV toifasiga mansub
faoliyat turlari bo‘yicha atrof- muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish choralari ko‘rsatilgan.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 7 sentabrdagi 541-son qarori.
Ushbu qarorda atrof-muhitga ta’sirni baholash mexanizmini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari belgilangan bo‘lib, davlat ekologik ekspertizasi va atrof muhitga ta’sirni baholash
bo‘yicha elektron hujjat almashinuvi tizimini ishlab chiqish va ishga tushirish nazarda tutilgan.
4."Binolarning energiya samaradorligini oshirish masalalari".
Ushbu manbada binolarni loyihalash, qurish va foydalanishda energiya iste’molini
kamaytirish yo‘llari, shuningdek, O‘zbekistonning quruq va issiq iqlim sharoitida energiya
samarador binolarni loyihalash asoslari bayon etilgan.
5."Energiya samaradorligiga ega uylarni qurishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish
istiqbollari". Maqolada energiya samarador binolarni qurishda innovatsion texnologiyalardan
foydalanish bo‘yicha ilg‘or xorijiy tajribalar tahlil qilingan.
6."Energotejamkor va energoeffektiv binolarni loyihalash asoslari". Ushbu o‘quv qo‘llanmada
binolarning energiya samaradorligi va energiya tejamkorligini ta’minlash bo‘yicha loyihalash
usullari bayon etilgan.
7."Binolarning energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha rivojlangan mamlakatlar va
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ishlar tahlili". Maqolada rivojlangan mamlakatlar va
O‘zbekistonda binolarning energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan
ishlar tahlil qilingan.
8."Energiya samaradorligiga ega uylarni qurishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish
istiqbollari". Ushbu maqolada energiya samarador binolarni qurishda innovatsion
texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha ilg‘or xorijiy tajribalar tahlil qilingan.
9."Energiya samaradorligiga ega uylarni qurishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish
istiqbollari". Ushbu maqolada energiya samarador binolarni qurishda innovatsion
texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha ilg‘or xorijiy tajribalar tahlil qilingan.
10."Xorazm viloyati hokimligi rasmiy veb-sayti". Ushbu saytda viloyatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishi, aholining ehtiyojlari va hududiy loyihalar haqida ma’lumotlar taqdim etilgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
11."Xorazm viloyatida 812 ta investitsiya loyihasi amalga oshiriladi". Maqolada viloyatdagi turli
sohalarda amalga oshirilayotgan investitsiya loyihalari, shu jumladan, qurilish va infratuzilma
loyihalari haqida ma’lumotlar berilgan.
12."Xorazm viloyatining ilmiy-texnik va innovatsion salohiyatini rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida". Ushbu hujjatda viloyatda innovatsion texnoparklar tashkil etish va ularning mahalliy
ehtiyojlarga mos kelishi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
13."Shaharsozlik innovatsiyalari". Ushbu o‘quv-uslubiy qo‘llanma shaharsozlikdagi innovatsion
g‘oyalar, an’anaviy shaharsozlik turlari va ularning tarixiy bosqichlari haqida ma’lumot beradi.
14."Shaharsozlik va landshaft arxitekturasi". Mazkur qo‘llanma shaharsozlik va landshaft
sohasidagi innovatsion g‘oyalar, dolzarb masalalar va zamonaviy muammolarni qamrab oladi.
15."Kelajak shaharlari: O‘zbekistonning 'innovatsion shaharlari' uchun taklif va tavsiyalar".
Maqolada innovatsion muhit, innovatsion tafakkurning shakllanishi va shaharsozlikdagi
zamonaviy yondashuvlar haqida so‘z boradi.
16."SHaharsozlik normalari va qoidalari SHNQ 1.04.04-20"
Ushbu hujjat bino va inshootlarni qurish, joriy va kapital ta’mirlashda materiallardan takroriy
foydalanishning texnikaviy va tashkiliy tadbirlari tizimini belgilaydi.
17."SHaharsozlik hujjatlarini ekspertizadan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizom". Mazkur qaror
ob’ektlarni qurish, rekonstruksiya qilish, mukammal va joriy ta’mirlash bo‘yicha shaharsozlik va
loyiha hujjatlarining loyihaviy echimlarini ekspertizadan o‘tkazish tartibini belgilaydi.
18."SHahar muhitida innovatsion binolarni shakllantirish asoslari. O‘quv qo‘llanma". Mualliflar:
Ibadulla Baydjanov va Maxmud Samandarov. Ushbu qo‘llanmada shahar muhitida innovatsion
binolarni shakllantirishning asosiy talablari va tamoyillari, shuningdek, eko-mikrotuzilmalar va
eko-gipertuzilmalarni yaratish masalalari yoritilgan.
19."Kelajak shaharlari: O‘zbekistonning 'innovatsion shaharlari' uchun taklif va tavsiyalar".
Muallif: G‘ulomova Gulnora Pataxkamalovna. Maqolada innovatsion muhit, innovatsion
tafakkurning shakllanishi va shahar muhitida innovatsion binolarni shakllantirishdagi xorijiy
tajribalar tahlil qilingan.
20."Zamonaviy qurilish materiallari va texnologiyalari"
Ushbu o‘quv qo‘llanmada gipsli bog‘lovchi asosidagi materiallar, issiqlik izolyasiyalovchi
materiallar va lok-bo‘yoq materiallarning xossalari, shuningdek, qurilish materiallarini ishlab
chiqarishda nanotexnologiyalarni joriy qilish haqida ma’lumotlar berilgan.
21."Qurilishda zamonaviy va innovatsion material sifatida bazalt armaturalar". Maqolada
qurilishning barcha sohalarida zamonaviy va innovatsion material sifatida bazalt armaturalarning
qo‘llanilishi va uning maxsus texnik xususiyatlari haqida yozilgan.
22."Qurilish materiallari sanoati korxonalarining innovatsion salohiyatini boshqarish". Maqolada
qurilish materiallari sanoati korxonalarining innovatsion rivojlanish metodologiyasi va
innovatsiyalarni baholashning uslubiy asoslari haqida so‘z boradi.
23."Qurilish materiallari ishlab chiqarishda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish". Ushbu
maqolada qurilish materiallari ishlab chiqarishda innovatsion texnologiyalarni joriy etishning
ahamiyati va ularning samaradorligi muhokama qilingan.
24."O‘zbekiston Respublikasi qurilish tarmog‘ini modernizatsiya qilish, jadal va innovatsion
rivojlantirishning 2021–2025 yillarga mo‘ljallangan strategiyasi". Ushbu strategiyada qurilish
sohasidagi davlat siyosati innovatsiyalar, investitsiyalar, mehnat va moddiy resurslardan samarali
foydalanish orqali tarmoq salohiyatini oshirishga yo‘naltirilganligi aytiladi.
