JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kurambayeva Malika Ravshanbekovna
Urgench innovation university, Uzbekistan, Kharezm
E-mail:
Norboyev Oʻktam Safarboyevich
Ma'mun universiteti dotsenti Uzbekistan, Kharezm
REALIYA TURLARI: TAHLIL VA TASNIF
Annotatsiya:
Realiya, madaniyat va til o'rtasidagi bog'lanishni aks ettiruvchi, o'ziga xos va
o'ziga xos ma'no va dasturiy ta'minotga ega bo'lgan so'zlar yoki ifodalardir. Ular tarjima
jarayonida muhim ahamiyatga ega, chunki ular biror madaniyatning o'ziga xos xususiyatlarini,
an'analarini va hayot tarzini ifodalaydi. Ushbu maqolada realiya turlari tahlil qilinadi, ularning
tasnifi, misollar bilan ko'rsatiladi va tarjima jarayonidagi ahamiyati muhokama etiladi. Realiya
turlari, asosan, madaniy, tarixiy, geografik, ijtimoiy va iqtisodiy kontekstlarda tasniflanadi. Har
bir realiya turi o'zining o'ziga xos xususiyatlari va tarjima qilinganida yuzaga keladigan
qiyinchiliklarga ega. Ushbu maqola realiya turlarining o'ziga xosligini va ularning tarjima
jarayonidagi o'rnini tushunishga yordam beradi.
Kirish
Realiya so'zi, asosan, biror madaniyatga xos bo'lgan, lekin boshqa madaniyatlarda to'liq
anglanmaydigan atamalarni anglatadi. Tarjimonlar uchun realiya turlarini to'g'ri aniqlash va
ularni samarali tarzda tarjima qilish juda muhimdir. Bu maqolada realiya turlarini chuqurroq
tahlil qilib, ularni qanday tasniflash mumkinligini ko'rib chiqamiz.
Realiya Turlari
1.
Madaniy Realiya
o
Madaniy realiya alohida bir millat yoki etnik guruhning an'analari, urf-odatlari va hayot
tarzi bilan bog'liq bo'ladi. Masalan, "Navro'z" bayrami O'zbek madaniyatida muhim ahamiyatga
ega, lekin boshqa madaniyatlarda bu bayram haqida ma'lumot yetarli bo'lmasligi mumkin
(Toshkent, 2020).
2.
Tarixiy Realiya
o
Tarixiy realiya tarixiy voqealar, shaxslar yoki davrlar bilan bog'liq. Masalan, "Tamerlan"
yoki "Samarqand" kabi atamalar o'z tarixiy kontekstida muhimdir va ularni tarjima qilishda
ularning tarixiy ahamiyatini inobatga olish zarur (Shokirov, 2019).
3.
Geografik Realiya
o
Geografik realiya geografik joylar, mintaqalar yoki tabiiy manzaralar bilan bog'liq. "Hind
okeani" yoki "Alpomish" kabi atamalar ularning geografik joylashuvi va ahamiyatini bildiradi
(Mirzaeva, 2021).
4.
Ijtimoiy Realiya
o
Ijtimoiy realiya ijtimoiy hayot, urf-odatlar va kundalik hayotga oid tushunchalarni o'z ichiga
oladi. "Chaihona" (choyxona) O'zbekistonda ijtimoiy muhitni aks ettiradi va boshqa
madaniyatlarda bunday joylar mavjud emas (Abdurakhmonova, 2020).
5.
Iqtisodiy Realiya
o
Iqtisodiy realiya iqtisodiy faoliyat va tijorat bilan bog'liq. "Khalqaro moliya" yoki "kredit"
kabi atamalar iqtisodiyotning global kontekstida muhimdir (Xamidov, 2022).
Tarjima Jarayonida Realiya Turlarining Ahamiyati
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Realiya turlarini to'g'ri tarjima qilish, madaniyatlararo muloqotda muhim ahamiyatga ega.
Tarjimonlar realiya turlarini tushunishi va ularni o'z madaniyatlarida qanday ifodalashlarini
bilishlari zarur. Bu nafaqat matnning to'g'ri tarjima qilinishiga, balki o'quvchilarning asl matnni
to'liq tushunishlariga ham yordam beradi (Saidova, 2023).
Xulosa
Realiya turlari madaniyat va til o'rtasidagi bog'lanishni aks ettiradi va ularning to'g'ri tarjimasi
madaniyatlararo muloqotning muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Ushbu maqola realiya turlarining
tahlili va ularning tarjima jarayonidagi ahamiyatini ko'rsatdi. Tarjimonlar realiya turlarini
tushunishlari va ularni o'z madaniyatlari kontekstida qanday ifodalashlarini bilishlari zarur. Bu
nafaqat tarjima sifatini oshiradi, balki madaniyatlararo muloqotni ham rivojlantiradi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1. Toshkent, A. (2020).
Madaniy realiyalar va ularning tarjimasi
. O'zbekiston Milliy
Universiteti.
2. Shokirov, M. (2019).
Tarixiy realiya va ularning tarjimadagi o'rni
. O'zbekiston Fanlar
Akademiyasi.
3. Mirzaeva, N. (2021).
Geografik realiya va madaniyat
. Tashkent State Institute of Oriental
Studies.
4. Abdurakhmonova, F. (2020).
Ijtimoiy realiyalar va ularning tarjimasi
. Tashkent State
University of Economics.
5. Xamidov, R. (2022).
Iqtisodiy realiyalar: Tarjimaning muhim jihatlari
. O'zbekiston
Iqtisodiyot Instituti.
6. Saidova, D. (2023).
Tarjima jarayonida realiya turlarining ahamiyati
. Tashkent State
Institute of Foreign Languages.
