JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Yunusova Madina Umrzoq qizi
Guliston davlat universiteti talabasi
Ashurova Farishta Noyoftjon qizi
Guliston davlat universiteti talabasi
Yusujonova Sarvinoz Mirjamol qizi
Guliston davlat universiteti talabasi
DIFRAKSIYA HODISASI VA UNING ILMIY TAHLILI
Annotatsiya:
Difraksiya hodisasi - bu to‘lqinlarning, masalan, yorug‘lik yoki boshqa
elektromagnit to‘lqinlarning, turli xil to‘siqlar yoki bo‘linmalarga to‘g‘ri kelishi natijasida
yuzaga keladigan burilish va tarqalish hodisasidir. Bu hodisa, ayniqsa, to‘lqin uzunligi
to‘siqlarning o‘lchamiga yaqin bo‘lganda kuchliroq namoyon bo‘ladi. Difraksiya hodisasi
ko‘plab ilmiy sohalarda, jumladan, optika, akustika va rentgenografiyada keng qo‘llaniladi.
To‘lqinlar, ayniqsa, kichik o‘lchamdagi ob’ektlar va tuzilmalar orqali o‘tganda, o‘z yo‘nalishini
o‘zgartiradi, natijada ular yangi yo‘nalishlar va shakllar hosil qiladi. Bu hodisa yorug‘likning
tarqalish mexanizmlarini tushunishda, mikroskopik tuzilmalarni tahlil qilishda va bir qancha
boshqa ilmiy va texnik sohalarda muhim ahamiyatga ega. Difraksiya hodisasining ilmiy tahlili,
shu jumladan, uning matematik modellari va eksperimental kuzatishlari, to‘lqinlarning tabiati va
ularning materiallar bilan o‘zaro ta’siri haqidagi bilimlarni chuqurlashtiradi.
Kalit so‘zlar:
Difraksiya, to‘lqinlar, optika, elektromagnit to‘lqinlar, yorug‘lik, mikroskopiya,
rentgenografiya, matematik modellash, eksperiment, interferensiya.
Difraksiya — bu to‘lqinlarning to‘siqlar yoki tirqishlardan o‘tishda egilishi va natijada
to‘lqinlarning tarqalish yo‘nalishining o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lgan fizik hodisadir. Bu hodisa
birinchi marta 1665-yilda Franchesko Mariya Grimaldi tomonidan kuzatilgan va “difraksiya”
atamasi ham aynan uning tomonidan kiritilgan. Difraksiya hodisasi yorug‘lik, tovush va
elektromagnit to‘lqinlar kabi barcha to‘lqin tabiatiga ega bo‘lgan jarayonlarda uchraydi. Ushbu
maqolada difraksiya hodisasining mohiyati, uning turlari va ilmiy asoslari batafsil tahlil qilinadi.
1. Difraksiya hodisasining mohiyati
Difraksiya hodisasi to‘lqinlarning to‘siq yoki tirqishlardan o‘tish paytida egilishi natijasida
yuzaga keladi. To‘lqinlar tirqish yoki to‘siq bilan uchrashganda, ular faqat to‘g‘ri chiziq bo‘ylab
emas, balki tirqishning orqa qismiga ham tarqaladi. Bu holat Huygens printsipi bilan
tushuntiriladi. Huygens printsipiga ko‘ra, har qanday to‘lqin frontining har bir nuqtasi yangi
to‘lqin manbai sifatida harakat qiladi va bu manbadan ikkilamchi to‘lqinlar tarqaladi.
2. Difraksiya turlari
Difraksiya hodisasi ikki asosiy turga bo‘linadi:
1) Geometrik difraksiya
Bu holatda tirqish yoki to‘siq o‘lchami to‘lqin uzunligidan kichik yoki taqqoslanadigan darajada
bo‘ladi. Natijada, to‘lqinlar tirqish yoki to‘siq orqasiga egilib, geometrik soya sohasiga kiradi.
2) Fraunhofer difraksiyasi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Fraunhofer difraksiyasi parallel nur tushganda kuzatiladi. Bunday difraksiya natijasida yorug‘lik
yoki elektromagnit to‘lqinlar parallel ravishda tarqaladi va to‘lqinlar interferensiyasi natijasida
difraksiya spektri hosil bo‘ladi. Fraunhofer difraksiyasini tahlil qilish uchun Fourier
transformatsiyasidan foydalaniladi.
3) Frenel difraksiyasi
Frenel difraksiyasida to‘lqinlar sferik yoki silindrik shaklda tarqaladi. Bu hodisa to‘lqin manbai
va to‘siq orasidagi masofa kichik bo‘lgan holatlarda kuzatiladi.
3. Difraksiya naqshlari
Difraksiya natijasida hosil bo‘ladigan naqshlar interferensiya natijasidir. Masalan, bir tirqish
orqali o‘tayotgan yorug‘lik to‘lqinlari bir-biri bilan interferensiyaga uchraydi va natijada
yorug‘lik va qorong‘u chiziqlardan iborat difraksiya naqshlari hosil bo‘ladi. Ko‘p tirqish orqali
o‘tishda esa difraksiya naqshi yanada murakkab ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Bu jarayon
interferensiya qonunlari asosida tushuntiriladi:
� � = �
0
(
���
� �)
2
bu yerda:
� �
— difraksiya burchagidagi yorug‘lik intensivligi,
�
0
— maksimal yorug‘lik intensivligi,
� =
������
�
— faza farqiga bog‘liq miqdor,
�
— tirqish kengligi,
�
— to‘lqin uzunligi.
4. Ilmiy asoslar va qo‘llanilishi
Difraksiya hodisasi ko‘plab ilmiy va texnik sohalarda muhim ahamiyatga ega. Masalan:
Optika: Yorug‘lik difraksiyasi spektrometriyada, mikroskopiyada va lazer texnologiyalarida
qo‘llaniladi.
Tovush muhandisligi: Tovush to‘lqinlari difraksiyasi akustikada, ayniqsa, tovush to‘lqinlarining
tarqalishini boshqarishda ishlatiladi.
Radiotexnika: Elektromagnit to‘lqinlarning difraksiyasi antennalar dizaynida va radiolokatsiyada
qo‘llaniladi.
Kristallografiya: Rentgen difraksiyasi kristall tuzilishini aniqlashda ishlatiladi.
5. Xulosa
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Difraksiya hodisasi — to‘lqinlarning tirqish yoki to‘siq orqali o‘tayotganda egilishi bilan bog‘liq
bo‘lgan tabiiy jarayondir. Huygens printsipi, interferensiya qonunlari va to‘lqinlar tarqalish
nazariyasi difraksiya hodisasini ilmiy asosda tushuntirish imkonini beradi. Fraunhofer va Frenel
difraksiyasi turli sharoitlarda kuzatiladi va ularning tahlili yorug‘lik, tovush va elektromagnit
to‘lqinlar bilan bog‘liq ko‘plab muammolarni hal qilishga yordam beradi. Difraksiya nazariyasi
fan va texnologiyada muhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Born, M., & Wolf, E. (1999).
Principles of Optics
(7th ed.). Cambridge University Press.
2. Hecht, E. (2002).
Optics
(4th ed.). Pearson.
3. Feynman, R. P., Leighton, R. B., & Sands, M. (1963).
The Feynman Lectures on Physics
(Vol. 1). Addison-Wesley.
