JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sultonova Nilufar
Jizzax davlat pedagogika univarsiteti, o’qituvchi
OLIY TA’LIM TIZIMIDA BOʻLAJAK PEDAGOGLARNI ZOʻRAVONLIKNI OLDINI
OLISHGA TAYYORLASH
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bolalarga nisbatan qo‘llanilayotgan zo‘ravonliklarning ta’siri,
xavfi, bolalar shaxsiyatiga zo‘ravonliklarning ta’siri va oldini olish chora-tadbirlari haqida
ma’lumotlar keltirib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
zo‘ravonlik, zo‘ravonliklarning ta’siri, xavfi, bolalar shaxsiyatiga
zo‘ravonliklarning ta’siri, nopok muomala, bezorichilik, qo‘pol muomala, Xavfsiz muhitlar, xavf
omillari.
Abstract
: This article provides information about the impact and dangers of violence against
children, the impact of violence on children's personalities, and preventive measures.
Keywords
: violence, impact of violence, risk, impact of violence on children's personality,
indecent treatment, bullying, rude treatment, Safe environments, risk factors.
Аннотация:
B данной статье представлена информация о влиянии насилия над
детьми, опасности, влиянии насилия на личность детей и мерах профилактики.
Ключевые слова
: насилие, воздействие насилия, риск, влияние насилия на личность
детей, грязное обращение, издевательства, грубое обращение, Безопасная среда, факторы
риска.
Yangi O‘zbekiston ta’lim tizimida raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash mexanizmlarini
takomillashtirish va strategik rivojlantirishning “yo‘l xarita”larida hamkorlikda o‘qitish
vositasida talabalar o‘rtasida munosabat birligini rivojlantirish mexanizmlarini takomillashtirish
ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 14-
noyabrdagi O‘RQ-996-son “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish
to‘g‘risida”
gi Qonuni bilan bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish
sohasidagi munosabatlarni tartibga solish, bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning barcha
shakllarining oldini olish, zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarni hamda o‘ziga nisbatan zo‘ravonlik
sodir etilishi xavfi ostida bo‘lgan bolalarni himoya qilish dasturlari va chora-tadbirlarini ishlab
chiqadi hamda amalga oshirish ustuvor vazifa etib belgilangan.
Ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlari boʻlajak pedagoglarni zoʻravonlikni oldini olishga
tayyorlashda innovatsion yondashuvlar, pedagogik mexanizmlarini takomillashtirish zaruriyatini
yuzaga keltirmoqda. Bu esa, boʻlajak pedagoglarni ta’lim oluvchilar bilan munosabatlarga
kirishishda pedagogik-psixologik kompetentlikni rivojlantirish yuzasidan ilmiy tadqiqotlarni
chuqurlashtirishga qaratilgan yangicha nazariy yechimlarni topish uchun zarur imkoniyatlar
yaratilganligi hamda amaliy jihatlarini ilmiy tadqiq etishga asos bo ‘lib xizmat qiladi.
1
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O‘zbek xalqimiz azal-azaldan bolajon xalq xisoblanadi. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik yoki
shafqatsizlik bu bola yoki bolalar guruhiga ota-ona yoki pedagog tomonidan jismoniy, jinsiy va
yoki ruhiy zo‘ravonlik qilinishi yoki umuman beparvolikdir. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik ota-
ona yoki pedagogining bolaga haqiqiy yoki potensial zarar yetkazishiga olib keladigan har
qanday xatti-harakat yoki harakatsizlikni o‘z ichiga olishi mumkin va bu holat odatda bolaning
oilasida yoki bola vaqt o‘tkazadigan tashkilotlar, maktabgacha ta ‘lim tashkilotlari,maktablar
yoki to‘garaklarda sodir bo‘ladi. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va bolalarga nisbatan
shafqatsizlik bilan munosabatda bo‘lish tushunchalari ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi.
Shunga qaramay, ba’zi tadqiqotchilar bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘lish
tushunchasini beparvolik ekspluatatsiya va odam savdosini o‘z ichiga oluvchi soyabon o‘rnida
ko‘rishadi. Rus tadqiqotchilari N.V.Malyarova, M.Nesmeyanovlar ijtimoiy himoyaning ikki
ma’nosi haqida fikr yuritadilar. Birinchidan, keng ma’noda, inson o‘zini o‘zi ta’minlash
qobiliyatiga ega bo‘lgan, u va uning farzandlari uchun sharoit yaratadigan ijtimoiy munosabatlar
tizimini nazarda tutadi.
Global zo‘ravonlik, munosabat va ijtimoiy me’yorlarni o‘rganish, zo‘ravonlik va uning ko‘plab
oqibatlari va tabiatini tushunish va uning oldini olish dolzarblik kasb etmoqda. Bolalarni
zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish “Bola huquqlari to‘g‘risidagi konventsiya
”
va inson huquqlari bo‘yicha boshqa xalqaro shartnomalar va standartlar bilan kafolatlangan
asosiy huquqdir. Biroq, zo‘ravonlik, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlari, madaniyati, dini yoki etnik
kelib chiqishidan qat’i nazar, butun dunyo bo‘ylab bolalar uchun hayotning o‘ta haqiqiy qismi
bo‘lib qolmoqda. Jiddiy zo‘ravonlikka uchragan yoki qarovsiz qolgan bolalar ko ‘pincha
ularning rivojlanishiga to‘sqinlik qiladilar, o‘rganishda qiyinchiliklarga duch kelishadi va ta’lim
olishi yomonlashadi. Ular o‘zlarini past baholaydilar va depressiyadan aziyat chekishi mumkin,
bu esa, eng yomoni, xavfli xatti-harakatlarga va o‘zlariga zarar etkazishga olib kelishi mumkin.
Dunyоning nufuzli ilmiy-tаdqiqоt muаssаsаlаridа tаlаbаlаrdа sоg‘lоm dunyоqаrаshni
rivоjlаntirishning реdаgоgik-рsiхоlоgik jihаtlаrini rivоjlаshtirish аsоsidа ulаrning mo‘tadil
ijtimoiy muhitdа bilim оlish dаrаjаsini shаkllаntirish аmаliyоtigа dоir qаtоr ilmiy-аmаliy ishlаr
аmаlgа оshirilmоqdа. Bolani jismoniy yoki ruhiy zo‘ravonlik, haqoratlash yoki suiiste’mollik,
g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik yoki e’tiborsizlik, qo‘pol muomala yoki ekspluatatsiya qilish,
zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish maqsadida hamma zarur qonuniy, ma ‘muriy,
ijtimoiy va ma’rifiy chora-tadbirlarni ko‘rilmoqda. Ijtimoiy dasturlar ishlab chiqish, bolaga
shafqatsizlarcha munosabatda bo ‘lish hollari munosabati bilan ogohlantirish va aniqlash, xabar
berish, ko‘rib chiqish va boʻlajak pedagoglarni zoʻravonlikni oldini olishga tayyorlashda
innovatsion yondashuvlargа аlоhidа е’tibоr qаrаtish zаrurаti dоlzаrb аhаmiyаtli bо‘lib qоlmоqdа.
Bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning aksariyati bolaning rivojlanishining turli bosqichlarida sodir
bo‘ladigan shaxslararo zo‘ravonlikning oltita asosiy turidan kamida bittasini o‘z ichiga oladi.
- Nopok muomala (shu jumladan zo‘ravonlik bilan jazolash) jismoniy, jinsiy va psixologik
emotsional zo‘ravonlikni o‘z ichiga oladi; va chaqaloqlar, bolalar va o‘smirlarga ota-onalar,
tarbiyachilar va boshqa hokimiyat vakillari tomonidan, ko‘pincha uyda, balki maktablar va
mehribonlik uylari kabi sharoitlarda ham e’tiborsizlik.
- Bezorilik (jumladan, kiber zo‘ravonlik) jabrlanuvchi bilan na aka-uka, na ishqiy munosabatda
bo‘lgan boshqa bola yoki bolalar guruhi tomonidan istalmagan tajovuzkor xatti-harakatlardir. Bu
takroriy jismoniy, psixologik yoki ijtimoiy zararni o‘z ichiga oladi va ko‘pincha maktablarda va
bolalar yig‘iladigan boshqa joylarda va Internetda sodir bo‘ladi.
2
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
- Yoshlar zo‘ravonligi 10–29 yoshdagi bolalar va yoshlar o‘rtasida to‘plangan bo‘lib, ko‘pincha
tanishlar va notanishlar o‘rtasida jamoat joylarida sodir bo‘ladi, qurolli yoki qurolsiz (masalan,
qurol va pichoqlar kabi) zo‘ravonlik va jismoniy tajovuzni o‘z ichiga oladi va guruh
zo‘ravonligini o‘z ichiga olishi mumkin.
- Hissiy yoki psixologik zo‘ravonlik bolaning harakatlarini cheklash, haqorat qilish, masxara
qilish, tahdid va qo‘rqitish, kamsitish, rad etish va boshqa jismoniy bo‘lmagan dushmanona
munosabatni o‘z ichiga oladi.
Qizlar yoki o‘g‘il bolalarning biologik jinsi yoki gender o‘ziga xosligi tufayli ularga qarshi
qaratilgan bo‘lsa, zo‘ravonlikning har qanday turlari ham jinsga asoslangan zo‘ravonlikni tashkil
qilishi mumkin.
Zo‘ravonlikning ta’siri
Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik bolalar, oilalar, jamoalar va xalqlarning salomatligi va
farovonligiga umrbod ta’sir qiladi. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik:
- O‘limga olib keladi. Ko‘pincha pichoq va o‘qotar qurol kabi qurollarni o‘z ichiga olgan qotillik
o‘smirlar o‘limining to‘rtta asosiy sabablaridan biri bo‘lib, qurbonlar va jinoyatchilarning 80%
dan ortig‘ini o‘g‘il bolalar tashkil qiladi.
Og‘ir jarohatlarga olib keladi. Har bir qotillik uchun jismoniy jang va tajovuz tufayli jarohat
olgan yuzlab asosan erkaklar zo‘ravonligi qurbonlari bo‘ladi.
- Miya va asab tizimining rivojlanishiga putur yetkazadi. Erta yoshda zo‘ravonlikka duchor
bo‘lish miya rivojlanishiga putur yetkazishi va asab tizimining boshqa bo‘limlariga, shuningdek,
endokrin, qon aylanish, tayanch-harakat, reproduktiv, nafas olish va immunitet tizimlariga zarar
yetkazishi, umrbod oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Shunday qilib, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik kognitiv rivojlanishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va
ta’lim va kasbiy yutuqlarga olib kelishi mumkin.
-Salbiy kurash va sog‘liq uchun xavfli xatti-harakatlarning natijasi. Zo‘ravonlik va boshqa
baxtsiz hodisalarga duchor bo‘lgan bolalar chekish, spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni
suiiste’mol qilish va yuqori xavfli jinsiy xatti-harakatlarga moyil bo‘ladi. Shuningdek, ularda
tashvish, depressiya, boshqa ruhiy kasalliklar va o‘z joniga qasd qilish holatlari yuqori.
- Noto‘g‘ri homiladorlik, induktsiya qilingan abortlar, ginekologik muammolar va jinsiy yo‘l
bilan yuqadigan infektsiyalarga, shu jumladan OIVga olib keladi.
- Bolalar o‘sib ulg‘ayganida yuqumli bo‘lmagan kasalliklarning keng doirasiga hissa qo‘shing.
Yurak-qon tomir kasalliklari, saraton, diabet va boshqa sog‘liq sharoitlari xavfining ortishi
asosan zo‘ravonlik bilan bog ‘liq salbiy kurashish va sog‘liq uchun xavfli xatti-harakatlar bilan
bog‘liq.
- Ta’sir imkoniyatlari va kelajak avlodlar. Zo‘ravonlik va boshqa musibatlarga duchor bo‘lgan
bolalar maktabni tashlab ketish ehtimoli ko ‘proq, ish topish va saqlashda qiynaladi va
keyinchalik qurbon bo‘lish va yoki shaxslararo va o‘z-o‘ziga qaratilgan zo‘ravonlik qilish xavfi
yuqori bo‘ladi, buning natijasida bolalarga nisbatan zo‘ravonlik kelajak avlodga ta’sir qilishi
mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xavf omillari
Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik ko‘p qirrali muammo bo‘lib, uning sabablari individual, yaqin
munosabatlar, jamoa va jamiyat darajasidadir. Muhim xavf omillari:
Individual daraja:
-jins va yosh kabi biologik va shaxsiy jihatlar
-ta’limning past darajalari
-past daromad
-nogironlik yoki ruhiy salomatlik muammolari
-lezbiyan, gey, biseksual yoki transgender sifatida aniqlash yoki aniqlash
-spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni zararli iste ‘mol qilish
-zo‘ravonlikka duchor bo‘lish tarixi.
Yaqin munosabatlar darajasi:
-bolalar va ota-onalar yoki g‘amxo‘rlik qiluvchilar o‘rtasida hissiy aloqaning yo‘qligi
-noto‘g‘ri ota-onalar amaliyoti
oilaviy disfunktsiya va ajralish
-huquqbuzar tengdoshlar bilan bog‘lanish
-ota-onalar yoki ota-onalar o‘rtasidagi zo‘ravonlikka guvoh bo‘lish
-erta yoki majburiy nikoh.
Oldini olish va javob
- Bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish mumkin. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning
oldini olish va unga qarshi choralar ko‘rish sa’y-harakatlari xavfning barcha to‘rtta o‘zaro
bog‘liq darajasida (shaxs, munosabatlar, jamoa, jamiyat) xavf va himoya omillarini tizimli
ravishda hal qilishni talab qiladi.
Bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka barham berishning ettita strategiyasi deb nomlangan dalillarga
asoslangan texnik paketni ishlab chiqdi va tasdiqladi.
Yetti strategiya quyidagilardan iborat:
Qonunlarni amalga oshirish va qo‘llash (masalan, zo‘ravonlik intizomini taqiqlash va spirtli
ichimliklar va o‘qotar qurollardan foydalanishni cheklash);
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Normlar va qadriyatlarning o‘zgarishi (masalan, qizlarning jinsiy zo‘ravonligini yoki o‘g‘il
bolalarning tajovuzkor xatti-harakatlarini ma’qullaydigan me’yorlarni o‘zgartirish);
Xavfsiz muhitlar (masalan, zo‘ravonlik uchun mahallaning "qaynoq nuqtalarini" aniqlash va
keyin muammoga yo‘naltirilgan politsiya va boshqa aralashuvlar orqali mahalliy sabablarni hal
qilish);
Ota-onalar va tarbiyachilarni qo‘llab-quvvatlash (masalan, yosh, birinchi marta ota-onalarga ota-
onalarni o‘qitish);
Daromad va iqtisodiy mustahkamlash (mikromoliya va gender tengligi bo‘yicha treninglar kabi);
Javobgarlik xizmatlarini taqdim etish (masalan, zo‘ravonlikka duchor bo‘lgan bolalar samarali
shoshilinch tibbiy yordam olishlari va tegishli psixo-ijtimoiy yordam olishlarini ta’minlash); va
Ta’lim va hayotiy ko‘nikmalar (masalan, bolalarning maktabga borishini ta’minlash, hayotiy va
ijtimoiy ko‘nikmalarga o‘rgatish).
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.О’zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2017-yil 20-аprеldаgi “Оliy tа’lim tizimini yаnаdа
rivоjlаntirish chоrа–tаdbirlаri tо’g’risidа”gi PQ–2909–sоn
2
.
“Оliy tа’lim muаssаlаridа tа’lim sifаtini оshirish vа ulаrning mаmlаkаtdа аmаlgа
оshirilаyоtgаn kеng qаmrоvli islоhоtlаrdа fаоl ishtirоkini tа’minlаsh bо’yichа qо’shimchа
chоrа–tаdbirlаr tо’g’risidа”gi 2018-yil 5-iyundаgi PQ–3775–sоn qаrоr
3.О’zbеkistоn Rеspublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsining 2019-yil 31-dеkаbrdаgi “Uzluksiz
mа’nаviy tаrbiyа kоnsеpsiyаsini tаsdiqlаsh vа uni аmаlgа оshirish chоrа–tаdbirlаri tо’g’risidа”gi
1059–sоn qаrоri
4.Аbdullаyеvа О’. Pеdаgоgik tехnоlоgiyа. – T.: TDPU, 2015, 166 b.: R
5.А.Mаvlоnоvа,N.H.Rаhmоnqulоvа, K.О.Mаtnаzаrоvа , M.K.Shirinоv, S.Hаfizоv. Umumiy
pеdаgоgikа . -Т .: “Fаn vа tехnоlоgiyа”, 2018, 528 bеt.: M.M. Ахmеtjаnоv, Sh.Sh. Оlimоv, S.S.
Аvеzоv. Pеdаgоgik mаhоrаt. О’quv qо'llаnmа.
T.: LЕSSОN PRЕSS, 2018, 92 bеt.:
6.Хоliqоv А. Pеdаgоgnk mаhоrаt. О’quv qо’llаnmа. T.: «Iqtisоd-mоliyа» nаshriyоti, 2011, 424
bеt.: Mа’murоv B.B. О’quvchi shахsigа yо’nаltirilgаn о’quv biluv jаrаyоnini tаshkil еtishning
pеdаgоgik shаrt–shаrоitlаri. Mоnоgrаfiyа. – T.: «Nihоl», 2014..:
7.Ishmuhаmеdоv R., Yuldаshеv M. Tа’lim vа tаrbiyаdа innоvаtsiоn pеdаgоgik tехnоlоgiyаlаr. –
T.: «Nihоl», 2013.: Омонов Ҳ.Т, Хаттабов М.Б. Pеdаgоgik tехnоlоgiyаlаr vа pеdаgоgik
mаhоrаt.T.: «Iqtisоd-mоliyа», 2016. 200 bеt.:
