JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Jabbarganova Quvonch Maqsud qizi
Toshkent davlat Pedagogika universiteti
maxsus pedagogika fakulteti mustaqil izlanuvchisi
AQLI ZAIF BOLALARGA TA’LIM TARBIYA BERISHDAGI MUAMMOLAR VA
ULARNI BARTARAF QILISH USULLARI
Annotatsiya:
Maqola aqli zaif bolalarga ta’lim-tarbiya berishdagi muammolar va ularni bartaraf
qilish usullariga bag‘ishlangan. Unda aqli zaif bolalarning rivojlanish xususiyatlari, ularga ta’lim
berish jarayonida duch kelinadigan pedagogik, ijtimoiy va tashkiliy muammolar, shuningdek, bu
muammolarni hal qilishning samarali metodlari ko‘rib chiqilgan. Individual yondashuv,
psixodiagnostika,
ijtimoiy
integratsiya,
psixologik-pedagogik
yordam,
zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish va ota-onalarni qo‘llab-quvvatlash kabi metodlar orqali aqli zaif
bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash mumkinligi ta’kidlangan. Maqolada shuningdek,
inklyuziv ta’lim, maxsus maktablar va xalqaro tajribalardan foydalanishning ahamiyati,
jamiyatda xabardorlikni oshirish va davlat va nodavlat tashkilotlarining roli haqida fikr yuritilgan.
Aqli zaif bolalarga to‘g‘ri yondashuv va qo‘llab-quvvatlash ularning hayot sifatini yaxshilash va
ularni jamiyatga integratsiya qilish uchun zarurligi tasvirgangan. Maqola ta’lim sohasidagi
mutaxassislar, ota-onalar va jamiyat uchun foydali manba sifatida tavsiya etiladi.
Kalit so‘zlar
: aqli zaif bolalar, ta’lim-tarbiya, yondashuv, psixodiagnostika, integratsiya,
inklyuziv ta’lim, psixologik-pedagogik yordam, ota-ona, maxsus ta’lim, tajriba, jamiyat,
qobiliyat, ko‘nikma, nutq, resurs, mutaxassis, davlat.
ПРОБЛЕМЫ ВОСПИТАНИЯ УМСТВЕННО ОТСТАЛЫХ ДЕТЕЙ И МЕТОДЫ ИХ
ПРЕОДОЛЕНИЯ
Аннотация
: статья посвящена проблемам воспитания умственно отсталых детей и
методам их преодоления. В нем рассматриваются особенности развития умственно
отсталых детей, педагогические, социальные и организационные проблемы, с которыми
они сталкиваются в процессе обучения, а также эффективные методы решения этих
проблем. Подчеркивается, что с помощью таких методов, как индивидуальный подход,
психодиагностика,
социальная
интеграция,
психолого-педагогическая
помощь,
использование современных технологий и родительская поддержка, можно поддерживать
развитие умственно отсталых детей. В статье также рассматривается важность
инклюзивного образования, специальных школ и использования международного опыта,
повышение осведомленности общества и роль государственных и неправительственных
организаций. Описано, что правильный подход и поддержка умственно отсталых детей
необходимы для улучшения качества их жизни и интеграции в общество. Статья
рекомендуется как полезный ресурс для профессионалов в области образования,
родителей и общества.
Ключевые слова
: умственно отсталые дети, образование-воспитание, подход,
психодиагностика, интеграция, инклюзивное образование, психолого-педагогическая
помощь, воспитание, специальное образование, опыт, общество, способности, умения,
речь, ресурс, специалист, государство.
PROBLEMS IN THE EDUCATION OF MENTALLY RETARDED CHILDREN AND
WAYS TO ELIMINATE THEM
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Annotation
: the article is devoted to the problems of education and methods of overcoming
mentally retarded children. It examined the features of the development of mentally retarded
children, pedagogical, social and organizational problems encountered in the process of
educating them, as well as effective methods of solving these problems. It has been argued that
through methods such as the Individual approach, psychodiagnostics, social integration,
psychological-pedagogical assistance, the use of modern technologies and parental support, it is
possible to support the development of mentally retarded children. The article also reflects on
inclusive education, the importance of using special schools and international experiences,
raising awareness in society, and the role of state and non-governmental organizations. The right
approach and support for mentally retarded children has been described as necessary to improve
their quality of life and integrate them into society. The article is recommended as a useful
resource for education professionals, parents and society.
Key words
: mentally retarded children, education, approach, psychodiagnostics, integration,
inclusive education, psychological and pedagogical assistance, parent, special.
KIRISH
Inson hayotida ta’lim va tarbiya muhim o‘rin tutadi. Ta’lim – shaxsning bilim va
ko‘nikmalarini rivojlantirish jarayoni bo‘lsa, tarbiya – insonning axloqiy fazilatlarini
shakllantirishdir. Har bir bola o‘ziga xos individual xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning
rivojlanish darajasi va ehtiyojlari har xil bo‘ladi. Shu jumladan, aqli zaif bolalar ham o‘ziga xos
ta’lim-tarbiya tizimini talab qiladi.
Aqli zaif bolalar – bu turli xil intellektual buzilishlarga ega bo‘lgan bolalar bo‘lib, ular oddiy
ta’lim tizimida muvaffaqiyatli o‘qib keta olmaydilar. Ularning ta’lim jarayoni maxsus metod va
texnologiyalar yordamida olib borilishi kerak.
Bu bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va ularni jamiyatga integratsiya qilish uchun
samarali strategiyalar va usullarni ishlab chiqish zarur.
METODLAR VA O‘RGANILISH DARAJASI
Aqli zaif bolalarni o‘rganish va ularga ta’lim-tarbiya berishda turli metodlardan foydalanish
mumkin. Bu metodlar bolalarning kognitiv, hissiy, ijtimoiy va jismoniy rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlashga qaratilgan. Quyida ushbu sohada qo‘llaniladigan asosiy metodlar va ularning
o‘rganilish darajasi haqida batafsil ma’lumot keltirilgan.
Psixodiagnostika metodlari
. Psixodiagnostika metodlari orqali bolalarning kognitiv
qobiliyatlari, hissiy holati va ijtimoiy moslashuvchanligi baholanadi. Bu metodlar quyidagilarni
o‘z ichiga oladi:
Testlar va anketalar
: Bolalarning aqliy rivojlanish darajasini aniqlash uchun
standartlashtirilgan testlar (masalan, IQ testlari) qo‘llaniladi.
Kuzatuv metodlari
: Bolalarning harakatlari, xulq-atvori va ijtimoiy munosabatlari kuzatiladi.
Intervyu va suhbatlar
: Ota-onalar, o‘qituvchilar va bolalar bilan suhbatlar orqali ularning
ehtiyojlari va qiyinchiliklari aniqlanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Psixodiagnostika metodlari aqli zaif bolalarning rivojlanish darajasini aniqlashda keng
qo‘llaniladi. Biroq, bu metodlar faqat dastlabki tashxis qo‘yish uchun mo‘ljallangan bo‘lib,
ularni muntazam ravishda yangilash va baholash talab etiladi.
Individual yondashuv
. Har bir bolaning alohida ehtiyojlari va qobiliyatlari mavjud
bo‘lganligi sababli, individual yondashuv aqli zaif bolalarni o‘rganish va ularga ta’lim berishda
eng samarali metodlardan biri hisoblanadi. Bu metod quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Individual ta’lim rejasi (ITR)
: Har bir bola uchun alohida ta’lim rejasi tuzish, uning kognitiv,
hissiy va jismoniy ehtiyojlarini hisobga olish.
Moslashtirilgan darsliklar va materiallar
: Bolalarning qobiliyatlariga moslashtirilgan o‘quv
materiallari va darsliklardan foydalanish.
Individual yondashuv aqli zaif bolalarning rivojlanishini samarali qo‘llab-quvvatlashda
isbotlangan metod hisoblanadi. Biroq, bu metodni amalga oshirish uchun ko‘p vaqt, resurslar va
mutaxassislar talab etiladi.
Ijtimoiy integratsiya metodlari.
Ijtimoiy integratsiya metodlari orqali aqli zaif bolalarni
oddiy bolalar bilan birga ta’lim olishga jalb qilish va ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini
rivojlantirish mumkin. Bu metodlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Inklyuziv ta’lim
: Aqli zaif bolalarni oddiy sinflarda o‘qitish orqali ularning ijtimoiy
integratsiyasini ta’minlash.
Guruhli mashg‘ulotlar
: Bolalarni kichik guruhlarda birga ishlashga o‘rgatish va ularning
kommunikatsiya ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Inklyuziv ta’lim dunyoning ko‘plab davlatlarida muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Biroq, bu
metodni amalga oshirish uchun maktablar va o‘qituvchilar maxsus tayyorgarlikdan o‘tishlari
zarur.
Psixologik va pedagogik yordam metodlari.
Aqli zaif bolalarning rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash uchun psixologik va pedagogik yordam metodlari qo‘llaniladi. Bu metodlar
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Psixologik konsultatsiyalar
: Bolalarning hissiy holatini yaxshilash va ularga psixologik
yordam ko‘rsatish.
Logopedik yordam
: Nutq va til rivojlanishidagi muammolarni bartaraf qilish uchun logopedlar
bilan ishlash.
Art-terapiya va musiqiy terapiya
: San’at va musiqadan foydalanish orqali bolalarning hissiy
va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Psixologik va pedagogik yordam metodlari aqli zaif bolalarning rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlashda samarali hisoblanadi. Biroq, bu metodlarni amalga oshirish uchun mutaxassislar va
resurslar yetishmasligi muammo bo‘lishi mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Texnologik innovatsiyalardan foydalanish
. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish orqali
aqli zaif bolalarni o‘rganish va ularga ta’lim berish jarayonini yanada samarali qilish mumkin.
Bu metodlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Interfaol dasturlar va ilovalar
: Bolalarning kognitiv va motorika ko‘nikmalarini rivojlantirish
uchun maxsus dasturlardan foydalanish.
Virtual realitet (VR) va kengaytirilgan realitet (AR)
: Bolalarning diqqatini jamlash va ularni
o‘qitish jarayonini qiziqarli qilish uchun innovatsion texnologiyalardan foydalanish.
Texnologik innovatsiyalar aqli zaif bolalarni o‘rganish va ularga ta’lim berishda yangi
imkoniyatlar yaratadi. Biroq, bu metodlarni keng miqyosda qo‘llash uchun moliyaviy resurslar
va mutaxassislar talab etiladi.
Ota-onalar bilan ishlash metodlari
.
Ota-onalar aqli zaif bolalarning rivojlanishida muhim
rol o‘ynaydi. Shu sababli, ular bilan ishlash metodlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Ota-onalar uchun treninglar va seminarlar
: Bolalarni tarbiyalash va ularga yordam berish
bo‘yicha ota-onalarni o‘qitish.
Psixologik yordam
: Ota-onalarga psixologik yordam ko‘rsatish va ularni qo‘llab-quvvatlash.
Ota-onalar bilan ishlash metodlari aqli zaif bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda
muhim ahamiyatga ega. Biroq, bu metodlarni amalga oshirish uchun ota-onalarning faolligi va
tayyorgarligi zarur.
Aqli zaif bolalarni o‘rganish va ularga ta’lim-tarbiya berishda turli metodlardan foydalanish
mumkin. Har bir metodning o‘ziga xos afzalliklari va cheklovlari mavjud bo‘lib, ularni
bolalarning individual ehtiyojlari va qobiliyatlariga moslashtirish zarur. Metodlarni to‘g‘ri
tanlash va ularni samarali qo‘llash orqali aqli zaif bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash
va ularning hayot sifatini yaxshilash mumkin.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Aqli zaif bolalarning xususiyatlari.
Aqli zaif bolalar – bu tug‘ma yoki orttirilgan aqliy
rivojlanish buzilishlariga ega bo‘lgan bolalar bo‘lib, ularning kognitiv, hissiy va ijtimoiy
rivojlanishi oddiy bolalarnikiga nisbatan orqada bo‘ladi. Ularning asosiy xususiyatlari
quyidagilar:
Aqliy faoliyat sustligi
– yangi bilimlarni o‘zlashtirish qiyin bo‘ladi, diqqatni uzoq vaqt jamlay
olmaydilar.
Nutq buzilishi
– so‘z boyligi cheklangan, gaplarni to‘g‘ri shakllantira olmaydilar.
Xotiraning zaifligi
– eslab qolish va o‘zlashtirish jarayoni sekin kechadi.
Irodaviy faollik pastligi
– mustaqil qaror qabul qilishda qiynaladilar.
Jismoniy rivojlanishning sustligi
– ayrim hollarda motorika va harakat muvofiqlashuvining
sustligi kuzatiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Emotsional rivojlanishning cheklanganligi
– his-tuyg‘ularini ifodalash va tushunishda
qiyinchiliklarga duch keladilar.
Aqli zaif bolalarga ta’lim-tarbiya berishda duch kelinadigan muammolar.
Aqli zaif
bolalarga ta’lim berishda ko‘plab muammolar yuzaga keladi. Bu muammolar quyidagi asosiy
yo‘nalishlarga bo‘linadi:
1. Pedagogik muammolar.
Maxsus pedagoglarning yetishmovchiligi.
Aqli zaif bolalar uchun mos ta’lim dasturlarining yo‘qligi yoki yetarlicha ishlab
chiqilmaganligi.
O‘quv materiallarini o‘zlashtirish jarayonida individual yondashuvning kamligi.
2. Ota-onalar bilan bog‘liq muammolar
Ota-onalarning maxsus ta’lim tizimi haqida yetarli ma’lumotga ega emasligi.
Ba’zi ota-onalar farzandining muammolarini tan olmasligi va kerakli yordamni ko‘rsatmasligi.
Uy sharoitida bolaning rivojlanishi uchun yetarli shart-sharoit yaratilmaganligi.
3. Jamiyatning munosabati
Aqli zaif bolalarga nisbatan noto‘g‘ri qarashlar va stereotiplar.
Ijtimoiy muhitda ularning integratsiyasi uchun yetarli shart-sharoit yaratilmaganligi.
4. Maxsus ta’lim muassasalarining yetishmovchiligi
Maxsus maktab va markazlarning kamligi.
Aqli zaif bolalar uchun zamonaviy ta’lim texnologiyalarining yo‘qligi.
O‘quv dasturlarining jismoniy va aqliy imkoniyatlarga moslashtirilmaganligi.
5. Ijtimoiy stereotiplar va kamsitish
: Jamiyatda aqli zaif bolalarga nisbatan noto‘g‘ri
qarashlar va kamsitish ularning rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi.
6. Moliya muammolari
: Maxsus ta’lim dasturlari va yordam ko‘rsatish uchun
mablag‘ yetishmasligi.
Muammolarni bartaraf etish yo‘llari
Aqli zaif bolalarga ta’lim va tarbiya berish bo‘yicha quyidagi takliflar ilgari suriladi.
Maxsus ta’lim tizimini rivojlantirish.
Aqli zaif bolalar uchun moslashtirilgan ta’lim
dasturlarini ishlab chiqish. Pedagoglar uchun maxsus kurslar tashkil etish va malakasini oshirish.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ota-onalarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratish.
Ota-onalar uchun psixologik va
pedagogik maslahat markazlarini tashkil etish. Uy sharoitida bola bilan shug‘ullanish bo‘yicha
metodik qo‘llanmalar yaratish.
Jamiyatda ongli munosabat shakllantirish.
Aqli zaif bolalarga nisbatan bag‘rikeng
munosabatni shakllantirish uchun targ‘ibot ishlari olib borish. Ularni jamiyatga integratsiya
qilish uchun maxsus dasturlar ishlab chiqish.
Ta’lim jarayonida innovatsion metodlarni qo‘llash.
Sensor pedagogika
– eshitish, ko‘rish va harakat orqali o‘rganish.
O‘yin texnologiyalari
– ta’lim jarayonini qiziqarli qilish.
Logopedik mashg‘ulotlar
– nutq rivojlanishini yaxshilash.
Individual ta’lim rejasi (ITR):
Har bir bola uchun alohida ta’lim rejasi tuzish. Bolaning
kognitiv, hissiy va jismoniy ehtiyojlarini hisobga olish. Rejani muntazam ravishda yangilash va
baholash.
Mutaxassislar bilan hamkorlik
: Psixologlar, logopedlar, defektologlar va boshqa
mutaxassislar bilan doimiy hamkorlik. Bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun
professional yordam ko‘rsatish.
Ijtimoiy integratsiya
: Aqli zaif bolalarni oddiy bolalar bilan birga ta’lim olishga jalb qilish.
Ijtimoiy integratsiyani ta’minlash orqali ularning kommunikatsiya va ijtimoiy ko‘nikmalarini
rivojlantirish.
Maktab sharoitlarini yaxshilash
: Maktablarni maxsus jihozlar, darsliklar va o‘quv
materiallarini ta’minlash. Maxsus sinflar va laboratoriyalar tashkil etish. O‘qituvchilarni maxsus
ta’lim bo‘yicha qayta tayyorlash.
Jamiyatda xabardorlikni oshirish
: Aqli zaif bolalarga nisbatan jamiyatda xabardorlikni
oshirish. Stereotiplarni yo‘q qilish uchun ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va
tadbirlardan foydalanish. Bolalarning huquqlarini himoya qilish va ularga teng imkoniyatlar
yaratish.
Davlat va nodavlat tashkilotlarning roli:
Davlat tomonidan maxsus ta’lim dasturlarini
moliyalashtirish. Nodavlat tashkilotlar va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik qilish. Bolalarning
huquqlarini himoya qilish bo‘yicha qonuniy bazani takomillashtirish.
Ijtimoiy reabilitatsiya va qo‘llab-quvvatlash.
Aqli zaif bolalarga kasb-hunar o‘rgatish uchun
maxsus dasturlar ishlab chiqish. Ularning jamiyatga moslashishiga yordam beradigan
integratsiya markazlarini ochish.
Zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish.
Virtual reallik (VR) va interaktiv
texnologiyalar orqali o‘quv jarayonini samarali qilish. Logopedik va kognitiv o‘yinlar orqali
bolalarning nutq va tafakkur rivojlanishiga yordam berish.
Xalqaro tajriba.
Dunyo davlatlarida aqli zaif bolalarga ta’lim-tarbiya berish bo‘yicha
qo‘llaniladigan yondashuvlar va usullar.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Inklyuziv ta’lim
: Aqli zaif bolalarni oddiy sinflarda o‘qitish orqali ularning ijtimoiy
integratsiyasini ta’minlash (masalan, Finlandiya, Shvetsiya).
Maxsus maktablar va markazlar
: Aqli zaif bolalar uchun maxsus ta’lim muassasalari tashkil
etish (masalan, AQSh, Germaniya).
Texnologiyalardan foydalanish
: Ta’lim jarayonida interfaol dasturlar, virtual realitet va
boshqa innovatsion texnologiyalardan foydalanish.
Ijtimoiy yordam dasturlari
: Ota-onalarga moliyaviy yordam, psixologik yordam va boshqa
imkoniyatlar yaratish.
XULOSA
Aqli zaif bolalarga ta’lim-tarbiya berish jamiyatning eng muhim vazifalaridan biridir, chunki
ularning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va ularni jamiyatga integratsiya qilish orqali ularning
hayot sifatini yaxshilash mumkin. Individual yondashuv, psixodiagnostika, ijtimoiy integratsiya,
psixologik-pedagogik yordam, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va ota-onalarni qo‘llab-
quvvatlash kabi metodlar orqali bu bolalarning kognitiv, hissiy, ijtimoiy va jismoniy
rivojlanishini samarali rag‘batlantirish mumkin. Biroq, bu metodlarni amalga oshirish uchun
mutaxassislar, resurslar va moliyaviy imkoniyatlar yetishmasligi kabi muammolar mavjud.
Inklyuziv ta’lim, maxsus maktablar va xalqaro tajribalardan foydalanish orqali bu muammolarni
bartaraf qilish va aqli zaif bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash mumkin. Jamiyat, davlat
va nodavlat tashkilotlarining hamkorligi, shuningdek, ommaviy axborot vositalari orqali
xabardorlikni oshirish orqali har bir bola o‘z salohiyatini to‘liq namoyon qilish imkoniyatiga ega
bo‘lishi kerak. Aqli zaif bolalarga to‘g‘ri yondashuv va qo‘llab-quvvatlash ularning hayotini
yanada yaxshilash va ularni jamiyatning to‘laqonli a’zolariga aylantirishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Axmedova, S. Maxsus pedagogika: Aqli zaif bolalar bilan ishlash usullari. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti. 2019
2. Hasanboyeva, O. Nutqiy rivojlanishida logopedik texnologiyalarning ahamiyati. O‘zbekiston
pedagogika jurnali, 3(2), 2020.
3. Smirnova, E. O. O‘yin faoliyati orqali bolalarda nutqni rivojlantirish texnologiyalari. Moskva:
Pedagogika va psixologiya nashriyoti. 2015
4. Ахутина Т.В. Нейролингвистический анализ динамической афазии. – М.: Изд-во МГУ,
2002.
5. Лалаева Р.И. Логопедическая работа в коррекционных классах. – М.: Владос, 2004.
6. Выготский Л.С. Мышление и речь. – М.: Лабиринт, 1999.
7. Шевченко С.Г. Коррекционно-развивающее обучение: Организационно-педагогические
аспекты. – М.: Владос, 2001.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
8. Yusupova, G. Sensor rivojlanish va nutq: integrativ yondashuv. Maxsus pedagogika ilmiy-
amaliy jurnali, 6(1), 2021
9. American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). (2022). Speech therapy techniques
for children with cognitive impairments. Retrieved from
10. Леонтьев А.А. Язык, речь, речевая деятельность. – М.: Просвещение, 2003.
