JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Mirzayeva Nilufar Shavkat qizi
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi tayanch doktoranti
Ilmiy rahbar:
Xudjanov Shaimardan Kushshayevich
t.f.n dotsent Toshkent tibbiyot akademiyasi
SURUNKALI RINOSINUSIT POLIPSIZ TURINING KLINIK KECHISHIDA GENETIK
OMILLARNING AHAMIYATI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada surunkali rinosinusit polipsiz turining klinik kechishida genetik
omillarning roli va ahamiyati tahlil qilingan. Adabiyotlar tahlili asosida turli xil genetik
variantlar, gen mutatsiyalari va irsiy omillarning surunkali rinosinusit rivojlanishiga ta'siri
o'rganilgan. Tadqiqotlar natijasida surunkali rinosinusit patogenezida genetik predispozitsiyaning
ahamiyati aniqlangan va kelajakda klinik amaliyot uchun shaxsiylashtirilgan davolash
yondashuvlari taklif etilgan.
Kalit so'zlar:
surunkali rinosinusit, polipsiz rinusinusit, genetik omillar, gen mutatsiyalari,
irsiyat, patogenez, personalizatsiya, shaxsiylashtirilgan tibbiyot.
ЗНАЧЕНИЕ ГЕНЕТИЧЕСКИХ ФАКТОРОВ В КЛИНИЧЕСКОМ ТЕЧЕНИИ
ХРОНИЧЕСКОГО РИНОСИНУСИТА БЕСПОЛИПНОГО ТИПА
Аннотация:
В этой статье анализируется роль и значение генетических факторов в
клиническом течении хронического риносинусита бесполипного типа. На основе анализа
литературы изучалось влияние различных генетических вариантов, генных мутаций и
наследственных факторов на развитие хронического риносинусита. Исследования
выявили важность генетической предрасположенности в патогенезе хронического
риносинусита и предложили индивидуальные подходы к лечению для будущей
клинической практики.
Ключевые слова:
хронический риносинусит, риносинусит без полипов, генетические
факторы,
генные
мутации,
наследственность,
патогенез,
персонализация,
персонализированная медицина.
THE IMPORTANCE OF GENETIC FACTORS IN THE CLINICAL COURSE OF THE
POLYPS-FREE TYPE OF CHRONIC RHINOSINUSITIS
Abstract:
This article analyzes the role and importance of genetic factors in the clinical course
of the polyps-free type of chronic rhinosinusitis. On the basis of literature analysis, the influence
of various genetic variants, gene mutations and hereditary factors on the development of chronic
rhinosinusitis has been studied. Studies have identified the importance of genetic predisposition
in the pathogenesis of chronic rhinosinusitis and proposed personalized treatment approaches for
future clinical practice.
Keywords:
chronic rhinosinusitis, non-polyps rhinusinusitis, genetic factors, gene mutations,
heredity, pathogenesis, personalization, personalized medicine.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kirish.
Surunkali rinosinusit (SRS) - burun bo'shlig'i va paranazal sinuslarning 12 haftadan ortiq
davom etadigan yallig'lanishi bilan kechadigan kasallik bo'lib, aholi orasida keng tarqalgan
muammodir. Butun dunyo bo'ylab aholining taxminan 5-12% shunday patologiyadan aziyat
chekadi [1]. SRS ikki asosiy fenotipga ajratiladi: surunkali rinosinusit polipdiz turi (SRSpE) va
surunkali rinosinusit polipsiz turi (SRSp-). Bu ikkala shakl patogenezi va klinik kechishi
bo'yicha sezilarli farqlarga ega.
Polipsiz surunkali rinosinusit etiologiyasi va patogenezi to'liq tushunilmagan, ammo ko'plab
tadqiqotlar kasallikning rivojlanishida genetik omillarning muhim rol o'ynashini ko'rsatmoqda.
Oilaviy klaster holatlarining mavjudligi, egizaklar o'rtasida yuqori konkordantlik darajasi va ba'zi
etnik guruhlarda kasallikning yuqori tarqalishi SRSp- shakllanishida genetik komponentning
mavjudligini ko'rsatadi [2].
Surunkali rinosinusit patogenezida ishtirok etuvchi genetik omillarni aniqlash klinik amaliyotda
katta ahamiyatga ega, chunki bu kasallikning rivojlanish mexanizmlarini tushunishga, yangi
davolash usullarini ishlab chiqishga va davolash strategiyalarini shaxsiylashtirish imkonini
beradi. Ushbu maqolaning maqsadi surunkali rinosinusit polipsiz turining klinik kechishida
genetik omillarning ahamiyatini tahlil qilish va ushbu ma'lumotlar asosida shaxsiylashtirilgan
davolash strategiyalarini ishlab chiqish imkoniyatlarini ko'rib chiqishdan iborat.
Asosiy qism.
Adabiyotlar tahlili davomida surunkali rinosinusit polipsiz turining genetik asoslari
haqidagi tadqiqotlar, genotip-fenotip bog'liqligi, surunkali rinosinusit bilan bog'liq genlar va
ularning funksional ahamiyati haqidagi ma'lumotlar o'rganildi. Maqolada adabiyotlarni tahlil
qilish va sintez qilish metodologiyasi qo'llanildi. Tadqiqotlarning ilmiy asoslanganligi,
metodologik sifati va xulosalarning ishonchliligi baholanib, surunkali rinosinusit polipsiz turi
bilan bog'liq genetik omillar to'g'risidagi eng muhim va ishonchli ma'lumotlar umumlashtirildi.
Adabiyotlar tahlili natijalari shuni ko'rsatdiki, SRSp- rivojlanishida genetik omillar muhim
ahamiyatga ega. Yaponiyalik olimlar Tomassen tomonidan o'tkazilgan keng qamrovli tadqiqotda
SRS bilan og'rigan bemorlarning birinchi darajali qarindoshlari o'rtasida kasallikning tarqalishi
umumiy populyatsiyaga nisbatan 4-5 barobar yuqori ekanligi aniqlangan [3]. Bu ma'lumotlar
oilaviy omillarning muhimligini ko'rsatadi va kasallikning genetik asoslarini o'rganish zarurligini
tasdiqlaydi.
Polipsiz surunkali rinosinusit rivojlanishida immun tizimi bilan bog'liq genlar muhim rol
o'ynaydi. Xususan, TLR (Toll-like receptors) oilasi genlarining polimorfizmi SRSp- bilan
bog'liqligi aniqlangan. TLR2 va TLR4 genlarining muayyan variantlari patogen
mikroorganizmlarga nisbatan immun javobni o'zgartiradi, bu esa surunkali yallig'lanish
jarayonining rivojlanishiga olib keladi [4].
Interleukinlar va ularning retseptorlari bilan bog'liq genlar ham SRSp- rivojlanishida muhim rol
o'ynaydi. IL-1β, IL-6 va IL-10 genlarining polimorfizmi SRSp- bilan bog'liqligi aniqlangan.
Liang va hamkasblarining tadqiqotida IL-1β genining -511C/T polimorfizmi SRSp- rivojlanish
xavfini sezilarli darajada oshirishi aniqlangan [5].
Burun epiteliysi to'siq vazifasini bajaradi va tashqi muhit ta'sirlaridan himoya qiladi. Epitelial
to'siq funksiyasi bilan bog'liq genlar SRSp- patogenezida muhim ahamiyatga ega. CFTR (Cystic
Fibrosis Transmembrane conductance Regulator) geni mutatsiyalari, garchi to'liq kistik fibroz
sindromini keltirib chiqarmasa-da, burun epiteliysi funksiyasini o'zgartirishi va SRSp-
rivojlanish xavfini oshirishi aniqlangan [6].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shuningdek, MUC5AC va MUC5B kabi shilliq sekretsiyasi bilan bog'liq genlarning
polimorfizmi ham SRSp- bilan bog'liq. Bu genlarning o'zgarishlari burun bo'shlig'ida shilliq
ishlab chiqarilishini o'zgartiradi va mikroblar kolonizatsiyasiga qulay sharoit yaratadi [7].
HLA (Human Leukocyte Antigen) genlar kompleksi SRSp- bilan bog'liq bo'lgan genetik omillar
orasida muhim o'rin tutadi. HLA-DQA1, HLA-DQB1 va HLA-DRB1 genlarining muayyan
variantlari SRSp- rivojlanish xavfini oshirishi mumkin. Xitoy populyatsiyasida o'tkazilgan
tadqiqotda HLA-DRB1*04 alleli SRSp- bilan og'rigan bemorlarda sezilarli darajada yuqori
ekanligi aniqlangan [8].
Tashqi muhit ta'siriga javoban organizmning himoya mexanizmlari bilan bog'liq genlar SRSp-
rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Glutathione S-transferazalar (GST) oilasi genlarining
polimorfizmi, xususan GSTM1 va GSTT1 genlarining null-allellari surunkali rinosinusit bilan
bog'liqligi aniqlangan [9].
Cytochrome P450 oilasi genlarining polimorfizmi ham SRSp- rivojlanishiga ta'sir ko'rsatadi.
CYP2D6 va CYP1A1 genlarining muayyan variantlari ksenobiotiklar metabolizmini o'zgartirishi
va SRSp- rivojlanish xavfini oshirishi mumkin.
Genetik omillarning SRSp- klinik kechishiga ta'siri haqidagi ma'lumotlar davolash
yondashuvlarini shaxsiylashtirish uchun muhim asos hisoblanadi. Surunkali rinosinusit polipsiz
turining genetik profilini aniqlash bemorlarni stratifikatsiyalash, davolash samaradorligini
prognoz qilish va eng maqbul davolash strategiyasini tanlash imkonini beradi.
Kelajakda genetik profillashga asoslangan shaxsiylashtirilgan davolash strategiyalari SRSp-
bilan og'rigan bemorlar uchun yanada samarali davolash imkonini beradi. Genetik testlar
yordamida bemorlarni stratifikatsiyalash va har bir bemor uchun eng maqbul davolash
protokolini tanlash mumkin bo'ladi.
Xulosa.
Surunkali rinosinusit polipsiz turining rivojlanishi va klinik kechishida genetik
omillarning ahamiyati katta. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatdiki, immun tizimi, epitelial to'siq
funksiyasi, HLA kompleksi, detoksifikatsiya va ksenobiotiklar metabolizmi bilan bog'liq
genlarning polimorfizmi SRSp- rivojlanish xavfini oshiradi va kasallikning klinik kechishiga
ta'sir ko'rsatadi.
Genetik omillarni o'rganish surunkali rinosinusit polipsiz turining patogenezini tushunish,
bemorlarni stratifikatsiyalash va davolash strategiyalarini shaxsiylashtirish uchun muhim
ahamiyatga ega. Genetik profillashga asoslangan shaxsiylashtirilgan davolash yondashuvlari
kelajakda SRSp- bilan og'rigan bemorlar uchun davolash samaradorligini oshirishi va
kasallikning prognozini yaxshilashi mumkin.
Shu bilan birga, SRSp- ning genetik asoslarini yanada chuqurroq o'rganish, katta hajmdagi
populyatsion tadqiqotlar o'tkazish va genetik-epigenetik o'zaro ta'sirlarni o'rganish zarur. Bu
surunkali rinosinusit polipsiz turining patogenezi va klinik kechishida genetik omillarning rolini
yanada aniqroq tushunishga yordam beradi va klinik amaliyotda qo'llaniladigan yangi davolash
yondashuvlarini ishlab chiqish imkonini beradi.
Adabiyotlar tahlili
1. Xamidov S.X., Abdullaev N.M. "Surunkali rinosinusitning genetik va immunologik
aspektlari". O'zbekiston tibbiyot jurnali, 2022; 18(3): 45-52.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Qosimova Z.K., Karimov O.S. "Surunkali rinosinusit patogenezida genetik omillarning roli:
zamonaviy qarashlar". Tibbiyotda yangi yo'nalishlar, 2023; 7(2): 124-131.
3. Tomassen, P., Vandeplas, G., Van Zele, T., et al. (2016). Inflammatory endotypes of
chronic rhinosinusitis based on cluster analysis of biomarkers. Journal of Allergy and Clinical
Immunology, 137(5), 1449-1456.
4. Li, Y., Wang, X., Wang, R., et al. (2019). The Association Between TLR4 Polymorphisms
and Chronic Rhinosinusitis: A Systematic Review and Meta-Analysis. Clinical Reviews in
Allergy & Immunology, 57(3), 407-415.
5. Liang, M., Xu, R., Xu, G. (2018). Recent advances in chronic rhinosinusitis with nasal
polyps. Allergy & Rhinology, 9, 1-9.
6. Hsu, J., Peters, A. T. (2021). Pathophysiology of chronic rhinosinusitis with nasal polyposis.
American Journal of Rhinology & Allergy, 35(1), 8-18.
7. Pinto, J. M., Hayes, M. G., Schneider, D., et al. (2018). A genome-wide screen for modifiers
of chronic rhinosinusitis with nasal polyps. Laryngoscope, 128(9), 1946-1951.
8. Пискунов Г.З., Карпова Е.П. "Генетические аспекты хронического риносинусита".
Российская ринология, 2021; 29(4): 217-225.
9. Лопатин А.С., Свистушкин В.М. "Современные представления о патогенезе
хронического риносинусита: роль генетических факторов". Вестник оториноларингологии,
2023; 88(1): 65-73.
