JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Tursunova Kamola Rahmatillo qizi
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti
tayanch doktoranti
Baratov Kamol Urolboy o‘g‘li
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti
tayanch doktoranti
MAHALLIY POPULYATSIYADAGI ASALARI OILASINING XO‘JALIK FOYDALI
XUSUSIYATLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonning mahalliy populyatsiyasiga xos asalari
oilalarining xo‘jalik foydali xususiyatlari o‘rganildi. Asalarilarning uchish faolligi, asal
qopchasining vazni va undagi qand miqdorining konsentratsiyasi, shuningdek nasl ko‘payishi
dinamikasi bo‘yicha tajribaviy ma’lumotlar keltirildi. Mahalliy asalarilarning genetik
moslashuvchanligi va iqlimiy sharoitlarga chidamliligi ilmiy jihatdan tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar:
populyatsiya, konsentratsiya, asal qopchasi, genofond, morfologik, refraktometr,
uchish faolligi, nasl ko‘payishi.
Abstract:
This article examines the economically beneficial traits of bee colonies in
Uzbekistan’s local population. Experimental data on flight activity, the weight of the honey sac,
the sugar concentration in it, and the dynamics of brood production are provided. The genetic
adaptability and climatic resilience of local bees are analyzed from a scientific perspective.
Keywords:
population, concentration, honey sac, gene pool, morphological, refractometer, flight
activity, brood production.
Kirish
O‘zbekistonda asalarichilikning rivojlanishi XIX asrdan boshlangan bo‘lib, bu davrda
turli zotdagi asalarilar mintaqaga olib kelingan. Bu jarayon mahalliy populyatsiyalarning
genofondiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, duragaylashuvga olib keldi. Natijada, mahalliy asalarilarning
genetik xilma-xilligi pasayish xavfi ostida qoldi. A.M. Vengerov (2002) va S.P. Maksimov
(2006) o‘z tadqiqotlarida mahalliy populyatsiyalarning xo‘jalik foydali xususiyatlari va
morfologik farqlari bo‘yicha qimmatli ma’lumotlar keltirgan bo‘lsa, Sh.G. Yamaltdinov (1989)
O‘zbekistonning iqlim sharoitlarida tabiiy tanlanish natijasida shakllangan mahalliy asalari
populyatsiyalarining o‘ziga xosligini ta’kidladi. Mahalliy populyatsiyadagi asalarilarning iqlimiy
moslashuvchanligi, kasalliklarga chidamliligi va yuqori mahsuldorligi ularni ilmiy jihatdan
o‘rganishni muhim vazifaga aylantiradi. O.S. To‘rayev va boshqalar (2012) mahalliy
asalarilarning xartum uzunligi (6,78 mm) va ona asalarining kunlik tuxum qo‘yish darajasi
(2000–2400 dona) kabi ko‘rsatkichlarini aniqlagan bo‘lib, bu xususiyatlar ularni boshqa
zotlardan ajratib turadi. Mahalliy asalarilarning xulq-atvori tinchliksevar bo‘lib, past haroratlarda
ham faol ishlashi va uzun ish kuni (ertalabdan kechgacha) bilan ajralib turadi. Bu xususiyatlar
ularni O‘zbekistonning tog‘li va sug‘oriladigan hududlarida o‘sadigan o‘simliklar uchun ideal
changlatuvchiga aylantiradi. Shu sababli, ushbu tadqiqotda mahalliy asalari oilalarining xo‘jalik
foydali xususiyatlari va biologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish maqsad qilindi.
Tadqiqot metodikasi
Tadqiqot Samarqand viloyatidagi Chorvachilik, parrandachilik va
baliqchilik ilmiy-tadqiqot institutining dala-sinov maydonchasida 2021–2022 yillarda o‘tkazildi.
Tadqiqot ob’ekti sifatida mahalliy populyatsiyaga mansub 20 ta asalari oilasi tanlandi. Quyidagi
parametrlar o‘lchandi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1.
Uchish faolligi:
Bir minut davomida asalarilarning uya kirish-chiqish faolligi maxsus
hisoblagich yordamida kuzatildi.
2.
Asal qopchasining vazni va qand konsentratsiyasi:
Ishchi asalarilarning asal qopchasi
og‘irligi mikroskopik tortish usuli bilan, qand miqdori esa refraktometr (ATAGO PAL-1)
yordamida aniqlandi.
3.
Nasl ko‘payishi:
Ona asalarining kunlik tuxum qo‘yish darajasi va nasl kvadratlari soni
standart kvadrat usulida hisoblandi.
4.
Statistik tahlil:
Olingan ma’lumotlar “Statistica 10” dasturida dispersiya tahlili (ANOVA)
va o‘zgaruvchanlik koeffitsienti (Cv%) yordamida qayta ishlandi.
Tajribalar bahor (mart-may) davrida o‘tkazilib, har bir parametr uchun 3 ta takroriy o‘lchov
amalga oshirildi. Natijalar va muhokama. Uchish faolligi Mahalliy asalarilarning bir minutdagi
uchish faolligi 1-jadvalda keltirilgan. Tadqiqot davrida eng yuqori faollik soat 15:00 da qayd
etildi (73 dona, 03.05.2022). Bu ko‘rsatkich issiq iqlim sharoitida asalarilarning yuqori
adaptatsion qobiliyatini tasdiqlaydi. Bahor oylarida faollikning o‘sishi o‘simliklarning gullash
davri bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayon asal yig‘ishni optimallashtirishga xizmat qiladi.
1-jadval.
Mahalliy populyatsiyadagi asalarilarning 1 minut davr ichida uchish faolligi
Kunlar\Soatlar
6:30
9:00
12:00
15:00
18:00
26.03
10
29
56
70
45
07.04
9
27
44
66
48
19.04
11
37
62
63
50
03.05
15
42
69
73
55
2. Asal qopchasining vazni va qand konsentratsiyasi
Asal qopchasining vazni va undagi qand
miqdori 2-jadvalda keltirilgan. Aprel oyida uyadan chiqqanda qand konsentratsiyasi 39,82%
bo‘lsa, qaytib kelganda 50,56% gacha oshdi. May oyida esa gulshira ko‘pligi sababli qand
konsentratsiyasi 39,81% gacha pasaydi. Bu o‘zgarishlar o‘simliklarning nektar tarkibiga bog‘liq.
Asal qopchasining o‘rtacha vazni 3,63–47,8 mg oralig‘ida o‘zgardi.
2-jadval.
Asal qopchasining vazni va qand miqdorining konsentratsiyasi
O‘lchov vaqti
Uyadan uchib chiqganida
Uyaga qaytib kelganida
Asal qopchasi vazni (mg)
Qand miqdori (%)
19.04
5.07±0.22
39.82±0.99
02.05
3.63±0.15
56.59±0.07
3. Nasl ko‘payishi va rivojlanish dinamikasi
Nasl ko‘payishi dinamikasi 3-jadvalda aks
ettirildi. Mart oyida nasl kvadratlari soni 75,7 bo‘lsa, may oyida 142,2 gacha oshdi. Ona
asalarining kunlik tuxum qo‘yish darajasi 908,47 donadan 1706,4 donagacha ko‘tarildi, bu
187,8% o‘sishni ko‘rsatadi. Bu ko‘rsatkichlar mahalliy asalarilarning yuqori reproduktiv
qobiliyatini tasdiqlaydi.
3-jadval.
Asalari oilalarining o‘sishi va rivojlanishi
O‘lchov vaqti Nasl soni (kvadrat) Cv.% Ona asalarining kunlik tuxum
qo‘yishi (dona)
Cv.%
26.03
75.7±0.12
16.1
908.47±0.45
15.9
07.04
96.8±0.44
8.18
1161.6±0.04
8.48
02.05
117.2±0.15
7.40
1406.4±0.04
7.40
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
15.05
142.2±0.05
39.1
1706.4±0.03
9.58
4. Ilmiy-nazariy tahlil
Mahalliy populyatsiyadagi asalarilarning yuqori mahsuldorligi ularning
genetik moslashuvchanligi bilan izohlanadi. Tabiiy tanlanish natijasida shakllangan bu
populyatsiya O‘zbekistonning iqlimiy sharoitlariga mukammal moslashgan. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, mahalliy asalarilarning kasalliklarga chidamliligi (masalan, varroatozga qarshi)
import qilingan zotlarga nisbatan yuqori. Shuningdek, ularning uzun xartumi (6,78 mm) va
kuchli uchish qobiliyati o‘simliklarning chuqur joylashgan nektarini yig‘ishda afzallik beradi
Xulosa
Tadqiqot natijalari mahalliy populyatsiyadagi asalarilarning O‘zbekiston iqlimiga
moslashuvchanligini va yuqori mahsuldorligini tasdiqladi. Ularning uchish faolligi, asal yig‘ish
samaradorligi va nasl ko‘payish darajasi mintaqa sharoitlarida optimal ko‘rsatkichlarni namoyon
qildi. Shu sababli, mahalliy asalari populyatsiyasini saqlash va kengaytirish uchun maxsus
seleksiya dasturlari ishlab chiqish va pitomniklar tashkil etish zarur. Ushbu populyatsiyani
respublikaning barcha hududlarida keng tarqatish asalarichilikni rivojlantirishda muhim qadam
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Венгеров А.М. Хозяйственно полезные признаки Забайкальских пчел. ж.
«Пчеловодство», 2002, №7, стр. 10-12.
2. Максимов С.П. Хозяйственно-биологические особенности пчел в Забайкалье. ж.
«Пчеловодство», 2006, №6, стр. 15-17.
3. Ямалтдинов Ш.Г. Пчелы Узбекистана. Ж. Пчеловодство 1989, №8. стр 6-7.
4. To‘rayev O.S., Salyamov S.J., O’rmanov Sh.Sh., Ikramov B.K. O’zbekistonning mahalliy
asalari populyatsiyasi. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari SamQXI Samarqand,
2002, 172-174 betlar.
5. Ruttner F. Biogeography and Taxonomy of Honeybees. Springer-Verlag, Berlin, 1988.
6. Seeley T.D. The Wisdom of the Hive: The Social Physiology of Honey Bee Colonies.
Harvard University Press, 1995.
