JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
To’xtayev Bobir-Mirzo Avazovich
Siyosiy fanlar bo’yicha falsafa doktori (PhD)
O‘ZBEKISTONDA EKOLOGIK MUAMMOLARNI BARTARAF ETISHDA
PARLAMENTNING O‘RNI
Annotatsiya:
Muzkur maqolada O‘zbekistonning ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilishga
oid qonunlarini tahlil qilinib, parlamentning qonun qabul qilish jarayonidagi faoliyati batafsil
yoritilgan. Shuningdek, Oliy Majlis palatalarining ekologiya masalalari bo‘yicha qo‘mitalari
faoliyati, O‘zbekistonning xalqaro ekologik shartnomalardagi ishtiroki va ularni ratifikatsiya
qilishda parlamentning roli, ekologik dasturlar va loyihalar ijrosi ustidan parlament nazorati va
hukumat bilan hamkorligi tahlil qilingan. Shu bilan birga, maqolada ekologik muammolar
bo‘yicha parlament eshituvlari va jamoatchilik bilan hamkorlikni o‘rganish; ekologik
xavfsizlikni ta’minlashda duch kelayotgan muammolarni aniqlash va ularni hal qilish yo‘llarini
izlanib, bu borada xorijiy mamlakatlarning tajribasini o‘rganish va O‘zbekiston uchun foydali
jihatlarni aniqlanib, tegishli xulosa va tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
ekologik xavfsizlik, yer degradatsiyasi, global ekologik muammolar, ekologik
siyosat, global iqlim, qurg‘oqchilik, ekologik huquqlar, “yashil iqtisodiyot”, milliy qonunchilik,
qonun loyihasi, xalqaro ekologik k konvensiya va shartnomalar, Orxus konvensiyasi.
THE ROLE OF PARLIAMENT IN ADDRESSING ENVIRONMENTAL PROBLEMS IN
UZBEKISTAN
Abstract:
This article analyzes the laws of Uzbekistan related to ecology and environmental
protection, detailing the activities of the parliament in the law-making process. Also analyzed are
the activities of the committees of the chambers of the Oliy Majlis (Parliament) on ecological
issues, Uzbekistan's participation in international environmental treaties and the role of the
parliament in their ratification, parliamentary oversight over the implementation of
environmental programs and projects, and its cooperation with the government. Additionally, the
article examines parliamentary hearings on environmental problems and cooperation with the
public; identifies the challenges faced in ensuring environmental security and explores ways to
solve them; studies the experience of foreign countries in this regard, identifying useful aspects
for Uzbekistan; and provides relevant conclusions and recommendations.
Keywords:
ecological security, land degradation, global environmental problems, environmental
policy, global climate, drought, environmental rights, “green economy”, national legislation,
draft law (or bill), international environmental conventions and treaties, Aarhus Convention.
Jahon miqyosida ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanishning tobora ortib borayotgan
ahamiyati hozirgi kunda har qachongidan ham dolzarbdir. O‘zbekiston ham suv tanqisligi, yer
degradatsiyasi, havoning ifloslanishi va Orol dengizi inqirozi kabi bir qator jiddiy ekologik
muammolarga duch kelmoqda
. Bunday sharoitda milliy parlamentlar qonunchilikni
1
Uzbekistan accedes to the Aarhus Convention, empowering the public to shape a clean, healthy and
sustainable environment | UNECE,
https://unece.org/media/environment/Aarhus-Convention/press/400675
(murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
takomillashtirish, davlat dasturlari ijrosi ustidan nazorat qilish va xalqaro hamkorlikni
mustahkamlash orqali ushbu muammolarni hal etishda muhim rol o‘ynaydi.
Hozir global ekologik muammolar sayyoramizdagi har bir davlat, har bir xonadon va har bir
insonga tegishli ekanligi hammaga ma’lum. Bu esa mazkur yo‘nalishda huquqiy bazani
shakllantirish, tegishli qonunlar qabul qilishga asos bo‘ldi. Ya’ni dunyoda ekologik xavfsizlikni
ta’minlash tushunchasi paydo bo‘ldi.
“Ekologik xavfsizlik”
deganda atrof tabiiy muhitning organizmlarning hayoti uchun
ehtiyojlariga javob bera olishi holati yoki insonlar uchun sog‘lom, toza
va qulay tabiiy sharoitga ega atrof-muhit tushuniladi.
Ekologik xavfsizlikni ta’minlash uchun jahon hamjamiyati va har bir davlatning ekologik
siyosatga daxldorligi va uning bu ishdan chetda tura olmasligini bugungi ekologik holat talab
qilmoqda. Chunki endilikda insoniyat tomonidan nochor ahvolga keltirilgan tabiat jamiyat
turmushiga xavf sola boshladi.
Misol uchun, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti hisob-kitoblariga ko‘ra, havo ifloslanishi tufayli
har yili 7 millionga yaqin odam vafot etadi. Global iqlim va sog‘liqni saqlash alyansi
kompaniyasi rahbari Shveta Narayaning aytishicha, yuqori ifloslanish darajasini qayd etgan
hududlar ko‘mir, neft va gazdan eng ko‘p foydalanishi ma’lum bo‘ldi
Hozirgi kunda insoniyat xavfsizligiga xavf solayotgan omillardan yana biri dunyoda sodir
bo‘layotgan global isish va iqlim o‘zgarishlaridir. Bu muammo har bir mamlakat hayotining
ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik sharoitiga birdek salbiy ta’sir qilmoqda.
Yaqin kelajakda ushbu vaziyatning yanada yomonlashishi tahmin qilinmoqda. Sayyoramizda
yillik issiq davrlar sonining oshib borishi suv resurslari shakllanishi sikllarini o‘zgartirmoqda,
ob-havoning keskin o‘zgarishi ekstremal hodisalarga, jumladan uzoq davom etadigan
qurg‘oqchilikka yoki aksincha, kuchli yog‘ingarchiliklarga sabab bo‘lmoqda.
Xususan, global isish mintaqadagi iqlim sharoitlarini murakkablashtirib, yozgi mavsumda –
qurg‘oqchilik va jaziramani kuchaytirgan, qishki qahratonni esa uzaytirgan. Orol dengizi atrofida
selsiy bo‘yicha 40 darajadan ortiq issiqni tashkil qilgan kunlar ikki baravarga oshgan. Global
isish oqibatida mintaqada Orol dengizi havzasi daryolarini ta’minlaydigan qor-muzlik
resurslarining maydoni tanazzulga uchramoqda va qisqarmoqda. So‘nggi yarim asr davomida
Markaziy Osiyoning tog‘li muzliklari uchdan bir qismdan ortiqqa qisqardi
Jahon banki hisobiga ko‘ra, O‘zbekiston 2060-yilga borib iqlim o‘zgarishining sug‘orish
tizimlari va qishloq xo‘jaligiga ta’sirini yumshatish uchun 60 milliard dollarga yaqin mablag‘ga
muhtoj bo‘ladi. Bundan tashqari, energiya va suv infratuzilmasining eskirishi katta
2
Har yili havo ifloslanishi tufayli 7 millionga yaqin odam vafot etadi — JSST
(
murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil
)
3
Nabiev O‘.A. Iqlim o‘zgarishi, uning ta’sirini tushunish va xavfli oqibatlarini baholash, O‘zbekistonda
iqlim o‘zgarishiga moslashish chora-tadbirlari va qo‘llash choralari, xorijiy tajriba: qo‘llanma. – Toshkent,
2018 y.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
investitsiyalarni talab qiladi, bu ayniqsa resurslar tanqisligi ortib borayotgan sharoitda muhim
ahamiyatga ega
.
Shu nuqtai nazardan har bir davlat o‘z hududida eng avvalo, atmosfera va suv havzalarining toza
va musaffo bo‘lishini ta’minlashi, chiqarilayotgan chiqindilarni imkoni boricha minimal
miqdorda bo‘lishiga erishishi lozim. Ular qo‘shni davlatlarning havosi, suvi, tuprog‘ining
ifloslanishiga ta’sir etmasligi kerak.
Bu borada ekologik xavfsizlikni ta’minlash strategiyasining ahamiyati kattadir. Ekologik
xavfsizlikni ta’minlash strategiyasi ekologiya sohasidagi shaxs, jamiyat va davlatning
O‘zbekiston Respublikasining milliy xavfsizlik Konsepsiyasi va Konstitutsiyasida belgilangan
hayotiy zarur manfaatlaridan kelib chiqadi. Ekologik siyosat qo‘shnichilikning
mustahkamlanishiga ham xizmat qiladi, butun bir biosferaning sog‘lom bo‘lishini ta’minlaydi.
So‘ngi yillarda mamlakatimizda ekologik xavfsizlikni ta’minlash masalasi davlat siyosati
darajasiga ko‘tarildi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida ekologik
muhofazaga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, yangi Konstitutsiyaning
49 moddasi “Davlat
fuqarolarning ekologik huquqlarini ta’minlash va atrof-muhitga zararli ta’sir
ko‘rsatilishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida shaharsozlik faoliyati sohasida jamoatchilik
nazoratini amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratadi”
degan yangi norma bilan
boyilildi..
Mazkur norma jamoatchilik nazoratini kengaytirish orqali aholimiz va kelajak avlod uchun qulay
va ekologik toza hududni saqlab qolish, aholining salomatligini ishonchli muhofaza etish, ularni
yashashi va rivojlanishi uchun qulay atrof-muhitni ta’minlashning konstitutsiyaviy kafolatlarini
kuchaytiradi albatta.
Shuningdek, mamlakatimizda 2025 yilning
"Atrof muhitni asrash va “yashil iqtisodiyot” yili"
deb e’lon qilinib, 280 ta chora-tadbirlardan iborat Davlat dasturi qabul qilinishi hamda Davlat
dasturining 3-yo‘nalishi “Suv resurslarini tejash va atrof-muhitni muhofaza qilish” masalalariga
bag‘ishlanganligi ushbu masalaga davlat tomonidan qaratilayotgan alohida e’tiborni yaqqol
ko‘rsatadi
Shu nuqtai nazardan, mamlakatimizda ekologik xavfsizlikni ta’minlash, uning huquqiy asosini
mustahkamlashda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining o‘rnini tahlil qilish muhim ilmiy-
amaliy ahamiyatga egadir.
Mazkur masalani chuqur tahlil qilishda quyidagi jihatlarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir.
Xususan, O‘zbekistonning ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilishga oid qonunlarini tahlil
qilish va parlamentning qonun qabul qilish jarayonini aniqlash; Oliy Majlis palatalarining
ekologiya masalalari bo‘yicha qo‘mitalari faoliyatini o‘rganish; O‘zbekistonning xalqaro
4
Polina Sobirova, O‘zbekiston iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish uchun 2060-yilgacha 400 mlrd dollar
ajratishi kerak bo‘ladi.
https://daryo.uz/2024/11/19/ozbekiston-iqlim-ozgarishiga-qarshi-kurashish-uchun-
2060-yilgacha-400-mlrd-dollar-ajratishi-kerak-boladi.
(
murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil
)
5
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
6
Uzbekistan's
President
Hopes
a
Decree
Will
Spur
Green
Economic
Growth,
, (murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ekologik shartnomalardagi ishtiroki va ularni ratifikatsiya qilishda parlamentning rolini baholash;
ekologik dasturlar va loyihalar ijrosi ustidan parlament nazorati va hukumat bilan hamkorligini
tahlil qilish; ekologik muammolar bo‘yicha parlament eshituvlari va jamoatchilik bilan
hamkorlikni o‘rganish; ekologik xavfsizlikni ta’minlashda duch kelayotgan muammolarni
aniqlash va ularni hal qilish yo‘llarini izlash; boshqa mamlakatlarning tajribasini o‘rganish va
O‘zbekiston uchun foydali jihatlarni aniqlash; yig‘ilgan ma’lumotlarni tahlil qilib, xulosalar
tayyorlash maqsadga muvofiqdir.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza
qilishga oid qonunchiligini takomillashtirilib borilmoqda. Shuningdek, parlamentning
qonun qabul qilish jarayonidagi tashabbuslari sezilarli darajada oshib borayotanligi
muhim ahamiyatga egadir.
Xususan, O‘zbekistonda atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida keng qamrovli qonunchilik
bazasi shakllangan. Ushbu bazaning asosini 1992 yilda qabul qilingan "Tabiatni muhofaza qilish
to‘g‘risida"gi Qonun tashkil etadi. Ushbu qonun tabiiy muhitni saqlash va tabiiy resurslardan
oqilona foydalanishning huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy asoslarini belgilaydi. Undan tashqari,
"Suv va suvdan foydalanish to‘g‘risida", "Atmosfera havosini muhofaza qilish to‘g‘risida",
"O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida", "Hayvonot dunyosini
muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida", "Chiqindilar to‘g‘risida", "Ekologik nazorat
to‘g‘risida", "Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida", "Ekologik ekspertiza to‘g‘risida",
"Ekologik audit to‘g‘risida", "Radiatsiyaviy xavfsizlik to‘g‘risida", "Yer osti boyliklari
to‘g‘risida", "O‘rmon to‘g‘risida" va "Tuproqni muhofaza qilish va uning unumdorligini oshirish
to‘g‘risida" kabi qator muhim qonunlar ekologik muhofazaning asosiy prinsiplarini belgilab
beradi
1-jadval: Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan O‘zbekiston
Respublikasining asosiy qonunlari
Qonun nomi
(o‘zbekcha)
Qonun nomi (inglizcha
tarjimasi)
Qabul
qilingan
sanasi
Asosiy yo‘nalishlari
O‘zbekiston
Respublikasining
Konstitutsiyasi
The Constitution of the
Republic of Uzbekistan
2023 yil 1
may
Ekologik
muhofazaning
asosiy prinsiplari
"Tabiatni
muhofaza
qilish
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan "On nature
protection"
1992 yil 9
dekabr
Tabiiy muhitni saqlash va
tabiiy resurslardan oqilona
foydalanishning
huquqiy,
iqtisodiy va tashkiliy asoslari
"Suv
va
suvdan
foydalanish
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Law of the Republic of
Uzbekistan
"About
water and water use"
1993 yil 6
may
Suv resurslarini boshqarish
va ulardan foydalanish
7
Qonunlar,
https://gov.uz/en/eco/pages/laws,
(murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Qonuni
"Atmosfera
havosini
muhofaza
qilish
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan "On the
protection
of
atmospheric air"
1996 yil
27 dekabr
Havo sifatini muhofaza
qilish
"O‘simlik
dunyosini
muhofaza qilish va
undan
foydalanish
to‘g‘risida"gi Qonun
Law of the Republic of
Uzbekistan "On the
protection and use of
flora"
1997 yil
26 dekabr
O‘simlik
dunyosini
muhofaza qilish va undan
barqaror foydalanish
"Hayvonot dunyosini
muhofaza qilish va
undan
foydalanish
to‘g‘risida"gi Qonun
Law of the Republic of
Uzbekistan "On the
protection and useage of
animal world"
2016 yil
19
sentabr
Hayvonot
dunyosini
muhofaza qilish va undan
barqaror foydalanish
"Chiqindilar
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan
"About
waste"
2002 yil 5
aprel
Chiqindilarni boshqarish va
utilizatsiya qilish
"Ekologik
nazorat
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan
"About
environmental control"
2013 yil
27 dekabr
Ekologik monitoring va
nazorat tizimi
"Muhofaza etiladigan
tabiiy
hududlar
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan
"About
protected natural areas"
2004 yil 3
dekabr
Muhofaza etiladigan tabiiy
hududlarni tashkil etish va
boshqarish
"Ekologik
ekspertiza
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan
"On
environmental expertise"
2000 yil
25 may
Ekologik ta’sir baholash
tartiblari
"Ekologik
audit
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan "On the
environmental audit"
2021 yil
15 mart
Ekologik audit jarayoni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
"Radiatsiyaviy
xavfsizlik to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan
"About
radiation safety"
2000 yil
31 avgust
Radiatsiyaviy
xavfsizlik
choralari
"Yer osti boyliklari
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan "On Subsoil"
2002 yil
13 dekabr
Yer
osti
boyliklaridan
foydalanish
va
ularni
muhofaza qilish
"O‘rmon to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan "On forest"
2018 yil
16 aprel
O‘rmonlarni boshqarish va
muhofaza qilish
"Tuproqni
muhofaza
qilish
va
uning
unumdorligini oshirish
to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan "On soil
protection and increasing
its fertility"
2024 yil 2
fevral
Tuproqni muhofaza qilish va
uning unumdorligini oshirish
"O‘zbekiston
Respublikasida xizmat
ko‘rsatgan
ekolog"
faxriy unvonini ta’sis
etish
to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston
Respublikasining
Qonuni
Law of the Republic of
Uzbekistan
on
the
establishment of the
honorary title “Honored
ecologist of the Republic
of Uzbekistan”
2025 yil
19 mart
Qonun bilan joriy etilgan
unvon
ekologik
toza
texnologiyalarni
ishlab
chiqish va joriy etish, yashil
hududlarni
kengaytirish,
ekologik
madaniyatni
oshirish
hamda
yuqori
malakali
kadrlar
tayyorlashda
fidokorona
mehnat qilgan mutaxassislar
va ekofaollarga ham taqdim
etiladi.
Shu o‘rinda mamlakatimizda bevosita ekologiya qonunchiligini takomillashtirishda
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining ekologiya masalalari bo‘yicha qo‘mitalari
muhim vazifani bajarayotganligini alohida ta’kidlash lozim.
Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasida Ekologiya va atrof
muhitni muhofaza qilish masalalari qo‘mitasi faoliyat ko‘rsatib, Hayrillo G‘apporov mazkur
qo‘mita raisi hisoblanadi
. Qo‘mitaning asosiy vazifalariga ekologik muhofaza, havoning
8
Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish masalalari qo‘mitasi
https://parliament.gov.uz/committees/24
,
(murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ifloslanishi va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga oid qonun loyihalarini ko‘rib chiqish
kiradi.
Qo‘mita tomonidan 2020-2024 yillar davomida ekologik barqarorlikni ta’minlash, atrof-muhitni
muhofaza qilish, qayta tiklanuvchi energetikani rivojlantirish, «Yashil makon» umummilliy
loyihasining samarali amalga oshirilishiga ko‘maklashish, sohaning qonunchilik asoslarini
yanada takomillashtirish, shuningdek qonun hujjatlarining ijro etilish holati yuzasidan tegishli
vazirlik va idoralar rahbarlarining axborotini eshitib borishga alohida e’tibor qaratildi. Chaqiriq
davrida qo‘mita qonun ijodkorligi yo‘nalishida
30 ta qonun loyihasi
uchun
mas’ul
bo‘lib,
ularning barchasi qabul qilindi.
Shuningdek, so‘nggi 5 yilda qo‘mita tomonidan ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish
borasida amalga oshirilayotgan ishlar ustidan ta’sirchan parlament nazorati o‘rnatilgan.
Xususan, 2020-2024 yillarda qo‘mita tomonidan jami 92 ta nazorat-tahlil tadbiri tashkil etilgan.
Ulardan 35 tasi davlat boshqaruvi organlari rahbarlarining axborotini eshitishga, 42 tasi qonun va
qonunosti hujjatlarining ijro etilish holatini o‘rganishga, 15 tasi Qonunchilik palatasi va qo‘mita
qarorlarining ijrosini monitoring qilishga taalluqlidir
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatida Agrar, suv xo‘jaligi masalalari va ekologiya
qo‘mitasi faoliyat yuritib, senator Tuychiev Anvar qo‘mita raisi sifatida faoliyat yuritib
kelmoqda
. Senatning mazkur qo‘mitasi Qonunchilik palatasi bilan birgalikda ekologiyaga oid
qonunlarni qabul qilish va ularga o‘zgartishlar kiritish, shuningdek, parlament nazorati
institutidan foydalangan holda ekologik siyosatning asosiy yo‘nalishlarini belgilashda ishtirok
etadi.
Parlament qo‘mitalari xalqaro tajriba bilan faol tanishib, o‘z faoliyatlarida xalqaro hamkorlarni
kuchaytirib borishga ham alohida e’tibor qaratishadi. O‘zbekiston parlamenti delegatsiyasining
barqaror rivojlanish bo‘yicha xalqaro forumda ishtirok etib, ekologik qonunchilikni uyg‘unlashtirish
masalalarini muhokama qilganligi buning yaqqol dalilidir. Bu esa global ekologik standartlardan
xabardorlik va boshqa mamlakatlar tajribasidan o‘rganishga tayyorlikni ko‘rsatadi. Xalqaro tajribani
o‘rganish va xalqaro forumlarda ishtirok etish orqali O‘zbekiston yanada samarali ekologik siyosat
va amaliyotlarni qabul qilishi mumkin.
Mamlakatimizning xalqaro ekologik shartnomalardagi ishtiroki hamda parlamentning
ushbu hujjatlarni ratifikatsiya qilishdagi faolligini alohida e’tirof etish maqsadga
muvofiqdir.
Shu o‘rinda aytib o‘tish kerakki Xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish Oliy
Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma vakolatiga kiradi. Shundan kelib chiqib,
mustaqillik yillarida Oliy Majlis tomonidan bir qator xalqaro ekologik konvensiyalar va
shartnomalar ratifikatsiya qilingan.
Xususan, ular orasida “”Biologik xilma-xillikni saqlash to‘g‘risidagi konvensiya”, “Yo‘qolib
ketish xavfi ostida turgan yovvoyi hayvonlar va o‘simliklar turlari bilan xalqaro savdo qilish
9
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining 2020-2024 yillardagi faoliyati yuzasidan
tayyorlangan hisobotdan.
10
Senatning
Agrar,
suv
xo‘jaligi
masalalari
va
ekologiya
qo‘mitasi,
https://senat.uz/oz/committees/category/agrar-suv-xojaligi-masalalari-va-ekologiya-qomitasi/
(murojaat
etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
to‘g‘risidagi Konvensiya”larni keltirib o‘tish mumkin. (Ma’lumot uchun, O‘zbekiston 2025 yilda
ushbu konvensiyaning 20-Konferensiyasiga (COP20) mezbonlik qiladi.)
Shuningdek, Yovvoyi hayvonlarning ko‘chib yuruvchi turlarini saqlab qolishga doir Konvensiya
(CMS), (O‘zbekiston 2023-2024 yillarda ushbu konvensiyaning 14-Konferensiyasiga (COP14)
mezbonlik qilgan)
, “Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha Parij bitimi”, “Atrof-muhit bilan bog‘liq bo‘lgan
masalalar bo‘yicha qarorlar qabul qilish jarayonida jamoatchilikning axborot olish imkoniyati,
ishtiroki va odil sudlovga erishish imkoniyati to‘g‘risidagi Konvensiyasi”
ham muhim
ahamiyatga ega.
BMTning Yevropa iqtisodiy qo‘mitasi Ijrochi kotibi Tatyana Molchan
O‘zbekistonning Orxus Konvensiyasiga qo‘shilishini yuqori baholab shunday degandi: “Men
O‘zbekistonni Orxus konvensiyasiga qo‘shilganligi bilan qutlayman. Ushbu muhim voqea
mamlakatda samarali atrof-muhitni boshqarish imkoniyatlarini kengaytirish va Markaziy Osiyo
va butun dunyodagi boshqa mamlakatlar bilan tajriba almashish uchun yangi imkoniyatlar
yaratadi. Jamoatchilikning samarali va inklyuziv ishtiroki, axborotdan hamda odil sudlovdan
erkin foydalanish imkoniyati - bu 2030 yilgacha barqaror rivojlanish maqsadlarining barcha
jihatlari uchun asosiy tamoyillar bo‘lib, ular iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash, ifloslanishni
kamaytirish va biologik xilma-xillikni himoya qilish uchun juda muhimdir."
Bundan tashqari, O‘zbekiston ratifikatsiya qilgan yoki qo‘shilgan “Asosan suvda suzuvchi
qushlarning yashash joyi sifatida xalqaro ahamiyatga molik suv-botqoq maydonlari to‘g‘risida
Konvensiya (Ramsar konvensiyasi)”, “Xavfli chiqindilarni chegaralararo tashish va yo‘q qilib
yuborish ustidan nazorat qilish to‘g‘risidagi Bazel Konvensiyasi” va “Turg‘un organik
ifloslantiruvchi moddalar haqidagi Stokgolm konvensiyasi” kabi boshqa konvensiyalar ham
mavjud.
27
2-jadval: O‘zbekistonratifikatsiya qilgan yoki qo‘shilgan Ekologiya va atrof-muhitni
muhofaza qilishga qaratilgan Xalqaro shartnomalar ro‘yxati
Shartnoma nomi
Ratifikatsiya/
Qo‘shilish
yili
Asosiy maqsadlari
Biologik
xilma-xillikni
saqlash
to‘g‘risidagi konvensiya (1992 yil 5
iyun, Rio-de-Janeyro,)
1995 yil
Ekotizimlarni, turlarni va genetik
xilma-xillikni saqlash
Xavfli chiqindilarni chegaralararo
tashish va yo‘q qilib yuborish ustidan
1996 yil
Xavfli
chiqindilarning
transchegaraviy
tashilishini
11
What is COP and Its role in Uzbekistan's sustainable future?,
https://gov.uz/en/eco/news/view/36074
(murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
12
O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik bazasi,
https://lex.uz/ru/docs/7424688
13
Uzbekistan accedes to the Aarhus Convention, empowering the public to shape a clean, healthy and
sustainable environment | UNECE,
https://unece.org/media/environment/Aarhus-Convention/press/400675,
(murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
nazorat qilish to‘g‘risidagi Bazel
Konvensiyasi (1989 yil 22 mart,
Bazel)
nazorat qilish
Yo‘qolib ketish xavfi ostida turgan
yovvoyi hayvonlar va o‘simliklar
turlari bilan xalqaro savdo qilish
to‘g‘risidagi Konvensiya (CITES)
(1973 yil 3 mart, Vashington)
1997 yil
Yo‘qolib borayotgan turlar bilan
xalqaro savdoni tartibga solish
Yovvoyi hayvonlarning ko‘chib
yuruvchi turlarini saqlab qolishga doir
Konvensiya (CMS) (1979 yil 23 iyun,
Bon)
1998 yil
Ko‘chib yuruvchi hayvonlar va
ularning
yashash
muhitini
muhofaza qilish
Asosan suvda suzuvchi qushlarning
yashash
joyi
sifatida
xalqaro
ahamiyatga
molik
suv-botqoq
maydonlari to‘g‘risida Konvensiya
(1971 yil 2 fevral, Ramsar)
2001 yil
Suv-botqoq ekotizimlarini saqlash
Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha Parij bitimi
(2015 yil 12 dekabr, Parij)
2018 yil
Issiqxona gazlari emissiyasini
kamaytirish
va
iqlim
o‘zgarishining
oqibatlariga
moslashish
Turg‘un organik ifloslantiruvchi
moddalar
haqidagi
Stokgolm
konvensiyasi (Stokgolm, 2001 yil 22
may)
2019 yil
Barqaror
organik
ifloslantiruvchilarni yo‘q qilish
Atrof-muhit bilan bog‘liq bo‘lgan
masalalar bo‘yicha qarorlar qabul
qilish jarayonida jamoatchilikning
axborot olish imkoniyati, ishtiroki va
odil sudlovga erishish imkoniyati
to‘g‘risidagi Konvensiya (1998 yil 25
iyun, Orxus)
2025 yil
Atrof-muhitga oid axborotga
erishish, qaror qabul qilishda
jamoatchilik ishtiroki va adolatga
erishish huquqlarini ta’minlash
O‘zbekistonning keng ko‘lamli xalqaro ekologik shartnomalarda faol ishtirok etishi global
ekologik muammolarni xalqaro hamkorlik orqali hal qilishga sodiqligini ko‘rsatadi. Oliy Majlis
ushbu majburiyatlarni ratifikatsiya qilish orqali rasmiylashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Orxus
konvensiyasiga qo‘shilish atrof-muhit demokratiyasi yo‘lidagi muhim qadam bo‘lib,
jamoatchilikka atrof-muhitga oid masalalarda axborot olish, ishtirok etish va adolatga erishish
huquqlarini beradi. Bu O‘zbekiston Konstitutsiyasining 49-moddasiga mos keladi va
mamlakatda ekologik boshqaruvni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Yana bir muhim masala, Oliy Majlis Davlat budjetining ijrosini nazorat qiladi, bu esa o‘z
navbatida ekologik dasturlarni moliyalashtirishni ham o‘z ichiga oladi. Milliy ustuvor vazifalar
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
va Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM)ning bajarilishini monitoring qilish bo‘yicha
Parlament komissiyasining tashkil etilishi ekologik yo‘nalishdagi BRMlarni ham nazorat
qilishga qaratilganligini ko‘rsatadi
. Ushbu komissiya BRMlarning bajarilishi bo‘yicha hukumat
hisobotlarini ko‘rib chiqadi. "Yashil makon" milliy loyihasining ijrosi ustidan samarali
parlament nazoratini olib borishga doir Qonunchilik palatasi Kengashining qarori qabul
qilinganligi ham parlamentning ekologik dasturlarga e’tiborini ko‘rsatadi
. Deputatlarning
"Yashil makon" loyihasi doirasidagi tadbirlarda ishtirok etishi va tegishli ekologik muammolarni
ko‘tarishi mazkur masala yuzasidan har bir deputat tomonidan shaxsan nazorat olib
borilayotganini namoyon etadi
BRM komissiyasining tashkil etilishi va "Yashil makon" loyihasiga alohida e’tibor qaratilishi
ekologik tashabbuslar ustidan parlament nazoratining kuchayib borayotganini ko‘rsatadi. Bu esa
ekologik siyosatning ijrosi bo‘yicha hisobdorlikning oshishiga olib kelmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoevning 2024 yil 20 noyabr kuni Oliy Majlis yig‘ilishida 2025 yilni
"Atrof muhitni asrash va “yashil iqtisodiyot” yili" deb e’lon qilish taklifi ijro va qonunchilik
hokimiyatining ekologik ustuvorliklar borasidagi hamkorligini yanada kuchaytirishga turtki
bo‘ldi deyishimiz mumkin.
Jamoatchilik bilan ekologik masalalar bo‘yicha hamkorlikni rivojlantirish maqsadida
O‘zbekistonda bir qator choralar ko‘rilmoqda. Xususan, fuqarolarning jamiyat hayotiga oid
masalalar, jumladan, qonunchilik bo‘yicha murojaatlarini yuborish uchun "Mening fikrim"
portali ishga tushirilgan. Parlament sessiyalarining onlayn translyatsiyasi va saylovchilar bilan
muloqotni kuchaytirishga qaratilgan yangi veb-saytlar ham faoliyat yuritmoqda.
Aholining o‘sishi va uning ehtiyojlarining ortishi rivojlanishni rag‘batlantirsa-da, bu atrof-
muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatib, jiddiy ekologik muammolarni keltirib chiqarmoqda. Iqlim
o‘zgarishi va o‘tmishdagi noto‘g‘ri boshqaruv (Orol dengizi) natijasida suv tanqisligi kundalik
muammoga aylandi, bu esa parlament e’tiborini talab qiladigan asosiy ekologik muammolardan
biridir. Lekin mamlakatimizda ekologik muammolarni bartaraf etish yoki ularni oldini olishda
tegishli ijro etuvchi hokimiyat institutlarini faoliyatini kuchaytirish, aholini ekologik
madaniyatini oshirish choralarini ko‘rish, bunda parlament nazoratidan samarali foydalanish
masalalsi dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Nazorat mexanizmlarini takomillashtirish uchun qonuniy tuzilmalarni mustahkamlash va
jamoatchilik ishtirokini rag‘batlantirish tavsiya etiladi. Shuningdek, parlament a’zolarini zarur
bilim va ko‘nikmalar bilan ta’minlash, mustaqil tadqiqot organlarini tashkil etish orqali
parlamentning nazorat qilish salohiyatini oshirish zarur. Ekologik xavfsizlikni mustahkamlash va
14
Uzbekistan's Oliy Majlis SDGs commission targets policy reform - Inter-Parliamentary Union,
, (murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
15
2021 yil 25 noyabrdagi “Mamlakatimizda «Yashil makon» umummilliy loyihasi doirasida belgilangan
vazifalar ijrosi ustidan samarali parlament nazoratini olib borishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi Kengashining 1563-IV-sonli Qarori,
, (murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
16
"Yashil makon" umummilliy loyihasi doirasidagi ishlar holati o‘rganildi - Oliy Majlis Konunchilik
palatasi,
https://parliament.gov.uz/oz/news/yashil-makon-umummilliy-loyihasi-doirasidagi-ishlar-holati-
, (murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ekologik vaziyatni yaxshilash uchun ilg‘or xalqaro tajribaga asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish,
shuningdek, mavjud qonuniy normalarga ilmiy asoslangan o‘zgartishlar kiritish lozim.
Shuningdek, jamoatchilikning ekologik muhofazada ishtirokini ta’minlash va nodavlat notijorat
tashkilotlarning rolini kuchaytirish muhim ahamiyatga ega. Suv resurslarini boshqarish va iqlim
o‘zgarishi sohasida xalqaro tajriba va yordamdan foydalanish ham zarurdir.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, mamlakatda ekologik muhofaza bo‘yicha
keng qamrovli qonunchilik bazasi va Oliy Majlis palatalarida ixtisoslashgan qo‘mitalarning
mavjudligi tizimning muhim yutuqlaridandir. Shu bilan birga, nazorat qilish salohiyatini oshirish
va jamoatchilik ishtirokini kengaytirish zarurligi kabi qator muammolar ham mavjud.
Mamlakatimiz qolaversa Markaziy Osiyo mintaqasida ekologik muammolarni yumshatish, ularni
oldini olish hamda Oliy Majlisning ekologik xavfsizlikni ta’minlashdagi rolini yanada
kuchaytirish uchun quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:
Birinchidan,
Markaziy Osiyo mintaqasida transchegaraviy tabiiy parklar yaratish masalasini
ko’rib chiqish. Transchegaraviy tabiiy parklar, iqlim o'zgarishining salbiy ta'siriga qarshi
kurashishda muhim rol o'ynaydi. Ular karbonat angidridni yutish va havoning ifloslanishini
kamaytirish orqali mintaqadagi ekologik barqarorlikni ta'minlashga yordam beradi. Umuman
olganda, transchegaraviy tabiiy parklar yaratish Markaziy Osiyo mintaqasi uchun ekologik
barqarorlik, iqtisodiy taraqqiyot va ijtimoiy farovonlikni ta'minlashda muhim qadam hisoblanadi.
Ikkinchidan,
ekologiya masalalari bo‘yicha parlament qo‘mitalarining nazorat qilish
salohiyatini, resurslarni ko‘paytirish, a’zolarni o‘qitish va mustaqil ekspertlarni jalb qilish orqali
mustahkamlash. Qonunchilik jarayonida va ekologik qo‘mitalar faoliyatida shaffoflikni oshirish.
Uchinchidan,
Orxus konvensiyasi prinsiplariga asoslangan holda ekologik siyosatni
shakllantirish va amalga oshirishda jamoatchilik ishtirokini yanada rag‘batlantirish. Shuningdek,
xalqaro ekologik shartnomalar va milliy ekologik dasturlarning ijrosi ustidan parlament
nazoratini kuchaytirish maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 2023 y .
2. O‘zbekiston Respublikasining 1992-yil 9-dekabrdagi “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi”
754-XII-sonli Qonuni.
3. O‘zbekiston Respublikasining “Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risida”gi kodeksi. 1994 yil 22
sentabr.
4. O‘zbekiston Respublikasining 2000-yil 25-mаydаgi “Ekologik Ekspertizа to‘g‘risidа”gi 73-II-
sonli Qonuni.
5. O‘zbekiston Respublikasining 2013-yil 27-dekabrdagi “Ekologik nаzorаt to‘g‘risidа”gi O‘RQ-
363-sonli Qonuni. 6. O‘zbekiston Respublikаsi Prezidentining 2019-yil 30-oktyаbrdаgi “2030-
yilgаchа bo‘lgаn dаvrdа O‘zbekiston Respublikаsining аtrof-muhitni muhofаzа qilish
konsepsiyаsini tаsdiqlаsh to‘g‘risidа”gi PF-5683-sonli Fаrmoni. 7. O‘zbekiston Respublikаsi
Prezidentining
2022-yil
28-yаnvаrdаgi
“2022–2026-yillаrgа
mo‘ljаllаngаn
yаngi
O‘zbekistonning tаrаqqiyot strаtegiyаsito‘g‘risidа”. PF-60-sonli Fаrmoni.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
7. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent.
“O‘zbekiston”, 2022. – 157 b.
8. Набиев Ў.А. Иқлим ўзгариши, унинг таъсирини тушуниш ва хавфли оқибатларини
баҳолаш, Ўзбекистонда иқлим ўзгаришига мослашиш чора-тадбирлари ва қўллаш
чоралари, хорижий тажриба: қўлланма. – Тошкент, 2018 й.
9. Uzbekistan accedes to the Aarhus Convention, empowering the public to shape a clean,
healthy and sustainable environment | UNECE, https://unece.org/media/environment/Aarhus-
Convention/press/400675 (murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
10. Har yili havo ifloslanishi tufayli 7 millionga yaqin odam vafot etadi — JSST
https://daryo.uz/uu9sIxCu. (murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
11. Polina Sobirova, O‘zbekiston iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish uchun 2060-yilgacha 400
mlrd dollar ajratishi kerak bo‘ladi. https://daryo.uz/2024/11/19/ozbekiston-iqlim-ozgarishiga-
qarshi-kurashish-uchun-2060-yilgacha-400-mlrd-dollar-ajratishi-kerak-boladiю.
(murojaat
etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
12. Uzbekistan's President Hopes a Decree Will Spur Green Economic Growth,
https://www.bourseandbazaar.org/articles/2025/3/25/uzbekistans-president-hopes-a-decree-can-
spur-green-economic-growth, (murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
14.
Ekologiya
va
atrof
muhitni
muhofaza
qilish
masalalari
qo‘mitasi
https://parliament.gov.uz/committees/24, (murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
15. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining 2020-2024 yillardagi
faoliyati yuzasidan tayyorlangan hisobotdan.
16.
Senatning
Agrar,
suv
xo‘jaligi
masalalari
va
ekologiya
qo‘mitasi,
https://senat.uz/oz/committees/category/agrar-suv-xojaligi-masalalari-va-ekologiya-qomitasi/
(murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
17.
What
is
COP
and
Its
role
in
Uzbekistan's
sustainable
future?,
https://gov.uz/en/eco/news/view/36074, (murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
18. O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik bazasi, https://lex.uz/ru/docs/7424688
19. Uzbekistan accedes to the Aarhus Convention, empowering the public to shape a clean,
healthy and sustainable environment | UNECE, https://unece.org/media/environment/Aarhus-
Convention/press/400675, (murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
20. Uzbekistan's Oliy Majlis SDGs commission targets policy reform - Inter-Parliamentary
Union,
https://www.ipu.org/news/case-studies/2022-07/uzbekistans-oliy-majlis-sdgs-
commission-targets-policy-reform, (murojaat etilgan sana 5 aprel 2025 yil)
21. "Yashil makon" umummilliy loyihasi doirasidagi ishlar holati o‘rganildi - Oliy Majlis
Konunchilik palatasi, https://parliament.gov.uz/oz/news/yashil-makon-umummilliy-loyihasi-
doirasidagi-ishlar-holati-organildi, (murojaat etilgan sana 2 aprel 2025 yil)
