JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ernazarova Laylo Abdusaitovna
O‘z-FIN pedadogika instituti assistenti
FarDU mustaqil izlanuvchisi
Djurakulova Guljaxon Jaxongirovna
O‘z-FIN pedadogika instituti
2-bosqich talabasi
O‘TKIR HOSHIMOV IJODIDA PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNING IFODA
ETILISHI VA ULARNING AHAMIYATI
Annotatsiya:
O‘tkir Hoshimovning adabiy ijodi, o‘ziga xos uslub va tasviriy vositalar bilan
boyitilgan bo‘lib, uning asarlarida xalq og‘zaki ijodi, ayniqsa, paremiologik birliklar chuqur
ma’naviy va axloqiy ahamiyatga ega. Ushbu maqolada "Dunyoning ishlari" asari misolida
paremiologik birliklarning qo‘llanilishi tahlil qilinadi, shuningdek asarning badiiy ifoda uslubi,
xalqning axloqiy va madaniy tajribalarini saqlashdagi o‘rni keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
qissa, paremiologik birliklar, maqol, ibora, xalq og‘zaki ijodi,
oʻxshatish, antiteza,
anafora, alliteratsiya, kinoya
, ma’naviy qadriyatlar, milliy madaniyat, badiiy uslub, axloqiy
qadriyatlar, adabiy tahlil, so‘z birliklari, xalq falsafasi, o‘quvchiga ta’sir.
Аннотация:
Литературное наследие Уткира Хашимова отличается самобытным стилем и
богатым арсеналом художественно-выразительных средств. Особое место в его
произведениях занимает народное устное творчество, в частности, паремиологические
единицы, которые выполняют важную духовно-нравственную функцию. Настоящая
статья посвящена анализу использования паремиологических единиц в повести «Дела
мира», где раскрывается их художественная роль, а также рассматривается стиль
произведения в контексте сохранения нравственного и культурного опыта народа.
Ключевые слова:
повесть, паремиологические единицы, пословицы, фразеологизмы,
народное устное творчество, сравнение, антитеза, анафора, аллитерация, ирония,
духовные ценности, национальная культура, художественный стиль, нравственные
ориентиры, литературный анализ, языковые единицы, народная философия, воздействие
на читателя.
Annotation:
The literary work of O‘tkir Hoshimov is enriched with a distinctive style and
expressive means. In his writings, elements of folk oral creativity—especially paremiological
units—possess profound spiritual and moral significance. This article analyzes the use of
paremiological units in the novel The Affairs of the World and examines the artistic expression
of the work, highlighting its role in preserving the moral and cultural experiences of the people.
Keywords:
novella, paremiological units, proverb, expression, folk oral creativity, simile,
antithesis, anaphora, alliteration, irony, spiritual values, national culture, artistic style, moral
values, literary analysis, lexical units, folk philosophy, influence on the reader.
O‘tkir Hoshimov o‘zbek adabiyotidagi o‘ziga xos o‘ringa ega yozuvchilardan biridir. Uning
asarlarida xalq og‘zaki ijodi, jumladan, paremiologik birliklarning mahorat bilan qo‘llanishi
o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Ijodkorning asarlarida qo‘llaninigan maqol, ibora va xalq
og‘zaki ijodi ifodalari asar mazmunini boyitib, milliy dunyoqarashni ifodalashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Paremalarning har biri: maqol, matal, hikmatli so‘zlar ma’naviy
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qadriyatlarni saqlash, milliy madaniyatni ifodalashda, shuningdek, o‘quvchida chuqur hissiy
ta’sir qoldirishda samarali vosita sifatida qo‘llanilgan.
Paremiologiya
paroimia — hikmatli soʻz, zarbulmasal va ... logiya) — 1) maʼlum
bir tildagi avloddan avlodga ogʻzaki shaklda koʻchib yuruvchi, ixcham va sodda, qisqa va
mazmundor, mantiqiy umumlashma sifatida paydo boʻlgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli
iboralarni — paremalarni oʻrganadigan fan sohasi; 2) muayyan tilda mavjud boʻlgan maqol,
matal, aforizm kabi hikmatli iboralar — paremalar tizimi. Paremalar avloddan avlodga faqat
ogʻzaki holdagina oʻtib kelganligi, xalq ogʻzaki ijodining mahsuli boʻlganligi uchun
adabiyotshunoslikning oʻrganish obʼyekti hisoblanadi, chunki ularning aksariyati koʻpincha
sheʼriy shaklga oʻxshaydi va ularda oʻxshatish, antiteza, anafora, alliteratsiya, kinoya, piching
kabi bir qancha tasviriy vositalar qoʻllanadi. Shu bilan birga paremalar soʻzlardan tuzilib,
maʼlum bir fikrni ifodalovchi gaplardan iborat boʻlgani uchun tilshunoslikning ham oʻrganish
obʼyektidir.
Yozuvchining ijodida paremiologik birliklar nafaqat ma’naviy-estetik qadriyatlarni,
balki milliy dunyoqarashni ham aks ettiradi. Bu birliklarning asarlarda qo‘llanilishi yozuvchining
faqatgina til va ifodaning boyligiga emas, balki xalqning qadriyatlari va tafakkurining
chuqurligiga ham tegishli.
O‘tkir Hoshimovning "Dunyoning ishlari" qissasida paremiologik birliklar, ya’ni maqollar,
iboralar va xalq og‘zaki ijodining boshqa shakllari mahorat bilan qo‘llanilgan. Asar barcha
bo‘limlarida bu birliklarning bir-biriga uyg‘un joylashuvi hikoyaning ma’naviy mazmunini
boyitib, unga chuqur ma’no beradi. Yozuvchi uchun bu birliklar faqatgina badiiy vosita emas,
balki uning asarlarini boyituvchi, ijtimoiy, axloqiy va diniy qadriyatlarni ilgari suruvchi muhim
omil hisoblanadi.
O‘tkir Hoshimovning "Dunyoning ishlari" qissasida, ayniqsa, "Onalar" mavzusi markaziy o‘rin
tutadi. Yozuvchi onalarni sharaflaydi.
“Onalar hatto vafotidan keyin ham onaligichа qoladi”
kabi ibora, paremiologik birliklarning kuchli ifodasi sifatida, o‘zbek xalqining onaga bo‘lgan
chuqur hurmatini va uning farzandlaridagi abadiy izini ta’kidlaydi. Maqol va iboralar, ayniqsa,
milliy ruh va dunyoqarashni ifodalashda katta o‘rin egallaydi.
“G‘ilam paypoq” hikoyasidagi paremiologik birliklar ifodasiga to‘xtalamiz. Bunday birliklar
hikoyaning ma’nosini yoritishda muhim rol o‘ynaydi. Hikoyada keltirilishicha, ona farzandini
davolatish uchun qishning sovuq, qorli bir kunida tabibning uyiga yugurganicha oyog‘iga e‘tibor
ham bermay borganligi tasvirlangan. Hoji buvi unga "Vahima qilmang, dardini bergan Xudo
shifosini ham beradi" deb aytadi. Ushbu so‘zlar o‘zining diniy-ma’naviy mazmuni bilan
chinakam hikmatni ifodalaydi. Bu ibora, bir tomondan, Allohning sinovlari haqida so‘zlab,
boshqa tomondan esa sabr va iymonning kuchi haqida eslatadi. Bunday iboralar yozuvchining
asarlarida karnay va do‘mbira kabi o‘zbek madaniyatini aks ettiradi.
“Oshsiz uy bor, urushsiz uy yo‘q”
– xalqning falsafiy qarashlari haqida fikr yuritar ekanmiz,
asarda keltirilgan ushbu birlik katta ahamiyatga ega. Bu ibora, bir tomondan, har qanday
xonadonda kichik muammolar va ziddiyatlar bo‘lishi tabiiy ekanini ta’kidlaydi, boshqa
tomondan esa bu muammolarni hal etish uchun mehr-muhabbat va bir-birini tushunishga ehtiyoj
borligini anglatadi. Yozuvchining bunday ifodalardan foydalanish uslubi, asarning ijtimoiy
maqsadlarini yanada aniqroq va samaraliroq qiladi.
“Sabr ila erishilgan har qanday narsaning yakuni go‘zal bo‘ladi”
hikmati esa, asarda aks
etgan yana bir muhim qarashni o‘zida mujassamlashtiradi. Bu ma’naviy qadriyatlar bilan
boyitilgan kalom, sabrning muvaffaqiyatga erishishdagi rolini ko‘rsatadi. O‘tkir Hoshimovning
asarlaridagi bunday iboralar, har qanday og‘ir vaziyatdan so‘ng, yaqin kelajakda yaxshilikka
erishish mumkinligini tasvirlaydi. Yozuvchining ta’kidlashicha, hayotdagi barcha dardlar va
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qiyinchiliklar faqat vaqt o‘tishi bilan ortda qoladi, sabr bilan turli qiyinchiliklarni yengib o‘tish
mumkin. O‘tkir Hoshimov ijodida paremiologik birliklar faqat badiiy vazifalarni bajaribgina
qolmay, balki milliy madaniyat va axloqiy qadriyatlarni ham saqlaydi. Asarlarida qo‘llanilgan
maqol va iboralar o‘zbek xalqining tarixiy tajribasini va madaniyatini o‘zida mujassamlashtiradi,
ularning kitobxon ongida milliy va falsafiy o‘zlikni shakllantirishga xizmat qilgan.
Ijodkorning “Daftar hoshiyasidagi bitiklar” asarida keltirilgan ushbu hayotiy haqiqatga e‘tibor
beraylik.
Qush uyasida ko‘rganini…
Bolaligida qush uyasini buzishga odatlangan odam katta bo‘lganda birovning oilasini bemalol
buza oladi. (O‘. Hoshimov)
Ko‘rinadiki, bu yashirin komponent “Agar farzand buzg’unchi oilada ulg’aysa, kelgusida
o‘zgalar oilasini ham buzish uning uchun oddiy holga aylanadi”. Avvalo, tarbiya oilada olinadi,
ota-ona–andoza propozitsiyasi matn zamiriga singdirilgan.
Shu tariqa, O‘tkir Hoshimovning paremiologik birliklarni mahorat bilan ishlatishdagi yondashuvi
uning adabiy ijodining alohida xususiyatlaridan biridir. Asarlarda mavjud bo‘lgan xalq
maqollarining, iboralarining, va xalq og‘zaki ijodining o‘zgacha tarzda qo‘llanilishi o‘quvchi
uchun mazmunli va chuqur ta’sir qoldiradi. Hoshimovning "Dunyoning ishlari" kabi asarlari
nafaqat badiiy qiymatga ega, balki ular milliy madaniyat va axloqiy qadriyatlarning saqlanishi va
kelajak avlodlarga yetkazilishida muhim rol o‘ynaydi. Yozuvchi, o‘z asarlarida, xalqning
ma’naviy dunyosini ifodalashda juda aniq va tasavvurga oson tushadigan iboralarni qo‘llab,
o‘quvchini o‘ylashga, qadriyatlar haqida mulohaza yuritishga undaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. – Toshkent: “Yosh gvardiya” nashriyoti,1991.
2.
Berdiyorov H., Rasulov R., O‘zbek tilining paremiologik lugʻati. – Toshkent,1984.
3. Xayrullayeva D. O‘tkir Hoshimov ijodida xalq og‘zaki ijodi va uning roli.
– Toshkent:” Fan” nashriyoti,2006.
4. Iskandarova N. O‘tkir Hoshimov va zamonasi: Asarlaridagi ma’naviy qadriyatlar.
–Toshkent: “Adabiyot va san’at” nashriyoti, 2013.
5.Rahimov S. O‘tkir Hoshimov: Adabiy tahlil va intertekstual bog‘lanishlar.
–Toshkent: Universitet nashriyoti, 2008.
6.Mirzaeva G. O‘tkir Hoshimov va o‘zbek romanining taraqqiyoti. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti, 2011.
7.Ҳакимов М., Газиева М. Прагмалингвистика асослари. -Тошкент: “Poligraf Seper Servis”,
2020.
8.Nosirova U. Poetik matnlarning pragmatik xususiyatlari. Monografiya.– Farg‘ona: “Classic”,
2020.
9.Safarov Sh. Pragmalingvistika. Monografiya. – Toshkent, 2008.
10.Сафаров Ш., Тоирова Г. Нутқнинг этносоциопрагматик таҳлили асослари. – Самарқанд:
СамДЧТИ, 2007.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
11. Ҳакимов М. Ўзбек тили прагматикасини ўрганиш. – Фарғона, 2011.
12.Сафаров Ш. Прагмалингвистика. –Тошкент: ЎзМЕ, 2008.
