JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
S.Z.Omonova
[0009-0002-6471-454X],
S.A.Utayev
[0000-0003-0377-8929],
A.A.Vardiyashvili
[0009-0005-9852-7269]
Qarshi Davlat Universiteti
UDK:629.7.064.56
QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYAGA ASOSLANGAN QUYOSH PANELLARINI
ZAMONAVIY HOLATI VA TAHLILI
Annotatsiya:
Hozirgi vaqtda qayta tiklanuvchi energiya manbalari global energetika sohasida
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, quyosh energiyasidan foydalanishga asoslangan
kombinatsiyalashgan stansiyalar energetika sohasida samaradorlikni oshirishda, atrof-muhitga
zarar yetkazmaslikda va energiya ta‘minoti barqarorligini ta‘minlashda dolzarb bo’lib bormoqda.
Ushbu maqolada dunyodagi zamonaviy quyosh kombinatsiyalashgan stansiyalarning texnologik
rivoji, ularning ishlash tamoyillari va iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda ushbu
tizimlarning energetika tarmoqlariga qo’shgan hissasi, ekologik foydalari va iqtisodiy jihatlari
haqida batafsil ma'lumot beriladi. Maqola qayta tiklanuvchi energiya sohasida keyingi yillarda
yuzaga keladigan o’zgarishlarni hamda bu tizimlarning energiya strategiyasiga qo’shadigan
ulushi haqida tavsiyalarni o’z ichiga oladi.
Kalit so’zlar:
Qayta tiklanuvchi energiya, quyosh energiyasi, kombinatsiyalashgan stansiyalar,
energiya samaradorligi, ekologik foyda, texnologik rivojlanish, energiya strategiyasi, barqarorlik,
iqtisodiy samaradorlik.
Аннотация:
В настоящее время возобновляемые источники энергии приобретают важное
значение в глобальном энергетическом секторе. В частности, комбинированные станции,
основанные на использовании солнечной энергии, становятся актуальными для
повышения эффективности в энергетической сфере, минимизации вреда окружающей
среде и обеспечения стабильности энергоснабжения. В данной статье анализируются
технологическое развитие современных комбинированных солнечных станций в мире,
принципы их работы и экономическая эффективность. В исследовании подробно
рассматривается вклад этих систем в энергетические сети, их экологические
преимущества и экономические аспекты. Статья также включает рекомендации по
изменениям, ожидаемым в сфере возобновляемой энергетики в ближайшие годы, и вкладу
этих систем в энергетическую стратегию.
Ключевые слова:
Возобновляемая энергия, солнечная энергия, комбинированные
станции, энергоэффективность, экологическая выгода, технологическое развитие,
энергетическая стратегия, устойчивость, экономическая эффективность.
Annotation:
Currently, renewable energy sources are playing a crucial role in the global energy
sector. In particular, solar-based combined power plants are becoming increasingly relevant for
improving efficiency in the energy sector, minimizing environmental harm, and ensuring the
stability of energy supply. This article analyzes the technological development of modern solar
combined power plants worldwide, their operating principles, and economic efficiency. The
study provides a detailed examination of these systems' contributions to energy networks, their
environmental benefits, and economic aspects. The article also includes recommendations on the
expected changes in the renewable energy sector in the coming years and the role of these
systems in energy strategy.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Keywords:
Renewable energy, solar energy, combined power plants, energy efficiency,
environmental benefits, technological development, energy strategy, sustainability, economic
efficiency.
Kirish
Dunyo olimlari ilmiy nuqtai nazardan turli energiya manbalarini birlashtirgan tizim estrodiol
yoki gibrid tizim deb ataladi. Bunday tizim yangi tushuncha emas, balki soʻnggi yigirma yil
ichida X.Yang [1] kabi koʻplab tadqiqotchilar tomonidan tobora koʻproq gibrid (estrodiol)
tizimlarga eʼtibor qaratilmoqda. Ushbu olim Xitoyda optimal tizim konfiguratsiyasini hisoblash
uchun Quyosh batareyalardan foydalanadigan quyosh gibrid tizimi uchun optimal dizayn
modelini tavsiya qiladi. Natijada quyosh energiyasi birbirini toʻldiruvchi xarakteristikalari
aniqladi va gibrid tizim batareyaning haddan tashqari zaryadsizlanishi bilan yil davomida juda
samarali ishlay olishi aniqlandi. [1, 2] ishda Avstraliyada B.D.Shakya olim siqilgan vodorod
omborini oʻz ichiga olgan tarmoqdan tashqari quyosh gibrid tizimining maqsadga muvofiqligini
oʻrganib chiqdi. Uning xulosasiga koʻra, agar vodorodni saqlash quyi tizimi bilan bogʻliq
elementlarning narxlarida sezilarli oʻzgarishlar boʻlsa, qayta tiklanadigan energiyaga asoslangan
komplekslar uchun energiya saqlash tizimlaridan foydalanish xarajatlari tarmoqdan tashqari
qurilmalar uchun yanada tejamkor boʻladi. [2, 3] ishda Turkiyalik olim O.Ekren quyosh
kompleksining gibrid tizimini optimallashtirishning optimal tartibini koʻrsatdi, u elektr uzatish
liniyalari qurilishiga alternativ sifatida gibrid energiya tizimini oʻrnatish xarajatlarini hisoblab
chiqdi. [3] ishda T.F.El-Shatter gibrid quyosh-shamol va yoqilgʻi dizelli tizimlarda ham,
energiyasini elektr energiyasiga aylantirish uchun maksimal quvvatni kuzatish va mantiqiy
boshqaruvdan foydalanish gʻoyasini ilgari surgan. Atrof muxitni ifloslantiruvchi moddalar yoki
issiqxona gazlarini chiqarmasdan, fotoelektrik modullar quyosh nurini toʻgʻridan-toʻgʻri elektr
energiyasiga aylantiradi. Quyosh panellari energiyani toʻgʻridan-toʻgʻri ichki effekt orqali elektr
energiyaga aylantiradi yoki quyosh kollektorlarida quyosh energiyasi suvni isitishi mumkin.
Fotoelektrik modullar (fotoelementlar) kompyuter texnikasida boʻlgani kabi yarim oʻtkazgichli
elementlardan iborat boʻladi. Ular asosan p-n oʻtishga ega boʻlgan tizimdan iborat boʻladi. 1-
rasmda fotoelementlardagi fototokni xosil boʻlishi yaʼni ichki fotoeffekt xodisasi keltirilgan.
Aslida, quyosh nuri elementga tushganda, fotonlar yarimoʻtkazgichning atomlari tomonidan
yutuladi va elektronlarni valent zonadan oʻtkazuvchanlik zonasiga chiqaradi. Bundan erkin
elektronlar zanjir orqali musbat qatlamga yo’l topadi, natijada musbat qatlamdan manfiy
qatlamga tashqi elektr toki o’tadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1-rasm. Ichki fotoeffekt xodisasi.
Odatda, yarimoʻtkazgichli fotoelementlar ishlab chiqarish texnologiyasiga qarab 0,4 dan 0,8 V
gacha kuchlanish hosil qiladi [4]. Bu kuchlanish etarlicha past boʻlib, u foydali boʻlmaydi. Shu
sababli, ushbu texnologiyadan foydalanish uchun oʻnlab fotoelementlarni parallel yoki ketma-ket
ulab fotoelektrik modulni yaratiladi. Ushbu modullar 1-rasmda koʻrsatilganidek, quyosh elektr
stansiyasini hosil qilish ketma-ketligi keltirilgan. Agar ushbu modullar ketma-ket ulangan boʻlsa,
ularning kuchlanishlari bir xil oqim bilan qoʻshiladi. Boshqa tomondan, ular parallel ravishda
ulanganda, ularning
oqimlari bir xil kuchlanishda boʻladi.
a)
b)
a) quyosh elektr stansiyalar
b) quyosh paneli yoki fotoelektrik modul
Fotoelektrik modullarning uchta asosiy oilasi mavjud boʻlib, ularga monokristall, polikristal va
yupqa qatlam (amorf) texnologiyalariga boʻlinadi. Monokristalli va polikristalli
texnologiyalarida asosan mikroelektronika jixozlari ishlab chiqarish texnologiyasiga asoslanadi
va ularning samaradorligi odatda monokristal uchun 15% dan 26% gacha va polikristal uchun
15% dan 20% gacha yetib keldi. Yupqa qatlamli amorf fotoelementlar uchun samaradorlik Si
uchun 14%, CHuInSe2 uchun 16% va CHdTe uchun 13% ni tashkil qiladi [4, 5]. Shunday qilib,
bu kabi ilmiy izlanishlar davom etmoqda va kelajakda eng yuqori samaradorlikka ega boʻlgan
quyosh panellari kashf etish xali davom etmoqda. Matlab tizimida monokristalli quyosh
batareyasining ishlashining simulyasiya modeli amalga oshirildi, bu turli xil quyosh nurlanishida
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
fotoelementning elektrofizik parametrlarini taxmin qilish imkonini beradi, hamda bu omillarga
shamolni hamta‘siri mavjud.[5-6]
Xulosa:
Ushbu maqola gibrid energiya tizimlariga e'tibor qaratadi, bu tizimlar quyosh va shamol
energiyasini birlashtirib, energiya ishlab chiqarishni optimallashtirishga qaratilgan. Gibrid
tizimlar ilmiy jihatdan tahlil qilinib, quyosh batareyalarining optimal dizayni va energiya saqlash
tizimlarining ahamiyati ko'rsatilgan. Xitoy va Avstraliya kabi davlatlardagi tadqiqotlar natijalari,
energiya saqlash tizimlarining iqtisodiy jihatdan foydaliligini va gibrid tizimlar yordamida
energiya ishlab chiqarishni yanada samarali qilish imkoniyatini tasdiqlaydi. Maqolada
fotoelektrik modullar va shamol turbinasi tizimlarining ishlash prinsiplari ham muhokama
qilinadi. Fotoelektrik modullar turli xil yarimo'tkazgichlardan tashkil topgan bo'lib, quyosh
nurini elektr energiyasiga aylantiradi. Ularning samaradorligi monokristalli, polikristalli va
yupqa qatlamli texnologiyalar orqali o'lchanadi. Shamol energiyasi esa elektr energiyasi ishlab
chiqarish uchun muhim manba bo'lib, uning turli xil konfiguratsiyalari, jumladan, gorizontal va
vertikal shamol turbinalari haqida ma'lumotlar beriladi. Shuningdek, maqola shamol
turbinalarining afzalliklari va kamchiliklari, jumladan, ularning ishga tushirish qiyinchiliklari va
samaradorlik masalalari haqida ham ta'kidlash bilan birga, qaysi turdagi turbinalarning
samaraliroq ekanligi haqida fikrlarni o'z ichiga oladi. Umuman olganda, maqola energiya
manbalarining diversifikatsiyasiga, ularning iqtisodiy samaradorligiga va ekologik barqarorlikka
qaratilgan muhim ilmiy tahlilni taklif etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
[1]. Chudnovskiy A.F. Heatphy Heatphysics of the ground. M.: Science 1976.376p.
[2]. П.Э.Аллокулов, Б.Э.Хайриддинов, В.Д.Ким. Нетрадиционная энергетика. Т.: Фан.
2009, 186 с.
[3]. Chen, W., et al. (2021). "Dust Mitigation Techniques for Solar Panels in Desert
Environments." Energy Procedia, 75, 234-241.
[4]. Rahman, A., et al. (2018). "The Influence of Environmental Factors on Photovoltaic
Performance in Arid Regions." International Journal of Energy, 54(2), 105-110.
[5]. O Mamasaliev.Theoretical Foundations of Energy Saving International Journal of
Engineering and Information Systems (IJEAIS) ISSN …16 2021
[6]. O Mamasaliev, U Sarimsoqov. Calculation of wires for mechanical strength Студенческий
вестник, 15-19 4 2021
