JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Guliston davlat pedagogika instituti,
“Maktabgachava boshlangʻich ta'lim
" kafedrasi, katta oʻqituvchi D.S.
Nosirova taqrizi ostida
Xolmurodova Yoqinoy Zokir qizi
Gulistan state pedagogical institute
Uzbekistan
Email:
yorqinoyxolmurodova028@gmail.com
BOSHLANGʻICH SINFLARDA ESTETIK TARBIYA: SAN'AT VA TA'LIM SINTEZI
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolamda boshlangʻich sinf oʻquvchilari tarbiyasida muhim
ahamiyatga ega bo'lgan estetik tarbiya va estetik idrokni shakllantirish hamda oʻquvchilarning
kiyinish va muomila madaniyatini qanday rivojlantirish haqida muhim ma'lumotlar berilgan.
Estetik tarbiya bolalarda go‘zallikni his qilish, san’at va madaniyatga qiziqish uyg‘otish, ijodiy
tafakkur hamda did tarbiyasini rivojlantirish jarayoni sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
estetik tarbiyaning asosiy maqsadlari, uni amalga oshirish vositalari – tasviriy san’at, musiqa,
adabiyot, teatr va tabiat bilan bog‘liq faoliyat turlari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Maqolada
estetik tarbiyani shakllantirishdagi muammolar va ularning yechimlari ham tahlil qilinib,
o‘qituvchilar va ota-onalarning bu boradagi o‘rni ta’kidlanadi.
KALIT SOʻZLAR :
estetika, tarbiya, san'at, goʻzallik, estetik idrok, teatr.
KIRISH:: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining estetik tarbiyasini shakllantirish zamonaviy
ta’lim tizimining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Chunki aynan ushbu yoshda bolalarda
go‘zallikka intilish, san’at va madaniyatni tushunish, ijodiy tafakkur hamda nozik did shakllana
boshlaydi. Estetik tarbiya nafaqat san’at va madaniyatga muhabbat uyg‘otadi, balki bolalarning
axloqiy
va
ma’naviy
rivojlanishiga
ham
bevosita
ta’sir
qiladi.
Estetik tarbiya shaxsning jamiyat estetik madaniyatini egallab olishiga bog‘liq bo‘lib, turli
yo‘llar va shakllar yordamida amalga oshiriladi. Jamiyat va ayrim shaxsning estetik madaniyati
tushunchalari mavjud. Jamiyatning estetik madaniyati deganda insoniyat butun rivojlanishi tarixi
jarayonida to‘plagan moddiy va ma’naviy qadriyatlari majmui tushuniladi.Bolalikda aql-farosat,
axloqiy ko’nikmalarni tarbiyalash bilan bir qatorda, ularda chiroyli, nafis, go‘zal narsalardan
zavq ola bilishni, go‘zallikni dag‘allikdan, qo‘pollikdan tez ajrata olish qobilyatini
tarbiyalashimiz kerak
.
Maktab yoshidagi boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ta’lim bilan birgalikda tarbiya ham teng
berib boriladi. Boshlang‘ich sinf dasturiga ko‘ra o‘quvchilarga dastlab turmushdagi go‘zallik,
ya’ni buyumlar, kiyimlar, o‘quv qurollarini toza ozoda, chiroyli asrash, ularni saranjom-sarishta
saqlay bilish, ulardan to‘g‘ri va o‘rinli foydalanish o‘rgatiladi.
MATERIAL VA USLUBLAR.
Estetik tarbiya – bu bolalarda go‘zallikni his qilish, san’at
va tabiatni tushunish, nozik did va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish jarayonidir.
Boshlang‘ich sinf davri inson hayotida estetik did va axloqiy qadriyatlarning shakllanishi uchun
muhim bosqich sanaladi. Chunki aynan shu yoshda bolalar tashqi muhitni idrok etish, san’at va
madaniyatga qiziqish bildirish hamda ijodiy faoliyatga jalb etilish orqali go‘zallikni anglay
boshlaydi.
O‘quvchilarni estetik ruhda tarbiyalashda ota-ona, mahalla va ta’lim muassasasining o‘rni va
hamkorligi katta rol o‘ynaydi. Oila inson bolasi uchun hayotga tayyor bo‘lib chiqadigan
qutlug‘ va mo‘tabar dargoh hisoblanadi. Ota-onalarning biri-biriga samimiy munosabatida,
go‘zal muomalasida, uy tutishlarida, yurish-turishlarida bo‘lsa, mahalla tarbiya beruvchi kichik
bir ta’lim muassasasi hisoblanadi. O‘zidan kattalarni ko‘rganda salom berish, kichiklarga izzatda
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
bo‘lish, kattalar gapirganda ko‘ziga tik qarab turmaslik, minnatdorchilik bildira olish va kattalar
ruxsatisiz biror nojo‘ya ish qilmaslik o‘rgatiladi.Bu esa bola odobining go‘zalligi va estetik
tarbiyaning boshlanishi hisoblanadi. Taniqli mutafakkir Abu Nasr Farobiyning “Inson o‘z
baxtiga erishishda go‘zallikni ko‘rishi his qilishining o‘zi yetarli emas, buning uchun go‘zallikni
yarata olishi muhimdir” degan fikrni ilgari surganlar.
Estetik tarbiyaning asosiy maqsadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida go‘zallikni his qilish
va qadrlash – tabiat, san’at, musiqa va adabiyot orqali estetika tushunchalarini rivojlantirish.
Ijodiy fikrlashni shakllantirish – rasm chizish, qo‘shiqlar kuylash, qo‘l mehnati va sahna
chiqishlari orqali ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish. Axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni
singdirish – san’at va madaniyat orqali odob-axloq me’yorlarini tushuntirish. Atrof-muhitga
bo‘lgan munosabatni shakllantirish – tabiatning go‘zalligini anglash va uni asrab-avaylash hissini
uyg‘otish.
Estetik tarbiyani shakllantirishning asosiy vositalari.
1. Tasviriy san’at darslari. Bolalarni ranglar, shakllar va tasvir usullari bilan tanishtirish.
Mashhur rassomlar ijodini o‘rganish. Mustaqil rasm chizish va hunarmandchilik bilan
shug‘ullanish.
2. Musiqa darslari. Klassik va milliy musiqalarni tinglash, ularni tahlil qilish. Musiqa orqali
hissiy tajribalarni shakllantirish. Qo‘shiqlar kuylash va musiqa asboblarida chalish
ko‘nikmalarini rivojlantirish.
3. Badiiy adabiyot va teatr. Ertak va hikoyalarni o‘qish, muhokama qilish. Rolli o‘yinlar va
sahna chiqishlari orqali dramatik san’atga qiziqish uyg‘otish. Yaxshi va yomon tushunchalarini
san’at orqali tushuntirish.
4. Tabiat bilan tanishish. Sayohatlar, ekskursiyalar va tabiat hodisalarini kuzatish orqali
go‘zallikni his qilish. Gul ekish, bog‘ yaratish, tabiatni asrab-avaylashga o‘rgatish.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR.
«Estetik tarbiya» tushunchasi bilan bir qatorda
«badiiy tarbiya» tushunchasi ham mavjud. Badiiy tarbiya san’at asarlari orqali tarbiyalashdir.
Estetik va axloqiy tarbiyaning o‘zaro bog‘liqligi shundaki, kishining go‘zallikni idrok etishdan
quvonishi uning boshqa kishilarga yaxshilik qilganidan xursand bo‘lishiga o‘xshab
ketadi.Aksincha, go‘zallikni ko‘ra bilmaslik, undan zavqlana olmaslik yomon ishlarni qilishga
olib keladi. Tarbiyaning bu turi mehnat tarbiyasi bilan ham bog‘liq. Mehnat faoliyati bolalarni
quvontiradi, ular biror-bir foydali ishni bajarayotib, o‘zlarining imkoniyatlari o‘sib
borayotganligini sezadilar.
Estetik va jismoniy tarbiya o'rtasida o‘zaro boglanish bor. Kishining mustahkam sog‘lig‘i,
jismoniy kamolotisiz uning go‘zalligini tasavvur etib bo‘lmaydi. Uning chiroyli gavda tuzilishi,
musiqa ostida chiroyli harakatlar qilishi shular jumlasiga kiradi.
Bolalarning estetik rivojlanishi ularning kundalik hayoti bilan chambarchas bog‘liq. Ilk
yoshdagi bolalarni nazarda tutganda ham ularning estetik tarbiyasi to‘g‘risida emas, balki
ularning hissiy va sensor rivojlanishi to‘g‘risida o‘ylash kerak. Bola yaltiroq bo‘yoqdan xursand
bo‘ladi, bir maromdagi tovush va harakatlardan huzur qiladi. Bola hayotining birinchi yilida
uning sensor-hissiy qabul qiluvchanligi takomillashib boradi. Bunda kattalarning ta’siri alohida
o‘rinni egallaydi. Kattalarning ochiq yuz bilan so‘zlashuvlari bolaga buyumlarning
xususiyatlariga ijobiy munosabatda bo'lishlariga yordam beradi. Va aksincha, kattalarning
ogohlantiruvchi ovozi, ularning yuzidagi xursandchilik alomati yoki xo‘mrayib qarashlari, jerkib
berishlari va hokazolar bolalarda shu buyumga yoki uning sifatiga salbiy munosabatni
shakllantiradi
Estetik tarbiya vositalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
bolalarni o‘rab urgan muhit, turmush estetikasi;
tevarak-atrofdan olingan taassurotlar;
tabiat, san’at asarlari;
bolalarning tasviriy faoliyatlari;
bayramlar, ko'ngilochar tadbirlar;
ma’lum maqsadli va rejali ravishda amalga oshiriladigan ta ’lim;
ma’lum maqsadga qaratilgan va rejali ravishda amalga oshiriladigan ta’lim
Sanʼatlar sintezi - bir badiiy asar yoki yaxlit ansamblni yaratishda turli sanʼatlar va sanʼat
asarlarining oʻzaro uzviy bogʻlanishi; insonning moddiy va maʼnaviy muhitini estetik jihatdan
tuzishga xizmat kiladi. Sanʼatlar sintezi tushunchasi sifat jihatdan yangi badiiylik yaratishni
nazarda tutadi. Seda har biri oʻzining cheklangan ifoda va tasviriy imkoniyatiga ega boʻlgan
sanʼatlar birlashuvi natijasida ifodasi beqiyos yangi badiiy asar yuzaga keladi. Badiiy asar
gʻoyasi, obraz va kompozitsion butunligi, makon va zamonni yaratishdagi umumiy ishtiroki,
koʻlami, ritmidagi monandlik sanʼatda ularni idrok etishni kuchaytirib, sifat oʻzgarishlarini
yuzaga keltiradi.
Musiqa yoki tasviriy san’at fanini tabiat bilan birga bog‘laydigan bo‘lsak, raqs yoki qo‘shiq
kuylash, tabiat manzaralari aks etgan rasmlar chizish, shular bilan birgalikda qushlar, hayvonlar
va tabiat hodisalarini kuzata bilish-nafosat tarbiyasining asoslaridan biri hisoblanadi. Nafosat
tarbiyasi orqali o‘zini-o‘zi boshqarish ko‘nikmasi shakllanadi. Estetik qiziqishning asosiy belgisi
o‘quvchida estetik faoliyatga intilishi, o‘zi yoqtirgan san’at asarlarini yig‘ib to‘plab borishi,
takror o‘qib idrok etishi, o‘sha asarlar haqida fikr bildirishga intilishi, boshqalarning shu
masalaga doir fikrini bilishga qiziqishi, muayyan san’atlar, janr, yo‘nalish kabilarni afzal
ko‘rishida namoyon bo‘luvchi tanlash xususiyatining mavjudligi bilan ifodalanadi. Masalan,
o‘quvchini qiziqtirgan san’at ustasining rasmlarini, asarlarini to‘playdilar, qayta-qayta o‘qib
chiqadilar.Bu esa asta-sekin o‘ziga nisbatan talabchanlikni, o‘zini mustaqil, ongli, oqilona
boshqarish va xulq-atvori, xatti-harakatiga baho bera bilish ko‘nikmalarini egallash
demakdir.Hamma vaqt nafosat tarbiyasining asosida erkin va mustaqil fikrlay olish, eshitish,
ko‘rish, harakat qilish qobilyatini tarbiyalash masalasi turadi.
XULOSA.
Xulosa o'rnida shuni aytaolamanki oʻquvchilarni estetik tarbiya qilishda ,
ularga nafosat goʻzallikni his qildirishda oʻqituvchining oʻrni beqiyosdir. Shuning uchun biz
oʻqituvchilar ularga bu tarbiyani berishdan avval oʻzimiz ularga oʻrnak boʻla olishimiz lozimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. R. Mavlonova, O. To‘rayeva, K. Xoliqberdiyev. Pedagogika.
2. E. Umarov. Estetika.
3. Sh.A.Sodiqova “Maktabgacha pedagogika”. “Tafakkur sarchashmalari” T:. 2013 y
4. Tojieva M. Yangi kasb egalarini tayyorlash. Maktabgacha ta'lim j., 2008. 3-son. 2-3 b.
5. Bolalar ensiklopediyasi. 2-nashr.–T. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”. Davlat ilmiy
nashriyoti. 2002. -664 b
6.U. Tolipov, M. Usmonboyeva. Pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot. Т., «Fan», 2005.
7.Sh. Shodmonova. Maktabgacha pedagogika. Т., «Fan va texnologiyalar», 2005.
8.Pedagogika fanidan izohli lug‘at. (Tuzuvchilar: J. Hasanboyev, X. To‘raqulov, O.
Hasanboyeva, N. Usmonov). Т., «Fan va texnologiyalar», 2009.
9.«Barkamol avlod yili» davlat dasturi. Т., « O’zbekiston», 2010.
10.Oilada barkamol avlod tarbiyasi. (O. Hasanboyeva tahriri
ostida). Т., «Fan va
texnologiyalar», 2010.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
11.O. Hasanboyeva. Barkamol avlod ma’naviyati. Т., «O’zbekiston», 2010.
12. A. Holiqov. Pedagogik mahorat. Т., «Iqtisod — Moliya», 2010.
13.hnp://wwwdetskiysad. ru/ped.
14.hnp://wwwdetskiysad. ru/ped/dp.064. himl.
