JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ASLONOV QODIR ZIYODULLAYEVICH
Osiyo xalqaro universiteti
PYTHON DASTURLASH TILIDA SATRLI MA’LUMOTLARNI QAYTA ISHLASH
Anotatsiya:
Ushbu maqolada Python dasturlash tilida satrli (matnli) ma’lumotlar bilan ishlash
asoslari, amaliy imkoniyatlari va qo‘llaniladigan metodlar tahlil qilinadi. Matn ustida
bajariladigan asosiy amallar, metodlar, misollar bilan yoritiladi va real hayotdagi qo‘llanilish
sohalari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Python, satr, string, matn, metod, formatlash, kesish, indekslash
Abstract:
This article analyzes the basics, practical possibilities, and methods of working with
string (text) data in the Python programming language. It covers the main operations, methods,
and examples performed on text, and discusses real-life applications.
Key words:
Python, line, string, text, method, formatting, truncation, indexing.
Kirish.
Hozirgi kunda dasturlash tillari orasida Python o‘zining sodda sintaksisi, kuchli
kutubxonalari va keng qo‘llanish doirasi bilan ajralib turadi. Aksariyat real hayotdagi dasturlarda
matnli (satrli) ma’lumotlar bilan ishlash muhim o‘rin tutadi. Foydalanuvchi nomlari, elektron
pochta manzillari, veb sahifalardagi ma’lumotlar, fayl nomlari va boshqa ko‘plab axborotlar
matn ko‘rinishida saqlanadi.
Asosiy qism
1. Python’da satr (string) tushunchasi.
Python dasturlash tilida satr - bu belgilar ketma-
ketligidir. Ular qo‘shtirnoq (" ") yoki bir tirnoq (' ') ichida yoziladi:
satr1 = "Salom"
satr2 = 'Dasturlash'
2. Satrlarni indekslash va kesish.
Har bir belgining o‘z tartib raqami - indeksi bo‘ladi.
Indekslar 0 dan boshlanadi:
s = "Python"
print(s[0]) # 'P'
print(s[-1]) # 'n'
Kesish (slicing) orqali satrning bir qismini olish mumkin:
print(s[0:3]) # 'Pyt'
print(s[2:]) # 'thon'
3. Satr metodlari.
Python satrlar bilan ishlash uchun ko‘plab ichki metodlarni taqdim etadi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
lower() – barcha harflarni kichik harfga o‘zgartiradi
upper() – barcha harflarni katta harfga o‘zgartiradi
strip() – bo‘sh joylarni olib tashlaydi
replace(old, new) – satrdagi so‘z yoki belgini almashtiradi
find(sub) – so‘zning indeksini topadi
split(sep) – satrni bo‘lib ro‘yxat (list) hosil qiladi
Misollar:
s = " Hello Python "
print(s.strip())
# "Hello Python"
print(s.lower())
# " hello python "
print(s.replace("Python", "World")) # " Hello World "
4. Formatlash usullari.
Matnli ma’lumotlarni ko‘rsatishda formatlash muhim ahamiyatga ega.
Python’da bir nechta formatlash usullari mavjud:
f-string:
ism = "Ali"
print(f"Salom, {ism}!") # Salom, Ali!
format() metodi:
print("Salom, {}!".format("Vali"))
5. Amaliy qo‘llanish.
Satrlar bilan ishlash veb dasturlash, chatbot yaratish, fayl nomlarini tahlil
qilish, foydalanuvchi ma’lumotlarini filtrlash, tilni avtomatik aniqlash, tabiiy tilni qayta ishlash
(NLP) kabi sohalarda keng qo‘llaniladi.
Xulosa.
Python dasturlash tilida satrli ma’lumotlarni qayta ishlash imkoniyatlari kengdir. Matn
bilan ishlash uchun taqdim etilgan funksiyalar va metodlar dasturchilarga matnlarni tahlil qilish,
o‘zgartirish va optimallashtirish imkonini beradi. Bu esa Python’ni ma’lumotlarni qayta ishlash
sohasida kuchli vositaga aylantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Baker, J. (2018). Data Science with Python and Pandas. Packt Publishing.
2. Beck, A. (2020). Mastering Pandas for Data Science. Packt Publishing.
3. Bishop, C. M. (2006). Pattern Recognition and Machine Learning. Springer.
4. Chacon, S., & Straub, B. (2014). Pro Git. Apress.
