JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Erkin Tohirovich Rustamov
Osiyo xalqaro universiteti
“Umumtexnik fanlar” kafedrasi assistenti
MUHANDISLIK VA KOMPYUTER GRAFIKASIDA CHIZIQLI SIRTLARNING
XOSSALARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada muhandislik grafikasida chiziqli sirtlar tushunchasi, ularning
geometrik va grafik xossalari, tasvirlash usullari hamda amaliyotdagi qo‘llanilishi o‘rganiladi.
Chiziqli sirtlar — muhandislik chizmachiligi va kompyuter grafikasi sohalarida keng
qo‘llaniladigan sirtlar bo‘lib, ular turli muhandislik detallari, inshootlar va strukturalarni
modellashtirishda asosiy element sifatida xizmat qiladi.
Kirish
Muhandislik grafikasi – bu muhandislik fikrini vizual shaklda ifodalovchi, loyihalash va ishlab
chiqarish jarayonlarida muhim o‘rin tutuvchi fan. Unda har xil shakldagi sirtlar bilan ishlash
katta ahamiyatga ega. Chiziqli sirtlar — eng sodda, lekin shu bilan birga amaliy jihatdan muhim
bo‘lgan sirtlar turidir. Ular muhandislik detallarini loyihalash, mexanizmlarni modellashtirish,
binolar konstruksiyasini chizishda keng qo‘llaniladi. Ushbu maqolada aynan chiziqli sirtlarning
asosiy turlari, ularning grafik xossalari va tasvirlash usullari muhokama qilinadi.
Asosiy qism
1. Chiziqli sirt tushunchasi
Chiziqli sirt — bu to‘g‘ri chiziqning fazoda harakatlanishi natijasida hosil bo‘ladigan geometrik
shakldir. Ushbu harakatda to‘g‘ri chiziq (generatrisa) biror qonuniyat asosida boshqa geometrik
obyektdan (masalan, egri chiziq yoki nuqta) nisbatan siljiydi. Harakat yo‘li yoki yo‘naltiruvchi
element (direktrisa) sirt shaklini belgilaydi.
2. Chiziqli sirtlarning asosiy turlari va ularning xossalari
Chiziqli sirtlar bir nechta asosiy toifalarga ajratiladi. Ularning har biri o‘ziga xos geometrik
xossalarga ega:
a) Silindrik sirt
Bu sirt to‘g‘ri chiziqning biror egri chiziq bo‘ylab, parallel holatda siljishi natijasida hosilbo‘ladi.
Xossalari:
Generatrisa har doim o‘z yo‘nalishini saqlaydi.
Sirt simmetrik bo‘ladi.
Asosan stanok detallarida, turli g‘ildirak va trubalarda qo‘llaniladi.
Misol:
Oddiy suv quvuri tashqi yuzasi silindrik sirtdir.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
b) Konus sirt
Agar generatrisa doimo bitta qat’iy nuqtadan o‘tib, boshqa bir chiziq bo‘ylab harakat qilsa, hosil
bo‘lgan sirt konus sirt deyiladi.
Xossalari:
Vertikal o‘q atrofida simmetrik bo‘ladi.
Har bir generatrisa uch nuqtaga — cho‘qqiga — ulanadi.
Ko‘plab mexanik elementlarda (konusli uzatmalar) mavjud.
Misol:
Yoritgich reflektori konus sirtiga misol bo‘la oladi.
c) Giperboloid (bir qirrali)
Bu sirt qarama-qarshi ikki yo‘nalishda harakatlanuvchi generatrisalar orqali hosil qilinadi.
Giperboloidlar bir yoki ikki qirrali bo‘lishi mumkin.
Xossalari:
Sirt chiziqli bo‘lsa-da, egri shaklga ega.
Bir qirrali giperboloidlarda har bir nuqta kamida ikki to‘g‘ri chiziqqa tegishli bo‘ladi.
Juda yengil va mustahkam konstruksiyalar uchun ishlatiladi.
Misol:
Ba’zi minora va radiominora konstruksiyalari (masalan, Ostankino minorasi, Moskva).
d) Paraboloid va giperbolik paraboloid
Bu sirtlar ham generatrisa yordamida chiziqli sirtlar sinfiga kiradi, ammo ular murakkabroq
geometriyaga ega. Ayniqsa, giperbolik paraboloid (egriliklar yo‘nalishidagi chiziqli sirt)
qurilishda juda ko‘p uchraydi.
Misol:
Stadion tomlari, aerodrom qoplamalari.
3. Chiziqli sirtlarning grafik tasvirlanishi
Muhandislik grafikasi uchun chiziqli sirtlarni aniq va to‘liq tasvirlash zarur. Bu quyidagi
bosqichlarda amalga oshiriladi:
Proyeksiya metodlari
: Uch proyeksiya (frontal, gorizontal, profil) orqali sirtlar to‘liq
tasvirlanadi. Har bir proyeksiyada sirtning generatrisa va direktrisasi ko‘rsatiladi.
Kesiqlar va kesishuvlar
: Ko‘p hollarda sirtlar boshqa obyektlar bilan kesishadi. Ushbu
holatda kesishuv chiziqlari aniqlanadi va grafikda aniq ko‘rsatiladi.
Yashirin chiziqlar
: Chizma sirtning orqa tomonidagi elementlarini ko‘rsatish uchun punktir
(uzilgan) chiziqlardan foydalaniladi.
Izometrik yoki aksonometrik proyeksiya
: 3D ko‘rinish berish uchun ishlatiladi. Ayniqsa,
kompyuterda modellashtirishda foydalidir.
4. Amaliy qo‘llanishlar
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Muhandislik grafikasi va konstruktorlik amaliyotida chiziqli sirtlar quyidagicha qo‘llaniladi:
Arxitektura va qurilishda
: Ko‘priklar, stadionlar, minoralar, yengil tomlar (masalan,
giperbolik paraboloidli tomlar).
Mashinasozlikda
: Val, quvur, konusli tishli uzatmalar, eksantrik mexanizmlar.
Aviatsiya va avtomobilsozlikda
: Aerodinamik profillar, havo oqimlari bo‘yicha tuzilgan
strukturali qoplamalar.
Kompyuter grafikasi va CAD (Computer-Aided Design)
: 3D modellashtirish, virtual
prototiplar yaratishda soddalashtirilgan chiziqli sirtlardan foydalaniladi.
Xulosa
Chiziqli sirtlar muhandislik grafikasida juda muhim o‘rin tutadi. Ularning soddaligi, grafik
tasvirlar orqali aniqligi va ko‘p hollarda analitik ifodalanishi ularni loyihalashda juda qulay
qiladi. Chiziqli sirtlar asosidagi modellar yordamida murakkab muhandislik masalalarini
soddalashtirish mumkin. Kelajakda bu sohada kompyuter yordamida modellashtirish va raqamli
texnologiyalar bilan integratsiyalashuv yanada chuqurlashadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Shakirov, A. (2020). "Grafik dasturlarni arxitektura va dizayn sohasida qo'llash." Tashkent:
Fan va texnologiya nashriyoti.
2. Soliev, A. (2019). "Grafik dasturlar yordamida 3D modellashtirish." Journal of Engineering
Design, 32(4), 45-58.
3. Jumanov, I. (2022). "Yigi'sh chizmalarining zamonaviy texnologiyalari." Engineering
Technologies, 5(1), 75-89.
4. Rustamov, E., & Rayimova, D. (2024). CHARACTERISTICS OF THE DEVELOPMENT
OF TECHNICAL CREATIVITY IN STUDENTS.
Medicine, pedagogy and technology: theory
and practice
,
2
(9), 397-405.
5. Rustamov, E. (2024). TIKUVCHILIK BUYUMLARINI KONSTRUKSIYALASHDA
GRAFIK DASTURLARIDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI.
Medicine, pedagogy and
technology: theory and practice
,
2
(9), 707-715.
6. Tohirovich, R. E., Dilmurodovna, R. D., & Muminovna, R. D. Z. (2023). The Importance of
Using Graphics Programs in The Design of Sewing Items.
Web of Teachers: Inderscience
Research
,
1
(3), 5-8.
7. Tohirovich, R. E., & Dilmuradovna, R. D. (2021, March). TYPICAL MISTAKES MADE
BY STUDENTS WHEN MAKING DRAWINGS IN THE ENGINEERING GRAPHICS
DISCIPLINE. In
E-Conference Globe
(pp. 339-343).
8. Toxirovich, R. E. (2024). OLIY TALIMDA TALABALARNI MUSTAQIL TALIMINI
TASHKIL ETISHNING AHAMIYATI VA DOLZARBLIGI.
PEDAGOG
,
7
(5), 507-510.
9. Tohirovich, R. E. (2024). ТИПИЧНЫЕ ОШИБКИ, ДОПУСКАЕМЫЕ УЧАЩИМИСЯ
ПРИ ВЫПОЛНЕНИИ ЧЕРТЕЖЕЙ ПО ДИСЦИПЛИНЕ ИНЖЕНЕРНАЯ ГРАФИКА.
ВОДОЕМА.
THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF
PEDAGOGY
,
2
(21), 192-197.
10. Tohirovich, R. E., Dilmurodovna, R. D., & Muminovna, R. D. Z. (2023). The Importance of
Using Graphics Programs in The Design of Sewing Items.
Web of Teachers: Inderscience
Research
,
1
(3), 5-8.
11. Dilmurodovna, R. D., & Shaxrulloyevna, S. E. (2024). ROBOTOTEXNIKA VA UNING
RIVOJLANISHI TARIXI.
Introduction of new innovative technologies in education of pedagogy
and psychology
,
1
(2), 22-26
12. Dilmurodovna, R. D. (2024). TEXNOLOGIYA DARSLARINI TASHKIL ETISHNING
USULLARI.
Science, education, innovation: modern tasks and prospects
,
1
(2), 109-115.
