JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Tursunov Baxodir Junaydullaevich
Osiyo xalqaro universiteti
NEFTNI QAYTA ISHLASHDA XOSIL BO‘LADIGAN CHIQINDILARNI ILG‘OR
TEXNOLOGIYALAR ORQALI UTILIZATSIYA QILISH
Annotatsiya:
Hozirgi kunda arzon va sifatli yonilg‘i briketlarga bo‘lgan ehtiyoj ortib
borayotganligi sababli, ishlatilgan qizilmiya ildizi va kimyo sanoati qoldiqlari asosida, issiq
va sovuq kunlarga bardoshli, import o‘rnini bosuvchi, eksportbop va atrof muhitga ta’sir
qilmaydigan briketlarni ishlab chiqish va ishlab chiqarishga bog‘lash muhim ahamiyatga ega.
Sirt faolligini o‘rganish sirt qavat tarkibi, uning xossalari, tuzilishi, sirtda ta’sir etuvchi
kuchlar, sirt energiyasi, sirtda moddaning yig’ilishi (adsorbsiya), ho‘llanish, flotatsiya,
kapillyar bosim, sirtlarda kimyoviy potensial va bug bosimining o’zgarishi, fazalar
qoidasining dispers sistemalar uchun qullanilishi kabi jarayonlar o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Qizilmiya, korxona, qattiq sirt, disperslik darajasi, neftshlam, Qizilmiya ildizi,
Utilizatsiya, sirt taranglik, sirt yuzasi, komponent imyoviy potensiali, komponentning mol
sonlari, elektr potensial, zaryad miqdori
Energiyani tejash, energetik sinovlar o‘tkazish (korxonani loyihalash va ishga tushirish
arafasida) natijalari asosida va mahsulot ishlab chiqarishda hamda xizmat ko‘rsatishdagi
haqiqiy solishtirma energiya sig‘imi, sarf-xarajatlarini solishtirma energiya sig‘imning
me’yoriy qiymatlari bilan taqqoslash asosida amalga oshiriladi
Yoqilg‘i-energetika resurslari - bu material ob’ekt bo‘lib, unda inson tomonidan amaliy
foydalanishga yaroqli energiya majmuidir.
Energetika resursi deb - tabiiy yoki sun’iy faollashgan har qanday energiya manbaiga aytiladi.
Energiya resurslari – hozirgi vaqtda ishlatilayotgan yoki kelajakda ishlatilishi mumkin
bo‘lgan energiya tashuvchilardir.
Tabiiy resurslarni, shu jumladan, energetika resurslarini, o‘rganishda ularning ilmiy tasnifi,
ya’ni xomashyo, obyektlar va tabiiy muhit hodisalar yig‘indisini funksional muhimlik
belgilari bo‘yicha ajratish kerak.
Tabiiy resurslarning tasniflaridan biri - bu tugallanish belgisi bo‘lib, unga binoan energetika
resurslari zahirasi tugallanadigan va tugallanmaydiganlarga bo‘linadi (1.1-rasm). O‘z
navbatida tugallanadigan energetika resurslari qayta tiklanuvchi va tiklanmaydigan bo‘lishi
mumkin. Qayta tiklanuvchi energetika resurslariga tabiat (yer, o‘simliklar, hayvonlar va h.k.)
tomonidan tiklanadigan resurslar kiradi, tiklanmaydigan energetika resurslariga - ilgari
tabiatda yig‘ilgan lekin, yangi geologik sharoitlarda hosil bo‘lmaydigan resurslar (neft,
ko‘mir va boshqa yer osti zaxiralari) kiradi. Tugallanmaydigan energetika manbalariga
kosmik, iqlimiy, suv resurslari kiradi.
Hozirgi kunda mamlakatimizda yoqilg‘i briketlarni tayyorlashda asosan
ko‘mir
va
o‘simliklardan
foydalanib kelmoqda. Shu sababli respublikamizda ko‘mirni ishlab chiqarish
holati bo‘yicha to‘xtalib ketilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Yoqilg‘i-energetikasining muhim tarkibiy qismlaridan biri – o‘simliklarni qayta tayyorlashda
olinadigan o‘tinlar bo‘lib, u aholining ehtiyojida katta o‘rin tutmoqda. O‘simliklardan (tana,
ildiz, barg va h.k.) yoqilg‘i sifatida foydalanish yildan-yilga ortib bormoqda. Ammo, daraxt
va har xil o‘simliklar kamayib borganligi sababli yog‘ochli briketlardan foydalanish keskin
kamayib borishi kuzatilmoqda. Mamlakatimizda o‘sadigan yovvoiy (qizilmiya) o‘simlikni
ko‘paytirish meditsina uchun dori-darmon vositalarini tayyorlash va ishlatilgan qizilmiya
ildizidan oqilona foydalanish dolzarb massalalrdan biriga aylanib qolgan. Ishlatilgan
qizilmiya ildizlarini quritish va ulardan briketlarni tayyorlash bo‘yicha ko’p ishlar olib
borilmoqda.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududida jami 19 korxonada yiliga 120 ming tonnagacha
qizilmiya ildizini qayta ishlab kelmoqda, va shundan 100 ming tonna atrofida chiqindi hosil
bo‘lib kelmoqda. Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududlarida hamda O‘zbekiston
Respublikasi Namangan viloyatida ishlatilgan qizilmiya ildizi asosida va boshqa
qoldiqlarning hammasini utilizatsiya qilib, ulardan yonilg‘i briket va granulalar ishlab
chiqarishga qaratilgan. Qizilmiya ildizi va qishloq xo‘jalik ekinlari qoldiqlarini yig‘ish, ularni
quritish, boshqa birikkan aralashmalardan tozalash, maydalash va saralash, bug‘lantirish,
siqish, shakl berish, sovutish, tayyor mahsulotni qadoqlash va saqlash jarayonlarini o‘z ichiga
olgan. Sifat ko‘rsatgichlarini ta‘minlash maqsadida har bir bosqich uchun optimal texnologik
rejim me’orlari belgilangan. Yonilg‘i briket va granulalarini ishlab chiqarish butun dunyoda
tan olingan Evropa kompaniyalarining innovatsion uskunalari va texnologiyasi asosida
rejalashtirilgan (RUF, NESTRO, PINI-KAY).
«Qoraqalpoqboyan» AJ aksiyalarining 30%ini 3 mlrd so‘mga taklif qilmoqda, bundan
Rossiya Federatsiyasining O‘zbekistondagi Savdo vakolatxonasi ma’lumotlari darak beryapti,
u kelishuvga vositachilik qilishga tayyor. Kompaniya Nukusda qizilmiya ildizini ishlab
chiqarish bilan shug‘ullanadi. Korxona 1963 yilda tashkil etilgan bo‘lib, balansida 16 ming
gektar qishloq xo‘jaligi yerlari bor, 2 ming tonna siqilgan va 200 tonna 12 foiz namlikdagi
saralangan qizilmiya ildizini ishlab chiqarish quvvatiga ega. Mahsulotlar eksport qilinadi, shu
jumladan Rossiyaga ham eksport qilishi yo‘lga qo‘yilgan. 1998 yildan beri aksiyadorlik
jamiyati hisoblanadi, aksiyadorlarning 75 foizi - O‘zbekiston Respublikasi jismoniy shaxslari,
25 foizi - Xitoylik investorlar tashkil etadi.
Qizilmiya asosida quyuq va quruq qizilmiya ekstraktlar, qizilmiya siroplar, elekasol, glitsiram,
likviriton, lavalon, flakarbin va boshqa keng doiradagi farmatsevtik preparatlari olinadi.
Tashqi ko‘rinishidan, qizilmiya o‘simligining balandligi bir-bir yarim metrgacha yetadi.
Ammo, u juda issiq hududlarda va yetarli namlik bo‘lgan joylarda o‘sadi. Odatda qizilmiya
50-80 sm dan ortmaydi. Qizilmiya o‘simligi dukkaklilar oilasiga mansub koʻp yillik
ildizpoyadir. Qizilmiya barglari juft boʻlmagan, 3-8 juft bargchali, koʻpincha choʻzinchoq-
tuxumsimon shaklga ega, baʼzan ellipssimon va hatto lansetsimon boʻladi. Qizilmiyada barg
boʻlaklari silliq, gulning ustki gulbargi “yelkanli”, gullari asosan koʻk-binafsha rangda, baʼzan
tepasida oppoq bayroqchasimon, loviya toʻgʻri yoki biroz egilgan. Qizilmiya asosan ildiz va
ildizpoyalari tarkibidagi saponin glitsirrizin (ildizlarda 23% gacha), erkin glitsirrizin kislotasi
va flavonoidlarga boy hisoblanadi. Bundan tashqari, ildizlarda efir moyi, askorbin kislotasi,
achchiq, pigmentlar va gumlar topilgan. Qizilmiya ildizi steroid birikmalarining bir nechta
o‘simlik manbalaridan biridir.
Sifat ko‘rsatgichlarini ta’minlash maqsadida har bir bosqich uchun optimal texnologik rejim
me’yorlari belgilangan. Yonilg‘i briket va granulalarini ishlab chiqarish butun dunyoda tan
olingan Yevropa kompaniyalarining innovatsion uskunalari va texnologiyasi asosida
rejalashtirilgan (RUF, NESTRO, PINI-KAY) [48; 415-416 b.].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2.1-rasm. Qizilmiya ildizlarining tashqi ko‘rinishi
Hozirgi kunda arzon va sifatli yonilg‘i briketlarga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotganligi sababli,
ishlatilgan qizilmiya ildizi va kimyo sanoati qoldiqlari asosida, issiq va sovuq kunlarda
bardoshli, import o‘rnini bosuvchi, eksportbop va atrof muhitga ta’sir qilmaydigan briketlarni
ishlab chiqish va ishlab chiqarishga bog‘lash muhim ahamiyatga ega.
Hozirgi kunda arzon va sifatli yonilg‘i briketlarga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotganligi sababli,
ishlatilgan qizilmiya ildizi va kimyo sanoati qoldiqlari asosida, issiq va sovuq kunlarga
bardoshli, import o‘rnini bosuvchi, eksportbop va atrof muhitga ta’sir qilmaydigan briketlarni
ishlab chiqish va ishlab chiqarishga bog‘lash muhim ahamiyatga ega.
Sirt faolligini o‘rganish sirt qavat tarkibi, uning xossalari, tuzilishi, sirtda ta’sir etuvchi
kuchlar, sirt energiyasi, sirtda moddaning yig’ilishi (adsorbsiya), ho‘llanish, flotatsiya,
kapillyar bosim, sirtlarda kimyoviy potensial va bug bosimining o’zgarishi, fazalar
qoidasining dispers sistemalar uchun qullanilishi kabi jarayonlar o‘z ichiga oladi.
Sirt hodisalarni sinflarga bo’lishda sirt qavat qanday ekanligiga e’tibor beriladi.
Sirt hodisalarni sinflarga ajratishda termodinamikaning birinchi va ikkinchi qonunlarining
birlashgan tenglamasidan foydalanish ancha qulaylik tug‘diradi.
∆G= -SdT+VdP + ϬdS + Σμ
i
dn
l
+ ϕdq
bu yerda, ∆G - izobar potensial (Gibbs energiyasining o’zgarishi); S – entropiya;
I
– hajm; Ϭ- sirt taranglik; S - sirt yuzasi; n
l
- komponent μ
i
ning kimyoviy potensiali; n
l
-
komponentning mol sonlari; ϕ - elektr potensial; q - zaryad miqdori.
Tenglama Gibbs energiyasining o’zgarishi issiqlik, mexanik, sirt kimyoviy va elektr
energiyalar o’zgarishining algebraik yig‘indisi ekanligini ko‘rsatadi. Bu tenglamadan yana
shuni ko‘rish mumkinki, 1) sirt energiya Gibbs energiyasiga, 2) issiqlikka, 3) mexanik
energiyaga, 4) kimyoviy energiyaga va 5) elektr energiyaga aylana oladi. Demak, sirtda besh
tur hodisa sodir bo’lish imkoniyati mavjud. Bularning hammasida sirt energiya boshqa tur
energiyaga aylanishi mumkin. Energiyaning bu aylanishlari - disperslik darajasi o’zgargan
sari moddaning kimyoviy reaksiyalarga kirishish qobiliyatining adgeziya (ya’ni turli xil
formalarga oid moddalarning molekulalari orasidagi o’zaro tortishish kuchlarining namoyon
bo’lishi) va kogeziyaning (ya’ni bir tur fazaga oid modda molekulalari orasidagi o’zaro
tortishish kuchlari) o’zgarishi bilan, kapillyarlik hodisalari bilan, adsorbsiya (moddalarning
sirtda yig’ilishi) va elektr potensiallarining o’zgarishi bilan birgalikda sodir bo’ladi.
Suyuqlik qattiq jismga adsorblanganida bir qattiq sirtning ikkinchi qattiq sirt bilan yopishish
(adgezion) ta’siri oshishi mumkin. Ishlatilgan qizil miyya fraksiyalarining o’zaro
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yopishishiga yordam beruvchi organik adgeziv- neftshlam va gassipol qatroni va anorganik
adgeziv- so’ndirilmagan ohakdan tashkil topgan.
Ishlatilgan qizil miya ildizlarining briketlash ishida sirt-aktiv moddalarning rolini
adsorbsiyaning borishiga ayni sistemada bo‘lgan gaz va suyuqliklarning tabiati (ularning liofil
yoki liofob moddalar ekanligi), shuningdek, qattiq moddaning maydalanish va boshqa omillar
ham ta’sir etadi. Briketlarning sifatini oshirish maqsadida sirt-aktiv moddalar qo’llash ancha
unumli natijalar beradi.
Qizilmiya ildizlari (Glycyrrhiza glabra) o'sayotgan sharoitga va o'simlikning yoshiga qarab
o'lchamlari har xil bo'lishi mumkin. Umuman olganda, qizilmiya ildizlari uzunligi 30 sm dan
1 metrgacha va qalinligi 1 dan 3 sm gacha bo'lishi mumkin, ammo ba'zi hollarda ular
kattaroq bo'lishi mumkin. Ildizlar xarakterli silindrsimon shaklga ega va tarvaqaylab ketishi
mumkin. Ildizlarni yig'ishda, faol komponentlarning maksimal miqdorini olish uchun ular
etuk bo'lishi kerakligini yodda tutish kerak.
Yoqilg‘i briketni olishdan oldin ishlatilgan qizilmiyani tayyorlash lozim.
Ishlatilgan qizilmiya ildizini tayyorlash quyidagicha:
Qizilmiya o‘simligining ildizpoyalari
belkurak bilan qazib olinadi, tez oqar suvda yuviladi yoki tuproq qumli bo‘lsa yaxshilab
chayqatiladi, so‘ngra 15-20 mm uzunlikdagi bo‘laklarga bo‘linadi va yorilib sina
boshlaguncha quritiladi. Qizilmiya ildizpoyaning qalinligi 5 mm dan katta bo‘lmasligi lozim.
Qizilmiya ildizini quritmasdan tozalash mumkin, lekin odatda quruq ildizlar tozalaniladi.
Qizilmiya ildizlar 60°C dan yuqori bo‘lmagan haroratda quritiladi. Tayyor ildizlar quruq, usti
yopiq joyda saqlanadi. Xom ashyoni saqlash muddati - 10 yilgacha talab etilgan. Olingan
qizilmiya ildizlarini yuqori sifatli quritish ABM-065 barabanli quritgich pechida amalga
oshirildi. Qizilmiya ildizini quritishning samarasi keyingi bobda batafsil yoritib berilgan.
Yuqoridagi tadqiqotlarga asosan, laboratoriya sharoitida gossipol qatroni, neftshlami va
so‘ndirilmagan ohak (yoki ko‘mir kukuni) asosida bog‘lovchi mahsulotning namunalari
olingan. Tajribani o‘tkazish uchun uzunligi 10-15 mm va tegishli o‘lchamdagi qalinlikda
bo‘lgan qizilmiya ildizlarining fraktsiyalari ishlatilgan: 12-15 mm; 10-12 mm, 7-10 mm; 3-7
mm; 1-3 mm; 0,5-1 mm. Tanlab olingan qizilmiya fraksiyasi har bir bog‘lovchi mahsulotsi
bilan quyidagi (9:1; 10:1; 11:1; 12:1; 13:1; 14:1 va 15:1) nisbatda yoqilg‘i briket namunalari
olindi [54;
114-115 b.].
Olingan yoqilg‘i briket namularini sifatini tahlil qilish va tadqiqotlash jarayonlari keyingi
paragraflarda batafsil yoritib berilgan.
Hozirgi kunda mamlakatimizda yoqilg‘i briketlarni tayyorlashda asosan ko‘mir va
o‘simliklardan foydalanib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasi yoqilg‘i- energetika
majmuining ajralmas va muhim tarkibiy qismi ko’mir sanoati sanaladi. Shu sababli
Respublikamizda ko‘mirni ishlab chiqarish holati bo‘yicha ko‘mir ikki joyda: Surxondaryo
viloyatining Sharg‘un konidan (toshko‘mir) va Toshkent viloyatining Angren ko‘mir
havzasidan qazib olinishi tahlil qilindi.
Respublikamizdagi yoqilg‘i-energetikasining yana bir muhim tarkibiy qismlaridan biri –
o‘simliklarni qayta tayyorlashda olinadigan o‘tinlar bo‘lib, u aholining ehtiyojida katta o‘rin
tutishi bilan o‘simliklardan (tana, ildiz, barg va h.k.) yoqilg‘i sifatida foydalanish yildan-yilga
oshib borishi tahlillari o‘tkazildi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bugungi kunda Mamlakatimizda o‘sadigan yovvoiy (qizilmiya) o‘simlikni ko‘paytirish
meditsina uchun dorilarni tayyorlash va ishlatilgan qizilmiya ildizidan oqilona foydalanish
dolzarb massalalrdan biriga aylanib qolgan. Ishlatilgan qizilmiya ildizlarini quritish va
ulardan briketlarni tayyorlash bo‘yicha ko‘p ishlar olib borilmoqda.
Yoqilg‘i briketlarni tayyorlashda bog‘lovchining ahamiyati juda katta bo‘lganligi sababli va
briketlarni ishlash sohasiga qarab xo‘jalik yoki sanoat miqyosida joriy etish uchun
bog‘lovchini tanlash katta masalalardan biriga aylanib qolgan. Sanoat miqyosida
ishlatiladigan bog‘lovchilarni olish texnologiyalari ishlash prinsipi haqida ma’lumotlar
keltirildi
Foydalanilgan adabyоtlar
1. Турсунов, Б. Ж., & Шомуродов, А. Ю. (2021). Перспективный метод утилизации
отходов нефтеперерабатывающей промышленности.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI
ONLAYN ILMIY JURNALI
,
1
(6), 239-243.
2. Турсунов, Б. Ж., Турсунов, Б. Ж., Адизов, Б. З., Адизов, Б. З., Исмоилов, М. Ю., &
Исмоилов, М. Ю. (2023). МЕХАНИЧЕСКАЯ ПРОЧНОСТЬ ТОПЛИВНОГО БРИКЕТА
ПОЛУЧЕННОГО НА ОСНОВЕ НЕФТЯНОГО ШЛАМА, ГОССИПОЛОВОЙ СМОЛЫ И
КОРНЯ СОЛОДКИ.
Scientific journal of the Fergana State University,(6)
, 102-102.
3. Junaydullaevich, T. B. (2023). ANALYSIS OF OIL SLUDGE PROCESSING
METHODS.
American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157)
,
1
(9),
139-146.
4. Турсунов, Б. Ж. (2021). Анализ методов утилизации отходов нефтеперерабатывающей
промышленности.
Scientific progress
,
2
(4), 669-674.
5. Tursunov, B. Z. (2023). ANALYSIS OF MODERN METHODS FOR OIL SLUDGE
PROCESSING.
American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-
2157)
,
1
(9), 280-287.
6. Junaydullayevich, T. B., & Zamirovich, A. B. (2023). QUALITATIVE
CHARACTERISTICS OF A FUEL BRIQUETTE OBTAINED BASED ON LICORICE ROOT
AND A BINDING MIXTURE.
Austrian Journal of Technical and Natural Sciences
, (11-12),
63-68.
7. Tursunov, B., Gadoev, B., & Ortikova, M. (2021). OIL SLUDGE AND THEIR IMPACT
ON THE ENVIRONMENT.
Universum: технические науки
, (6-5), 69-71.
8. Tursunov, B. J., & Shomurodov, A. Y. (2021). Perspektivnyi method utilizatsii otkhodov
neftepererabatyvayushchey promyshlennosti.
ONLINE SCIENTIFIC
JOURNAL
OF
EDUCATION AND DEVELOPMENT ANALYSIS
,
1
(6), 239-243.
9. Tursunov, B., Usmonov, B., Nuriddinov, B., Alimov, H., & Qurbonov, U. (2025, February).
Study on the oscillations of the Euler-Bernoulli beam on an elastic base. In
AIP Conference
Proceedings
(Vol. 3268, No. 1). AIP Publishing.
10. Tursunov, B., Adizov, B., & Tursunova, M. (2024). Technology for obtaining high-quality
fuel briquette based on petroleum and vegetable oil residues. In
E3S Web of Conferences
(Vol.
548, p. 01012). EDP Sciences.
11. Tursunov, B. Z., & Gadoev, B. S. (2021). PROMISING METHOD OF OIL WASTE
DISPOSAL.
Academic research in educational sciences
,
2
(4), 874-880.
12. Junaydullaevich, T. B. (2023). BITUMENS AND BITUMEN COMPOSITIONS BASED
ON OIL-CONTAINING WASTES.
American Journal of Public Diplomacy and International
Studies (2993-2157)
,
1
(9), 147-152.
13. Tursunov, B. Z. (2023). WASTE-FREE TECHNOLOGY FOR ENRICHMENT OF
PURIFIC COPPER-ZINC ORE.
American Journal of Public Diplomacy and International
Studies (2993-2157)
,
1
(9), 288-293.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
14. Tursunov, B. Z. (2023). Methods of Control of Explosion Energy Distribution in
Rocks.
Intersections of Faith and Culture: American Journal of Religious and Cultural Studies
(2993-2599)
,
1
(10), 108-117.
15. Tursunov, B. Z. (2023). Analysis of Concepts About the Effect of an Explosion in Solid
Wednesday.
American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-
2157)
,
1
(10), 296-304.
