JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
DIYAROV ALISHER ABDUNABIYEVICH
O'zbekiston Respublikasi bank moliya akademiyasi magistranti
TIJORAT BANKLARINING QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDAGI FAOLLIGINI
TA‘MINLASH YO‘LLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqola tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faolligini
ta'minlash yo‘llarini o‘rganadi. Maqolada, O‘zbekiston iqtisodiyotida qimmatli qog‘ozlar
bozorining hozirgi holati, banklarning ushbu bozor orqali iqtisodiy o‘sish va barqarorlikka
qo‘shgan hissasi, shuningdek, bozor ishtirokchilarining cheklangan faolligi tahlil qilinadi. Tijorat
banklarining faolligini oshirishga qaratilgan asosiy omillar, shu jumladan, qonunchilikni
takomillashtirish, moliyaviy texnologiyalarni joriy etish, banklar xodimlarini tayyorlash va bozor
ishtirokchilarini ko‘paytirish kabi takliflar keltirilgan. Ushbu ish banklar va boshqa moliyaviy
institutlarning qimmatli qog‘ozlar bozoridagi rolini mustahkamlash va bozorda ishonchni
oshirishga yo‘naltirilgan strategiyalarni ishlab chiqishda yordam beradi. Bugungi kunda tijorat
banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faoliyati xususiy hamda institutsional investorlar
uchun investitsiya faolligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Tijorat banklari kompaniyalarga
aktsiyalar hamda obligatsiyalar chiqarish orqali kapitalni jalb qilishga yordam beradi. Ular
anderrayterlar vazifasini bajaradilar, qimmatli qog‘ozlarni tayyorlash hamda joylashtirish
jarayonida professional yordam ko‘rsatadilar hamda aktivlarni tanlash bo‘yicha maslahat,
portfelni boshqarish hamda bozor tahlilini o‘z ichiga olgan keng ko‘lamli investitsiya
xizmatlarini taklif qilishi natijasida investorlarga ko‘proq ma`lumotli qarorlar qabul qilishga
ko‘maklashadi.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banklari, qimmatli qog‘ozlar bozori, moliyaviy tizim, kapital bozor,
investitsiya, likvidlik, qonunchilik, portfel boshqaruvi, investitsiyaviy faoliyat, bozorda faollikni
oshirish.
Moliyaviy bozorlar, jumladan, qimmatli qog‘ozlar bozori iqtisodiy tizimning ajralmas qismi
hisoblanadi. Ularning samarali ishlashi mamlakatning moliyaviy barqarorligini ta'minlashda,
biznesni rivojlantirishda va aholining farovonligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Xususan,
tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faolligi ularning o‘z investitsiyaviy
portfellarini diversifikatsiyalash, kapitalni jalb qilish va likvidlikni oshirish imkoniyatini yaratadi.
Shuningdek, banklar qimmatli qog‘ozlar bozorida faol ishtirok etish orqali iqtisodiyotga
qo‘shimcha resurslar taqdim etadi. O‘zbekistonning moliyaviy bozorlaridagi o‘sish
tendensiyalariga qaramay, tijorat banklarining ushbu bozorlarida ishtiroki nisbatan cheklangan
va ayni paytda uzoq muddatli rivojlanishni ta'minlash uchun o‘zgarishlar zarur.
Qimmatli qog‘ozlar bozorining o‘rni va tijorat banklari faolligi
Qimmatli qog‘ozlar bozori, birinchi navbatda, moliya institutlari, kompaniyalar, davlatlar va
boshqa tashkilotlar tomonidan chiqarilgan qimmatli qog‘ozlar orqali kapitalni jalb qilish va uni
taqsimlash jarayonini tashkil qiladi. Tijorat banklari bu bozorda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular
moliyaviy vositalarning likvidligini ta'minlaydi va ulardan o‘z portfellari uchun sarmoya
kiritishda foydalanadi. Tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faolligi bir nechta
omillarga bog‘liq. Banklar nafaqat o‘zlari uchun qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va sotuvi orqali
daromad olishadi, balki mijozlariga qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha maslahatlar berish, brokerlik va
dilerlik xizmatlarini ko‘rsatish hamda investitsiyaviy portfellari orqali daromad olishga harakat
qilishadi. Tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozorida ishtirok etishini ta’minlash omillari
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1.
Qonunchilik bazasining takomillashtirilishi.
Qonunlar va reglamentlar tijorat
banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ishtirokini tartibga soluvchi asosiy omildir.
Qonunchilikdagi o‘zgarishlar, banklarga qimmatli qog‘ozlar bilan ishlashni osonlashtirishi,
shuningdek, ular uchun bozorning barqarorligini ta'minlashi mumkin. Xususan, cheklangan
investitsiyaviy imkoniyatlarni kengaytirish uchun yangi moliyaviy vositalarni tanitish muhim
ahamiyatga ega.
2.
Risklarni boshqarish mexanizmlarini joriy etish.
Banklar o‘zlarining qimmatli qog‘ozlar
portfellarini boshqarishda moliyaviy risklarni to‘g‘ri baholash va samarali boshqarish
mexanizmlarini ishlab chiqishlari kerak. Risklarni diversifikatsiya qilish va xavflarni
minimallashtirish, bozor ishtirokchilari uchun ishonchni oshiradi va faollikni ko‘paytiradi.
3.
Moliyaviy texnologiyalarning joriy etilishi.
Zamonaviy texnologiyalar, jumladan, elektron
savdo tizimlari, portfel boshqarish platformalari va sun’iy intellekt asosidagi tahlil vositalari
banklarga qimmatli qog‘ozlar bilan savdolarni samarali tarzda amalga oshirish imkonini beradi.
Bu texnologiyalar yordamida banklar o‘z operatsiyalarini optimallashtirib, bozorning yangi
imkoniyatlaridan foydalanishlari mumkin.
4.
Banklarning investitsiyaviy madaniyatini oshirish.
Tijorat banklari o‘z xodimlarini
moliyaviy vositalar va investitsiyaviy tahlil bo‘yicha malaka oshirishga yo‘naltirilgan treninglar
va kurslar orqali tayyorlashlari zarur. Bu nafaqat bankning ichki resurslarini mustahkamlash,
balki bozorning yanada rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin.
5.
Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish.
Xorijiy investitsiya institutlari va moliyaviy
tashkilotlar bilan hamkorlik orqali tijorat banklari o‘z faoliyatini yanada kengaytirishi va global
bozorga kirish imkoniyatlarini oshirishi mumkin. Bu nafaqat bozorni diversifikatsiya qilish, balki
yangi bozorlar ochish va resurslarni jalb qilishga yordam beradi.
O‘zbekiston sharoitida tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faolligini
oshirish yo‘llari
O‘zbekistonda tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ishtiroki hali ham past. Biroq,
davlat tomonidan qabul qilingan iqtisodiy islohotlar va kapital bozori rivojlanishiga qaratilgan
siyosat o‘z mevasini bera boshladi. Shunday bo‘lsa-da, banklarning ushbu bozordagi faoliyatini
kengaytirish uchun bir nechta muhim yo‘llar mavjud:
Davlat va xususiy sektorda investitsiyalarni rag‘batlantirish.
Banklarga yirik
korporatsiyalar, davlat organlari va xalqaro investorlardan kapital jalb qilish imkoniyatlari
yaratish zarur. Bu jarayonda davlatning qo‘llab-quvvatlashi va yaxshilangan regulyatoriy siyosat
muhim rol o‘ynaydi.
Aksiyalar va obligatsiyalar bo‘yicha likvidlikni oshirish.
Banklar o‘z mijozlariga
aksiyalar va obligatsiyalarni sotib olish va sotish bo‘yicha yanada kengroq xizmatlar ko‘rsatishi,
shuningdek, o‘zlarining investitsiya portfellari uchun yanada ko‘proq imkoniyatlar yaratishi
kerak.
Portfel diversifikatsiyasini kuchaytirish.
Tijorat banklari o‘z investitsiyaviy portfellari
orqali nafaqat davlat qimmatli qog‘ozlariga, balki xususiy sektordagi korporatsiyalar va yirik
kompaniyalar tomonidan chiqarilgan obligatsiyalar va aksiyalarni ham o‘z ichiga olishi kerak.
Shu bilan birga, tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faolligini ta'minlashda bir
qator muammolar mavjud. O‘zbekistondagi qimmatli qog‘ozlar bozorining hozirgi holati, asosan,
bozorning likvidligi va ishtirokchilarining cheklanganligi bilan ajralib turadi. Bu esa tijorat
banklarining bozorga kengroq kirish imkoniyatlarini cheklaydi. Shuningdek, tijorat banklari
qimmatli qog‘ozlar bozorida likvidlikni yaratishga yordam beradi, bu esa savdoni investorlar
uchun qulayroq qiladi. Likvid bozor ko‘proq ishtirokchilarni jalb qiladi hamda savdo hajmini
oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Tijorat banklari qimmatli qog‘ozlar bilan ta`minlangan
kreditlarni taqdim etishlari yoki boshqa moliyaviy operatsiyalar uchun garov sifatida
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
foydalanishlari ularning investitsiya imkoniyatlarini kengaytiradi. Tijorat banklari biznesni
qo‘llab-quvvatlash yoki investitsiyalarni rag‘batlantirish bo‘yicha davlat dasturlarini amalga
oshirishda ishtirok etishlari mumkin, bu ham umumiy investitsiya faoliyatiga ta’sir qiladi.
Banklar iqtisodiyotda turli funktsiyalarni bajaradilar hamda bank tizimida ham, iqtisodiyotning
boshqa sub'ektlari bilan ham murakkab aloqada bo‘lishadi. Shu munosabat bilan bank faoliyatini
iqtisodiy tuzilmalar tizimida ko‘rib chiqishda tizimli yondashuv zarur. Bankning investitsiya
ishlari bank faoliyatining asosiy, asosiy masalalaridan biridir. Tijorat banklarining investitsiya
faoliyati mazmuniga yondashuvlarni o‘rganishda investitsiya oqimlarini tashkil etishning
murakkab, ko‘p qirrali xususiyatini hisobga olish kerak. “Tijorat banklarining investitsiya
faoliyatini strategik hamda portfel investorlarini izlash, investitsiya uchun moliyaviy resurslarni
to‘plash, qulay investitsiya muhitini yaratish hamda saqlash, investitsiya faolligini
jadallashtirishni rag‘batlantirish, noan'anaviy moliyaviy manbalar orqali qo‘shimcha
investitsiyalarni jalb qilishni kuchaytirish, shuningdek olingan daromadlarni qayta investitsiya
qilish bilan bog‘liq keng funktsiyalar to‘plami sifatida ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir...”
Banklarining investisiya portfelida qimmatli qog‘ozlar ulushining ortishi banklar uchun arzon
vas hu bilan birga barqaror resrs Manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Respublikamiz bank tizimida birinchi o‘rinda turuvchi AJ “O‘zmilliy bank”ning qimmatli
qog‘ozlar hamda investitsiya faoliyati tahlili shuni ko‘rsadiki, so‘ngi yillarda bu ko‘rsatkishlar
nisbatan kam hajmda bo‘lsa ham o‘sish tendensiyasini nomoyon etmoqda. Xususan, oldi-sotdi
qimmatli qog‘ozlari 2019-yilda 207622560 ming so‘mni tashkil etgan bo‘lsa yillar davomida
o‘sib borib 2023-yilda 1911034120 ming so‘mga ortib 2118656680 ming so‘mni tashkil qilgan.
Bu esa jami aktivlar tarkibida ham o‘z aksini ko‘rsatgan, 2019-yilda atiga 0,31 foizni tashkil
etgan bo‘lsa 2023-yilda 1,84 foizni tashkil etdi. Shu bilan birga biz tadqiqotimiz davomida
bankning investitsiyalarini ham tahlilini amalga oshirdik ya`ni 2019-yilda 783693654 ming so‘m
investitsiyalash amalga oshirilgan bo‘lsa, yillar kesimida yirik loyihalarni investitsiyalash o‘sib
borib 2023-yilda 799608290 ming so‘mga ortib 1583301944 ming so‘mni tashkil etganligini
ko‘rib turibmiz. Agar investitsiyalashning bank aktivlari tarkibidagi ulushiga e’tibor qaratadigan
bo‘lsak, oldi-sotdi qimmatli qog‘ozlar ulushiga nisbatan birozgina 2019-yilda hamda 2020-
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yillarda baland bo‘lgan bo‘lsa, so‘ngi yillarda pasayish tendensiyasini ko‘rsatgan. O‘z navbatida
oldi-sotdi qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha foizli daromadlari ham amalga oshirilgan operatsiyalar
hajmiga bevosita bog‘liqdir. Daromadlar bank faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlaridan
hisoblanadi. Oldi-sotdi qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha foizli daromadlar 2019- yilda 14339560
ming so‘mni tashkil etgan bo‘lsa 2023-yilda 27634594 ming so‘mga ortib jami 41974154 ming
so‘mni tashkil etgan. Agar ushbu ko‘rsatkichlarni jami foizli daromadlar tarkibidagi ulushiga
e’tibor bersak, unda ham 2019-yilda bir foizga ham yetmagan bo‘lsa, 2023-yilga kelib bir
foizdan ortiqni tashkil etgan. Umuman olganda bank daromadlarida yuqorida tahlil etgan
ko‘rsatkichlarning ulushi sezilarli darajada oshganligini ko‘rishimiz mumkin. Tijorat
banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faolligi nafaqat banklarning o‘z foydasini oshirishga,
balki iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta'minlashga xizmat qiladi. Banklar qimmatli qog‘ozlar
bozorida faol ishtirok etish orqali kapitalni jalb qilish, bozorning likvidligini oshirish va
investitsiyalarni taqsimlash imkoniyatlariga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, bozorda ishonchni
oshirish, malakali kadrlar tayyorlash va moliyaviy texnologiyalarni joriy etish orqali tijorat
banklarining bozor faoliyatini kengaytirish mumkin. O‘zbekiston sharoitida tijorat banklarining
qimmatli qog‘ozlar bozorida faol ishtirokini ta'minlash uchun regulyatoriy islohotlar,
innovatsiyalarni joriy etish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish muhim omillardir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Alekseyeva, O. (2019).
The Role of Commercial Banks in the Financial Market of
Uzbekistan
. Tashkent: Economics and Finance Publishing.
2.
Baranov, V., & Nuriyev, B. (2020).
Development of the Securities Market in Post-Soviet
Countries: Challenges and Prospects
. Journal of Financial Studies, 34(2), 45-67.
3.
Zafarov, S. (2020).
Investments and Capital Markets in Uzbekistan: Theory and Practice
.
Tashkent: Modern Economic Press.
4. Байбеков И.Р. Формирование облигационных портфелей коммерческими банками на
российском биржевом рынке. Автореферат диссертации на соискание ученой степени
кандидата экономических наук. – Саратов, 2015. – 29 с
5. Frederic S. Mishkin. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets, 11th
Edition. Pearson, 2016. – P. 235.(745 p)
