JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shavazova Nilufar Musayevna
O‘zbekiston-Finlandiya pedadogika instituti Boshlang‘ich ta’lim
kafedrasi assistenti
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QISH DARSLARIDA INTERFAOL METODLARDAN
FOYDALANISH
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinfda o‘qish darslarida qo‘llaniladigan
interfaol metodlar, ularning darslarni tashkil etishdagi ahamiyati, talim tizimiga joriy
etilayotgan innovatsion texnologiyalar, ularning dolzarbligi haqida so‘z boradi.
Shuningdek, adabiy ta’limning inson kamolotidagi o‘rni, o‘qish darslarining
o‘quvchilar ta’lim-tarbiyasidagi, ularda shaxslik sifatlarini uyg‘otishdagi muhim
vazifalari tilga olinadi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim, ta’lim sifati, suhbat, evristik, tadqiqot, taqqoslash,
induktiv, deduktiv metodlar, “fikriy hujum”, “6x6”, 4K modeli, kommunikatsiya, kritik,
kollaboratsiya, kreativlik, STEAM yondashuvi
Аннотация:
В статье рассматриваются интерактивные методы, используемые на
уроках чтения в начальной школе, их значение в организации уроков,
инновационные технологии, внедряемые в систему образования, и их актуальность.
В статье также обсуждается роль литературного образования в развитии человека
и важная роль уроков чтения в обучении учащихся и формировании у них
личностных качеств.
Ключевые слова:
начальное образование, качество образования, беседа,
эвристика, исследование, сравнение, индуктивный, дедуктивный методы,
«мозговой
штурм»,
«6x6»,
модель
4K,
коммуникация,
критический,
сотрудничество, креативность, подход STEAM.
Annotation:
This article discusses interactive methods used in reading lessons in
primary school, their importance in organizing lessons, innovative technologies
introduced into the education system, and their relevance. It also discusses the role of
literary education in human development, the important functions of reading lessons in
the education and upbringing of students, and in the development of personal qualities
in them.
Keywords:
primary education, quality of education, conversation, heuristic, research,
comparison, inductive, deductive methods, "brainstorming", "6x6", 4K model,
communication, critical, collaboration, creativity, STEAM approach
Boshlang‘ich ta’lim inson kamolotida muhim o‘rin egallaydigan davrdir. Bu davr
barcha bilimlarning poydevori qo‘yiladigan, shuningdek o‘quvchining olam, odam
haqidagi tasavvurlari shakllanadigan paytdir.
Bugungi kunda jamiyat hayotining barcha jabhasida o‘zgarishlar, sifat jihatidan
yangilanishlar sodir bo‘lmoqdaki, bu jarayon ta’lim sohasida ham bo‘y ko‘rsatmoqda.
Davlatimiz tomonidan ta’limga berilayotgan e’tibor har doimgidan-da yuqori. Xalqaro
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
baholash tizimining joriy etilishi, turli innovatsion texnologiyalarning qo‘llanilishi,
ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan dasturlar – bularning barchasi fikrimizning dalilidir.
Ma’lumki, boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslari, avvalo, o‘quvchilarda mustaqil
fikrlash va
shaxslik sifatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Bunday sifatlarni
uyg‘otishda esa interfaol usullar alohida o‘rin egallaydi. O‘qish darslarida o‘quvchilar
ma’naviyati sog‘lomlashuviga xizmat qiladigan mantiqiy – suhbat, evristik, tadqiqot, taqqoslash,
induktiv, deduktiv metodlar bilan birga “fikriy hujum”, “6x6” nomli interfaol metodlardan
foydalanish samaralidir.
Boshlang‘ich adabiy ta’limni to‘g‘ri tashkil etish bu jarayonning o‘quvchilar ishtirokida
o‘qituvchi tomonidan emas, balki o‘quvchilarning o‘zlari tomonidan o‘qituvchi ishtirokida
amalga oshirilishini nazarda tutadi. Shu asosga qurilgan suhbat metodi o‘quvchi ma’naviyatini
sog‘lomlashtirish, dunyoqarashini kengaytirish, bilimlarni o‘zlashtirish, mantiqiy va mustaqil
tafakkurini ta’minlashda qo‘l keladigan metodlardan biridir.
1-sinf “O‘qish kitobi” darsligida berilgan “Kutubxona- nurxona” matni ustida ishlanganda
mazkur metoddan foydalanish zarur.
Kutubxonaga tez-tez boradigan bola, albatta, ko‘p narsalarni biladi. Chunki kitoblar bilimli
bo‘lishga, inson umrining mazmunli o‘tishiga yordam beradi. Kitob o‘qish xotirani
mustahkamlaydi, so‘z boyligini oshiradi. Kitoblar aqlni charxlaydi, tasavvurni kengaytiradi.
Kitob o‘qish qalbni yumshatadi va insonlarni yaxshilik qilishga undaydi. Yaxshilik va
yomonlikni ajratishga o‘rgatadi.
Kutubxona – nurxona. Chunki bu yerda juda ko‘p kitoblar bo‘ladi. Siz yoshingizga va
qiziqishingizga mos rang-barang kitoblarni shu yerdan topasiz. Javonlardagi qiziqarli va
sermazmun kitoblar siz bilan o‘rtoqlashishga shay turibdi.
Suhbat metodidan quyidagi savollardan foydalanish mumkin.
1.Kutubxona qanday joy?
2.Siz maktab kutubxonasiga a’zo bo‘ldingizmi?
3.Nega kutubxonani nurxona deymiz?
4.Kitob o‘qish insonga qanday foyda keltiradi?
5.Matndan o‘zingizga qanday xulosa chiqardingiz? kabi savollar bilan murojaat qilish o‘quvchini
o‘ylashga, kutubxona haqidagi tasavvurlarini boyitishga xizmat qiladi.
3-sinf “O‘qish savodxonligi” kitobida berilgan “Bog‘bon va nihol” rivoyatini taqqoslash metodi
asosida tashkil etish samaralidir. Dastlab rivoyat ifodali o‘qish usulidan foydalangan holda
o‘qituvchi yoki o‘quvchi tomonidan o‘qib beriladi.
Qadim zamonda bir bog'bon va uning xotini bo'lgan ekan. Ularning yakka-yu
yagona farzandi bo'lib, juda tantiq ekan. Bog'bon bolasiga tanbeh bersa, xotini o'rtaga tushib:
"Qo'yavering, ulg'aysa
,
esi kirib qoladi", - der ekan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bog‘bon xotinining gapi xato ekanini tushuntirish uchun shunday yo‘l tutibdi: bog‘ga ikkita bir
xil nihol ekib, ularga bir xil og‘it solib parvarishlabdi. Lekin nihollardan birining ortiqcha
shoxlarini kesibdi, ikkinchisiga esa umuman tegmabdi.
Oradan uch yil o‘tibdi, nihollarning daraxtga aylanib, meva beradigan payti kelibdi. Shoxlari
kesib turilgan nihol baland va chiroyli daraxt bo‘lib, mevalari ham ko‘p ekan. Qaychi tegmagan
niholning shoxlari esa har tomonga tarvaqaylab, qiyshayib bir daraxt bo‘libdi.
Dastlab sinf kichik guruhlarga bo‘linadi. O‘qituvchi oldindan daraxtning ikki xil tasviri
ifodalangan ko‘rgazma tayyorlab kelishi lozim.
Taqqoslash metodi quyidagi topshiriqlar asosida amalga oshirilishi maqsadga muvofiq.
1.Bog‘bon yerga qadagan nihollarni solishtiring, ularning tafovutini farqladingizmi?
2. Bog‘bonning niholni parvarishlashiga e’tibor bering va o‘z fikringizni bildiring.
3. Nihollarning daraxtga aylanish davridagi holatiga e’tibor bering, qanday tafovutni
angladingiz?
4. Inson umrini shu daraxtlarga qiyoslasak bo‘ladimi?
5. Sizning hayotingizda parvarishlash vositasi nima deb o‘ylaysiz?
6. Kuzatishlaringiz asosida siz havas qilgan insonlarni serhosil daraxtga qiyoslang.
Kichik yoshdagi o‘quvchilarga yuqoridagi savollar asosida murojaat qilish
o‘rinlidir. Quyi sinflar adabiy ta’limida tashkil etiladigan taqqoslash metodida bilim berish
ustuvorlik qilmaydi,
balki
o‘quvchilarda olingan bilimlar, o‘zlashtirilgan fazilatlarni
mustahkamlash, munosabat bildirish, tuyg‘ularni so‘z bilan ifodalash, uni asoslash, o‘z fikrida
tura bilish xususiyatlari tarbiyalanadi. O‘qituvchidan birinchi savoldan keyin o‘quvchilar
kayfiyatini ilg‘ab olish, savol tushunarli bo‘lganini his qilgan holda taqqoslashni yangi-yangi
yo‘nalishlarga burish talab qilinadi.
Bugungi kunda yetakchilik qiladigan, ko‘plab sinovlardan o‘tgan,
zamonaviy
yondashuvlardan biri 4K modelidir. Jumladan, 1-4-sinf darsliklari yangidan “4K” modeli asosida
yaratilgan. O‘qish darsliklarida berilgan nasriy va nazmiy asarlar shu model asosida o‘rganilsa,
har bir dars o‘quvchi uchun nihoyatda foydali, o‘qituvchi uchun esa maqsadli tashkil etiladi.
4Kmodeli quyidagicha izohlanadi.
Kommunikatsiya – muloqotga kirisha olish, savollarga javob bera olish, vaziyatni
bayon qilish, esse, kichik hikoya yozish ko‘nikmasi.
Kritik (tanqidiy) fikrlash – vaziyatni obyektiv baholash, analiz, sintez, kerakli
ma’lumotlarni ajrata olish orqali boshqalarning fikrlarini qabul qilish, masalalarga
mantiqan yondashish, xulosa qilish. (“Ha-yoq”, “Sinkveyn”, “Klaster”, “Baliq skleti”,
“Insert” metodlari orqali amalga oshirish mumkin.)
Kooperatsiya-kollaboratsiya (hamkorlik) –juftlikda, kichik va katta guruhlarda
ishlash qobiliyati)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Kreativlik (ijodiy) faoliyat bo‘lib bu qaysidir ma’noda yangi va foydali biror bir
narsaning yaratilishiga hissa qo‘shadi va yangi narsa, jismoniy kashfiyot kabilar
yaralishi uchun eng kerakli vositadir.
4-sinf “O‘qish kitobi” darsligidan N. Norqobilning “Xarita” hikoyasi o‘rin olgan. Darslikda
hikoya matni ikkiga bo‘lib berilgan. Bundan anglash mumkinki, har ikkala qism alohida-alohida
soatlarda o‘rganiladi va tahlilga tortiladi. Hikoyaning asosiy qahramonlari: Samad va Rasul.
Rasulning darslarni o‘zlashtirishdagi no‘noqligi sabab o‘qituvchisi tomonidan Samadga uy
vazifalarini bajarishda unga yordam berishi yuklatilgan. Hikoyada shu o‘rinlarning berilishi
orqali o‘quvchilar bir-biriga yordam berish, sinfning ravnaqi yo‘lida xizmat qilish nafaqat
o‘qituvchining, balki ilg‘or o‘quvchilarning ham vazifasi esa ekanligini anglaydilar. Shu fursatda
buyuk jadid bobolarimizni eslatib, ularning xalqimiz ma’naviyatini oshirishdagi xizmatlari tilga
olinib, ayni paytda sinf o‘quvchilarining bir-birlariga ilm o‘rganish yo‘lida yordam berishlari
fidoyilik ekanligini ta’kidlash zarur. Buni Samadning uyiga kelib, uni vazifani bajarishga undash
o‘rinlari orqali o‘quvchilar ongiga singdirish mumkin.
Hikoya davomida Samad va Rasul chizgan xaritalarga urg‘u beriladi, ularda tilga olingan
Vatan tasviriga to‘xtalish lozim.
1.Muallimning qishloqni “kichik vatan” deganiga qanday qaraysiz? Sizningcha “Katta Vatan”
nima? Buni qanday aniqladingiz?
2.Samad bilan Rasul chizgan ikkita Vatan bir-biridan nimasi bilan farqlanadi?
kabi
o‘quvchining mustaqil fikrlashiga qaratilgan savollar bilan murojaat qilish lozim. Dars shu
tariqa davom ettirilib, Samad va Rasulning suhbatini – kommunikatsiya, ya’ni muloqotga
kirishish, Rasulning Samad chizgan xaritaga tanqidiy fikr bildirishini – kritik, o‘zining fikrlashi
asosida Vatan tasvirini aks ettirib chizgan yangi xaritasini esa kreativlik deb qarash mumkin.
Eng asosiysi esa bularning barchasi kooperatsiya – hamkorlik asosida amalga oshganidir
O‘qish darslarida o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashi, o‘z fikrini erkin bayon eta olishiga ko‘proq
ahamiyat beriladi. Bu metodlar bolalarning har tomonlama rivojlanishiga qaratilgan bo‘lib, to‘rt
asosiy kompetensiyani o‘z ichiga oladi.
Kollaborasiya
– o‘qish darslarida o‘quvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantirishga
yordam beradigan metodlardan foydalanishni nazarda tutadi. Bu esa o‘quvchilarga hamkorlik
qilish, samarali fikr almashish va o‘zaro qo‘llab-quvvatlash ko‘nikmalarini o‘rganishga
ko‘maklashadi.
Kommunikativlik –
o‘quvchilarning boshqalar bilan muloqot qilish qobiliyatini rivojlantirishga
qaratilgan. O‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq va ravshan ifodalash, suhbatdoshni tinglash va
tushunish, ma’lumotni yetkazishda til vositalaridan unumli foydalanishni o‘rganadilar.
Kreativ fikrlash –
kichik badiiy asarlar orqali ijodiy fikrlash va yangilik qilish qobiliyatini
rivojlantiradi. O‘quvchilar o‘z maqsadlariga erishish uchun yangi yondashuvlarni qo‘llashni
o‘rganadilar, innovatsion yechimlar ishlab chiqadilar va ijodiy muammolarni hal qilish
ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar.
Kritik fikrlash – ushbu metodologiya o‘quvchilarning axborotni tanqidiy baholash, o‘z fikri va
mulohazalarini shakllantirish ko‘nikmalarini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.
Bugungi kunda ta’lim tizimiga joriy etlayotgan yangicha yondoshuvlardan yana biri
STEAMdir. Bu nazariya va amaliyotni birlashtirishning mantiqiy natijasidir. STEAM
yondashuvining asosiy farqi shundaki, bolalar turli xil mavzularni muvaffaqiyatli o‘rganish
uchun ham miyani, ham qo‘llarini ishlatadilar. Ular olgan bilimlarni o‘zlari ”uqib oladilar“.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
STEAM Amerikada ishlab chiqilgan. Ba’zi bitiruvchilarning layoqatlarini e’tiborga olishi
va fan, texnologiya, muhandislik va matematika kabi fanlarni birlashtirishga qaror qilishi
natijasida STEM (Fan, texnika, muhandislik va matematika) tizimi, keyinchalik esa Art ya’ni
san’at qo‘shigan va STEAM shu tarzda shakllangan.
An’anaviy ta’limning asosiy maqsadi: bilimlarni o‘rgatish va bu bilimlardan fikrlash va ijod
qilish uchun foydalanish deb aytsak, STEAM yondashuvi bizning olgan bilimlarni haqiqiy
ko‘nikmalar bilan birlashtirishga o‘rgatadi. Bu maktab o‘quvchilariga nafaqat ba’zi bir
g‘oyalarga ega bo‘lish, balki ularni amalda qo‘llash va amalga oshirish imkoniyatini beradi,
ya’ni haqiqatda ishlatilishi mumkin bo‘lgan bilimgina qadrli ekanligini ifodalaydi.
Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida berilgan nasriy va she’riy asarlarni o‘rganish jarayonida
qo‘llaniladigan metod va usullar kelajagimiz egalari bo‘lmish yosh avlodni har tomonlama
rivojlantirish va zamonaviy jamiyatga muvaffaqiyatli moslashish uchun zarur bo‘lgan
ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Husanboyeva Q., Jamoldinova Sh., Hazratqulov M. Boshlang‘ich sinflarda adabiyot o‘qitish
metodikasi. – Toshkent.: “Innovatsiya-Ziyo”, 2020.
2.Jumaboyev M.,Bolalar adabiyoti. – Toshkent.: “O‘qituvchi”, 2011.
3.Ernazarova L., Aliyeva M. Boshlang‘ich sinf ona tili darslarini interfaol usullarda tashkil
etish(maqola). Ilm-fan xabarnomasi. 2025, mart.
4.Husanboyeva Q. Adabiyot o‘qitish metodikasi va muammoli ta’lim. – Toshkent.: Innovatsiya-
Ziyo, 2022.
5.Sh.K.Shayakubov.,R.X.Ayupov.
“Interfaol ta’lim usullari”. – Toshkent.:“Tafakkur bo‘stoni”,
2012.
6.O.M.Jaborova., Z.A.Umarova., L.G.Babaxodjayeva. ”Boshlang’ich ta’lim pedagogikasi,
innovatsiya va integratsiyasi”. – Toshkent.: “Malik print co”.2021.
7. O.Roziqulov., M.Mahmudov., B.Adizov., A.Hamroyev.”Ona tili didaktikasi”. – T.: “Yangi asr
avlodi”, 2005.
8. Qosimova D. “Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi”. – Toshkent.: Ilm – Ziyo, 2020.
9.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Boshlang‘ich sinflar uchun ona tili darsliklari”. –
Toshkent.: Sharq, 2023.
10.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun metodik
qo‘llanma”. – Toshkent.: O‘qituvchi. 2022.
11. S.Matchonov., H.Bakiyeva., X.Gulyamova., Sh.Yo’losheva., G.Xolboyeva “Boshlang’ich
sinflarda ona tili o’qitish metodikasi”. – Toshkent.: “Ishonchli Hamkor” 2021.
12.Sh.K.Shayakubov., R.X.Ayupov. “Interfaol ta’lim usullari”.
– Toshkent.:“Tafakkur bo‘stoni”.2012.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
13.O.M.Jabborova., Z.A.Umarova., L.G.Babaxodjayeva. ”Boshlang’ich ta’lim pedagogikasi,
innovatsiya va integratsiyasi”. – T.: “Malik print co”.2021.
14. O.Roziqulov., M.Mahmudov., B.Adizov., A.Hamroyev.”Ona tili didaktikasi”. – T.: “Yangi asr
avlodi”.2005.
15. O‘qish savodxonligi. Boshlang‘ich sinflar 1-,2-,3-,4-sinf darsliklari so‘nggi nashrlari.
