Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
326
SANOAT MULKI OBYEKTLARIGA DOIR HUQUQLARNI
BUZGANLIK UCHUN FUQAROLIK-HUQUQIY JAVOBGARLIKNING
UMUMIY TUSHUNCHASI
Boboto‘xtayev Sohibjon Abdusalim o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti mustaqil izlanuvchisi, Ommaviy huquq
fakulteti tyutori
+998977410772
Annotatsiya: Sanoat mulki huquqlari buzilgan holatlarda fuqarolik-
huquqiy javobgarlikning dolzarbligi zarar ko‘rgan tomonning huquqlarini tiklash
va uni o‘zi tomonidan berilgan zarar uchun kompensatsiya olishini ta’minlashdir.
Bundan tashqari, huquq buzilishi natijasida yetkazilgan zararni qoplash,
ko‘riladigan jazo choralari, huquqni tiklash kabi munosabatlarni tartibga solish
ham muhim ahamiyat kasb etadi
Kalit so‘zlar: sanoat mulki, zarar, javobgarlik, taraflar, sanoat mulki,
ixtiro, foydali model, sanoat namunalari.
ОБЩЕЕ ПОНЯТИЕ ГРАЖДАНСКО-ПРАВОВОЙ
ОТВЕТСТВЕННОСТИ ЗА НАРУШЕНИЕ ПРАВ ПРОМЫШЛЕННОЙ
СОБСТВЕННОСТИ
Боботухтаев Сохибджон Абдусалим
Ташкентский государственный юридический университет независимый
исследователь, Преподаватель факультета публичного права
+998977410772
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
327
Аннотация: Актуальность гражданско-правовой ответственности
по делам о нарушении прав промышленной собственности заключается в
восстановлении прав потерпевшего и обеспечении ему возмещения
причиненного им ущерба. Кроме того, важно урегулировать такие
отношения, как возмещение вреда, причиненного нарушением закона,
применение мер ответственности, восстановление прав.
Ключевые
слова:
промышленная
собственность,
ущерб,
ответственность, стороны, промышленная собственность, изобретение,
полезная модель, промышленные образцы.
GENERAL CONCEPT OF CIVIL LIABILITY FOR VIOLATION OF
INDUSTRIAL PROPERTY RIGHTS
Bobotukhtayev Sokhibjon Abdusalim
Tashkent State Law University independent researcher, tutor of the Faculty of
Public Law
+998977410772
Annotation: The relevance of civil liability in cases of infringement of
industrial property rights is to restore the rights of the injured party and ensure
that he receives compensation for the damage caused by him. In addition, it is
important to regulate relations such as compensation for damage caused by
infringement of rights, penalties, and restoration of rights.
Keywords: industrial property, damage, liability, parties, industrial
property, invention, utility model, industrial designs.
Ilm-fan, yangi texnika-texnologiyalar, innovatsion ishlanmalar bugungi
kunda har qanday mamlakatning ham iqtisodiy, ham ijtimoiy, ham ma’naviy
taraqqiyotini ta’minlovchi manba hisoblanadi. Shu sababli ham ilm-fanning
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
328
asosiy ishlanmalari intellektual mulk xususan sanoat mulki sifatida huquqiy
himoya ostidadir. Konstitutsiyamizning 53-moddasida mulk huquqi daxlsizligi va
har tomonlama himoya qilinishi belgilab qo‘yilgan. Bu bilvosita sanoat mulkiga
ham taalluqlidir.
Intellektual mulk huquqlarini xususan sanoat mulki obyektlariga doir
huquqlarni buzish, qonuniy jazolash usullaridan biridir va fuqarolik-huquqiy
javobgarlikning umumiy tushunchasi bilan bog‘liqdir.
Sanoat mulki obyektlariga doir huquqlarni buzganlik uchun fuqarolik-
huquqiy javobgarlik — bu sanoat mulki obyektlarining huquqlarini buzgan
shaxsni qonun oldida mas’uliyatga tortish va mulkdorning qonuniy huquqlarini
himoya qilish jarayonidir. Qolaversa, fuqarolik qonunchiligi asosida, sanoat
mulkiga nisbatan huquqlarni buzgan shaxslarni javobgarlikka tortish jarayonidir.
Bunday javobgarlik, odatda, shaxslarning sanoat mulkiga nisbatan o‘z
huquqlarini noto‘g‘ri qo‘llash, buzish yoki zarar yetkazish holatlarida yuzaga
keladi. Bunday huquqbuzarliklar sanoat mulki sohasida, ya’ni patent, sanoat
namunasi, savdo belgilari, tovar belgilariga va boshqa intellektual mulk
obyektlariga nisbatan yuzaga kelishi mumkin.
Sanoat mulki obyektlariga doir huquqlarni buzganlik uchun fuqarolik-
huquqiy javobgarlik – bu sanoat mulki obyektlariga, ya’ni patentlar,
foydalanuvchi sertifikatlari, savdo markalari, sanoat dizaynlari va boshqa sanoat
mulkiga nisbatan huquqlarning buzilishi natijasida yuzaga keladigan
javobgarlikni anglatadi. Bu javobgarlik fuqarolik qonunchiligi asosida amalga
oshiriladi.
Sanoat
mulki
huquqlari
buzilgan
holatlarda
fuqarolik-huquqiy
javobgarlikning asosiy maqsadi zarar ko‘rgan tomonning huquqlarini tiklash va
uni o‘zi tomonidan berilgan zarar uchun kompensatsiya olishini ta’minlashdir.
Bundan tashqari, huquq buzilishi natijasida quyidagi huquqiy oqibatlar
yuzaga kelishi mumkin:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
329
•
Zararning qoplash: Sanoat mulki huquqini buzgan tomon, huquq
egasiga yetkazilgan zararlarni to‘lashga majbur bo‘ladi. Bu zarar moliyaviy yoki
boshqa ko‘rinishda bo‘lishi mumkin.
•
Jazo choralari: Huquq buzish natijasida davlat tomonidan ham jazo
choralari (jarima, ma'lum muddatga faoliyatni to‘xtatish, shaxsiy javobgarlik)
belgilanishi mumkin.
•
Huquqni tiklash: Huquq buzgan shaxs, qonun hujjatlariga asosan
sanoat mulki huquqlarini tiklash majburiyatini o‘z zimmasiga olish mumkin.
Javobgarlikning turi va miqdori ko‘pincha buzilgan huquqning qanchalik
jiddiy va ijtimoiy zarari borligiga qarab belgilanadi. Shuningdek, huquqni buzgan
shaxsning xatti-harakati (bilgan holda yoki bexabar holda) ham javobgarlikni
belgilashda muhim omil hisoblanadi.
Davlat va fuqarolik jamiyati a’zolari o‘rtasidagi o‘zaro javobgarlikning
ta’rifi huquqiy davlatning shakllanishi uchun zarur shart sifatida tan olinishi,
javobgarlik institutini umumjahon qadriyatlari sifatida tan olishni talab qildi. Bu
holda huquqiy javobgarlikni keng talqin qilish yondashuvi — ijobiy javobgarlik
nazariyasi nuqtai nazaridan ko‘rilmoqda. Tor ma’noda huquqiy javobgarlik
jazolash funksiyasini bajaradi va huquqbuzarlik uchun davlat tomonidan majburiy
choralaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
Sanoat mulki obyektlariga doir huquqlarni buzganlik uchun fuqarolik-
huquqiy javobgarlik borasida xorijiy mamlakatlarning bir qator olimlari
quyidagicha fikrlarni bildirgan, xususan, O. E. Kutafin fikricha, huquqiy
javobgarlik — bu davlat tomonidan sodir etilgan huquqbuzarlikka nisbatan salbiy
reaktsiya bo‘lib, aybdorga nisbatan davlat ta’sirining choralarini qo‘llashdir
. A.
V. Malko nuqtai nazaridan, huquqiy javobgarlik — shaxsning noqonuniy
harakatlari uchun davlat majburlov choralariga duch kelish zaruriyatidir
1
Кутафин О. Е.
Основы государства и права. М. : Юрист, 2002. С. 432.
2
Малько А. В.
,
Липинский Д. А.
,
Маркунин Р. С.
Юридическая ответственность как средство предупреж
-
дения правонарушений: актуальные проблемы // Право. Журнал Высшей школы экономики. 2020.
№ 4. С. 7–
10.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
330
V. Malko, D. A. Lipinskiy, R. S. Markunin fikricha, huquqiy
javobgarlikning samaradorligi uning turlari va shakllarining faoliyatiga, huquqiy
davlatning shakllanishiga va huquqbuzarliklarning oldini olishga bog‘liqdir.
Ularning fikricha, ijobiy huquqiy javobgarlik orqali huquqbuzarliklarning oldini
olish "yumshoq" usullar va vositalar orqali amalga oshiriladi
Yuridik javobgarlik, murakkab huquqiy hodisa sifatida, salbiy va ijobiy
elementlarni birlashtiradi. Ijobiy va salbiy tarkibiy qismlar o‘rtasidagi dialektik
o‘zaro ta’sirdan kelib chiqib, ijobiy javobgarlik huquqbuzarliklarni ham, salbiy
huquqiy javobgarlikni ham oldini olishi mumkinligini ko‘rsatadi. N. I. Matuzov,
ijobiy (prospеktiv) javobgarlik tarafdori bo‘lib, doimiy qonuniy xulq-atvor va
noqonuniy harakatlarning yo‘qligiga e’tibor qaratadi, bu esa shaxsning jamiyat
oldidagi javobgarligini ko‘rsatadi
. B. T. Bazylev, L. B. Malinin va L. B. Smirnov
ijobiy huquqiy javobgarlikning mohiyatini ko‘rib chiqar ekan, haqiqiy qonuniy
xulq-atvorda qonun va huquqiy normalarga ongli ravishda rioya qilish
mavjudligini ta’kidlaydilar
. D.A.Lipinskiy esa huquqiy javobgarlikning makro
darajasidagi muammolarga, ijobiy javobgarlikka alohida e’tibor qaratadi
Umuman olganda, sanoat mulki obyektlariga doir fuqarolik-huquqiy
javobgarlikning umumiy tushunchasi quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:
•
Huquqbuzarlik: Bu, sanoat mulki obyektlariga nisbatan huquqlarga
beparvo yoki qasddan ta’sir qilishni anglatadi. Masalan, sanoat mulkini buzish,
noto‘g‘ri foydalanish yoki boshqa qonunlarga zid harakatlar qilish huquqbuzarlik
hisoblanadi.
•
Zarar yetkazish: Sanoat mulki obyektlariga huquqbuzarlik natijasida
mulkni buzish, shikastlash yoki yo‘qotish holatlarida zarar yetadi. Zarar,
moliyaviy yoki fizik jihatdan bo‘lishi mumkin.
3
Малько А. В.
,
Липинский Д. А.
,
Маркунин Р. С.
Указ. соч. С. 13–
14.
4
Матузов Н. И.
Правовая система и личность. Саратов : Изд
-
во Саратовского гос. ун
-
та, 1987. 293 с.
5
Малинин Л. Б.
,
Смирнов Л. Б.
Уголовно
-
исполнительное право. М. : Межрегиональный институт эконо
-
мики и права, Контракт, Волтер Клувер, 2009. 368 с.
6
Липинский Д. А.
,
Репетева О. Е.
,
Романова В. В.
Институт юридической ответственности. М. : РИОР,
Инфра
-
М, 2019. 230 с.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
331
•
Javobgarlik: Sanoat mulkiga yetkazilgan zarar uchun javobgarlik
fuqarolik qonunchiligi asosida belgilanishi mumkin. Bu javobgarlik, zararni
qoplash, mulkni asl holiga qaytarish yoki zararni to‘liq yoki qisman moliyaviy
kompensatsiya qilishni o‘z ichiga oladi.
•
Javobgarlikning shaxsiy xususiyati: Fuqarolik-huquqiy javobgarlik
odatda shaxsiy xususiyatga ega, yaʼni javobgarlik huquqbuzarlikni sodir etgan
shaxsga yuklanadi.
•
Zararni qoplash: Huquqbuzar shaxslar sanoat mulkiga yetkazilgan
zararni to‘lashga majbur bo‘lishadi. Zararni qoplash, shu jumladan, to‘lovlar,
mulkni qayta tiklash yoki boshqa zararlarni bartaraf etishga qaratilgan choralarni
amalga oshirishni anglatadi. Bu zarar, bevosita yoʻqotishlar (masalan,
daromadning kamayishi) va bilvosita yoʻqotishlar (masalan, imidjning buzilishi)
ni oʻz ichiga olishi mumkin.
•
Fuqaro huquqlarining himoyasi: Fuqarolik-huquqiy javobgarlikning
maqsadi, sanoat mulki obyektlariga egalik qilayotgan shaxslarning huquqlarini
himoya qilishdir. Bu mulk egalari uchun adolatli va qonuniy himoya mexanizmini
yaratadi. Fuqarolik-huquqiy javobgarlikni amalga oshirish uchun zarar koʻrgan
tomon sudga murojaat qilishi mumkin. Sud huquqbuzarlikni aniqlab, zarar
miqdorini belgilaydi va uni qoplashni talab qilishi mumkin.
•
Qonuniy choralar: Fuqarolik-huquqiy javobgarlikni ta’minlash
uchun qonunchilikda belgilangan huquqni muhofaza qilish organlariga yoki
sudga murojaat qilish yoxud boshqa huquqiy choralarni ko‘rish mumkin. Odatda,
zarar yetkazgan shaxsdan to‘lovlarni, jarimalarni yoki boshqa moliyaviy
qoplamalarni talab qilish uchun fuqarolik sudlariga murojaat qilinadi.
Fuqarolik-huquqiy javobgarlik yuridik javobgarlikning bir turini anglatib,
huquqbuzarliklarning mulkiy oqibatlarini belgilash va bartaraf erish maqsadida
qo‘llaniladi.
Sanoat mulki obyektlariga zarar yetkazish, sanoat mulkini ijaraga olish,
sotish yoki boshqa shartnoma asosida foydalanish shartlarining buzilishi, beparvo
yoki ehtiyotsiz bilan foydalanish natijasida vujudga kelishi mumkin.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
332
Milliy qonunchiligimizda Sanoat mulki obyektlariga doir huquqlarni
buzganlik uchun fuqarolik, ma’muriy hamda jinoiy javobgarlik turlari
belgilangan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, Ma‘muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi, Jinoyat kodeksi, Bojxona kodeksi, Soliq
kodeksi va boshqa qator qonunlarda yuridik asoslar orqali mustahkamlab
qo‘yilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 41-moddasida fuqarolarning
ijod erkinligi o‘z ifodasini topgan bo‘lib, yuqorida keltirilgan qonunchilik
normalari konstitutsiyaning ushbu moddasi negizida va unga muvofiq qabul
qilinadi.
Xususan, O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik kodeksining 1082-
moddasida, sanoat mulki obyektlarini huquqiy jihatdan muhofaza qilish ularga
bo‘lgan huquq patent berilgan taqdirdagina muhofaza qilinishi belgilangan bo‘lib,
mazkur kodeksning 1090-moddasiga binoan, patentni buzish patent egasining
talabi bilan to‘xtatilishi, qoidabuzar esa patent egasiga yetkazilgan zararning
o‘rnini qoplashi shartdir.
O‘zbekiston Respublikasi ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksida
esa, yuqorida fuqarolik kodeksida belgilangan patent egasiga yetkazilgan zararni
bartaraf etishdan tashqari, davlat tomonida jarima jazosi qo‘llash ham nazarda
tutilgan. Xususan, mazkur kodeksning 177
2
-moddasida sanoat mulki obyektlariga
bo‘lgan huquqlarni buzish quyidagicha ma’muriy javobgarlikka olib keladi:
tegishli patentlangan ixtironi, foydali modelni, sanoat namunasini o‘z ichiga
olgan mahsulot yoki buyumni ruxsatsiz tayyorlash, qo‘llash, import qilish,
sotishga taklif etish, sotish, fuqarolik muomalasiga boshqa yo‘sinda kiritish yoki
shu maqsadda saqlab turish, shuningdek ixtiro patenti bilan muhofaza
qilinayotgan usulni qo‘llash yoxud bevosita ixtiro patenti bilan muhofaza
qilinayotgan usul bilan tayyorlangan mahsulotni fuqarolik muomalasiga kiritish
yoki shu maqsadda saqlab turish, - fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining
besh baravaridan o‘n baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa - o‘n baravaridan
yigirma baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo‘ladi. Xuddi shunday
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
333
huquqbuzarliklar ma’muriy jazo chorasi qo‘llanilganidan keyin bir yil davomida
takror sodir etilgan bo‘lsa, - fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining o‘n
baravaridan yigirma baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa - yigirma
baravaridan o‘ttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksining 149-moddasida, Mualliflik
yoki ixtirochilik huquqlarini buzish ya’ni, tafakkur mulki obyektiga nisbatan
mualliflik huquqini o‘zlashtirib olish, hammualliflikka majburlash, shuningdek,
tafakkur mulk obyektlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ular rasman ro‘yxatdan
o‘tkazilgunga yoki e’lon qilingunga qadar muallifning roziligisiz oshkor qilish
jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi belgilangan. Mazkur moddada, sanoat mulki
obyektlarini yaratgan shaxsning roziligisiz obyekt ro‘yxatdan o‘tkazilmasdan
oldin ya’ni rasmiy patent berilishidan oldin boshqa shaxslarga oshkor qilganlik
uchun ham jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan. Oddiy qilib aytganda, sanoat
mulki obyektlariga doir huquqlarni buzganlik uchun yuqorida keltirilgan
ma’muriy va jinoiy javobgarlikning asosiy farqi shundaki, ma’muriy
javobgarlikka tortish uchun sanoat mulki obyektlari tegishli tartibda vakolatli
idora tomonidan patent berilgan bo‘lishi zarur. Jinoiy javobgarlikka tortishda esa,
yuqorida keltirilgan harakatlar patent berilish jarayonida amalga oshirilgan
bo‘lishi ya’ni ixtiro, foydali model yoki sanoat namunasi yaratilgan bo‘lib bu
haqda tegishli rasmiy idoralarga patent olishning dastlabki harakatlari boshlangan
bo‘lishi zarur. Aks holda ushbu obyektarni dastlab kim yaratganini isbotlash
mushkul masala hisoblanadi.
Umuman olganda, sanoat mulki obyektlariga doir huquqlarni buzganda
qo‘llaniladigan javobgarlik turlari huquqlarni himoya qilishga qaratilgan bo‘lib,
sanoat mulkiga yetkazilgan zararlarni kamaytirishga, mulkni saqlashga va undan
xavfsiz foydalanishga hamda sanoat faoliyatini samarali olib borishga yordam
beradi.
Huquqiy asos sifatida, Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi,
Sanoat mulki huquqlari toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa normativ-huquqiy
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
334
hujjatlar bilan tartibga solinadi. Huquqbuzarlikni aniqlash va javobgarlikni
belgilashda sudlar ushbu qonunlar asosida qaror qabul qiladi.
Xulosa qilib aytganda, sanoat mulki obyektlariga doir huquqlarni buzganlik
uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlik, qonun bilan belgilangan huquqlarni buzgan
shaxslar (jismoniy yoki yuridik) uchun qoʻllaniladigan huquqiy choralar
majmuasini anglatadi. Bu javobgarlik, asosan, moddiy zararni qoplash, shartnoma
shartlarini bajarmaslik yoki muayyan huquqlarni noqonuniy ravishda egallash
kabi holatlar uchun qoʻllaniladi hamda zarar koʻrgan tomonning huquqlarini
tiklash va zararni qoplash maqsadida qoʻllaniladigan huquqiy mexanizmdir.
Umuman olganda, fuqarolik-huquqiy javobgarlik sanoat mulkiga yetkazilgan
zararni, mulk huquqlarini va iqtisodiy manfaatlarni himoya qilishga xizmat qiladi.
Bu tizim orqali sanoat mulkiga bo‘lgan huquqiy munosabatlar aniq belgilab
qo‘yiladi va har qanday huquqbuzarlik uchun tegishli jazolar belgilanishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Кутафин О. Е. Основы государства и права. М. : Юрист, 2002. С.
432.
2.
Малько А. В., Липинский Д. А., Маркунин Р. С. Юридическая
ответственность как средство предупреж-дения правонарушений:
актуальные проблемы // Право. Журнал Высшей школы экономики. 2020.№
4. С. 7–10.
3.
Малько А. В., Липинский Д. А., Маркунин Р. С. Указ. соч. С. 13–
14.
4.
Матузов Н. И. Правовая система и личность. Саратов : Изд-во
Саратовского гос. ун-та, 1987. 293 с.
5.
Малинин Л. Б., Смирнов Л. Б. Уголовно-исполнительное право.
М. : Межрегиональный институт эконо-мики и права, Контракт, Волтер
Клувер, 2009. 368 с.
6.
Липинский Д. А.
,
Репетева О. Е.
,
Романова В. В.
Институт
юридической ответственности. М. : РИОР, Инфра-М, 2019. 230 с.
