Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
314
XALQARO DOIRADA KORRUPSIYAGA QARSHI
KURASHISHNING DOLZARBLIGI.
Aminova Gulnoza Xakimovna
Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy unversiteti doktoranti.
Oribjonova Sevara Zuhriddin qizi
Mirzo Ulug’bek nomidagi Milliy unversiteti 4- kurs talabasi.
ANOTATSIYA Ushbu maqolada xalqaro korrupsiya va unga qarshi
kurashning ustuvor vazifalari shuningdek yechimlari masalalarini taxlil qilingan.
Kalit so’zlari: Xalqaro strategiya, poraxo’rlik, uyishgan jinoyatchili,
mansabni suistemol qilish.
АННОТАЦИЯ. В статье анализируются приоритетные задачи и
пути решения международной коррупции и борьбы с ней.
Ключевые слова: Международная стратегия, взяточничество,
организованная преступность, злоупотребление служебным положением.
ANNOTATION. This article analyzes international corruption and the
priority tasks and solutions for combating it.
Keywords: International strategy, bribery, organized crime, abuse of power.
Kirish;
Bugungi kunda korrupsiya
muammosi jahonning deyarli har bir
mamlakatida duch kelishi mumkun. Korrupsiya so’ngi yillarda xalqaro miqyosda
transmilliy jinoyat sifatida xalqaro davlatlar orasida keng muhokama
qilinayotgan, shuningdek dolzarb mavzulardan biridir.Takidlash lozimki,
korrupsiya keltiradigan zarar barcha davlatlar uchun teng sanalib, mazkur jinoyat
davlatlarning turli sohalarida hususan iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, ma’daniy
jabhalarida amalga oshirilayotgan islohatlariga, hamda xalqaro maydondagi imiji
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
315
va investitsyaviy jozibadorligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Hususan korrupsiyaning
hayotning har jabhasida tarqalib borishi shuningdek xalqaro miqyosdagi
muammo ekanlig haqida muhtaram prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “
Jamiyatimizda korrupsiya illati o’zining turli ko’rinishlari bilan taraqqiyotimizga
g’ov bo’lmoqda. Bu yovuz baloni oldini olmasak haqiqiyishbilarmonlik va
investitsiya muhitini yaratib bo’lmaydi umuman, jamiyatning birorta tarmog’i
rivojlanmaydi” . Darhaqiqat, dunyoda hech bir davlat korrupsiyaga qarshi
samarali mexanizimlarni yaratmay turib, unga qarshi kurashishning unga qarshi
kurashishning huquqiy asoslarini shakillantirmay turib’ iqtisodiy iqtisodiy
taraqqiyotning yuqori cho’qqisiga chiqib bo’lmaydi. Shu boisdan, utgan yillar
davomida xalqaro hamjamiyat tomonidan korrupsiyaga qarshi kurashish borasida
bir qator xalqaro shartnomalar qabul qilinib, bu borada xalqaro hamkorlikning
huquqiy asoslari yaratildi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda xalqaro miqyosda qabul qilingan va
davlat hizmati sifatini ko’tarish hamda davlat hizmatlarini fuqarolar oldida
masuliyatini oshirish va ahloqiy madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan xalqaro
hujjatlarning qo’shilishi, ularga amal qilish har qanday davlat uchun muhum
ahamiyatga ega. Shuningdek korrupsiyaga qarshi kurashishda turliy davlatlar
milliy qonunchiligini umumiy yondashuvini birhillashtirish xalqaro va
mintaqaviy tashkilotlar doirasida jahon hamjamiyatining ushbu jinoyatga qarshi
birgalikdagi harakatlarini samaraliy tashkil qillish, tasirchan mexanizimlarni
tshkil etish va iqtisodiy rivojlanish yo’lida bo’lgandavlatlarning milliy
qonunchiligini takomillashtirish endilikda muhum vazifalardan biridir. Xalqaro
doirada korrupsiyaga qarshi kurashish harakatlarida BMT va Yevropa Ittifoqining
o’rnini alohida takidlash lozim. Korrupsiyaga qarshi kurashish Yevropa Ittifoqi
xavfsizligining taminlashning asosiy yo’nalishlaridan biri sifatida belgilagan.
Xalqaro doiradagi korrupsiyaga qarshi kurashish harakatlari, xususan
korrupsiya bilan bog’liq jinoyatlar iqtisodiy jinoyatchilik uyishgan jinoyatchilik,
daromadlarni yuvish, odam savdosi, qurol- yarog’ va narkotiklar terrorizm bilan
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
316
bir qatorda barqarorliknining jiddiy taxdidi ekanligi huquqiy hujjatlarda e’tirof
etilgan. Bugungi kunga kelib korrupsiyaga qarshi kurashishda davlat
boshqaruvidagi malumotlarning jamoatchilik uchun ochiqligi uning korrupsiyaga
qarshi kurashishdagi ahamiyatini yanada oshiradi. Bundan ko’rinib turibdiki
korrupsiya davlat va jamiyat taraqqiyoti uchun jiddiy xavf – xatarlardan biri
hisoblanadi. Bugungi davirda hech bir davlat ushbu xatardan holi emas.
Birlashkan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot dasturida jahon iqtisodiyoti aynan
korrupsiya holatlari tufayli yiliga 2.6 trillion AQSH dollori miqdorida mablag’
yo’qotilayotganini jamiyat taraqqiyotining enh xavfli kushandasiga aylangan bu
illatga qarshi faqat birgalikda kurash olib borishgina kutilgan samara berishi
takidlangan.
Shubhasiz davlat hizmatchilari tomonidan poraxo’rlik, mansab- mavqeyini
suistemol
qilish
bilan
bog’liq
jinoyatlar
sodir
etilishi
davlat
hokimyatiningobro’sizlanishiga, davlatning siyosiy, iqtisodiy, huquqiy tizimiga
putur yetishiga, natijada amaldagi hokimyatga nisbatan norozilikga sabab bo’ladi.
Boshqacha aytganda, muayyan davlatda korrupsiyaning rivojlanishi o’sha
davlatning iqtisodiy- ma’naviy tanazuliga, xalqaro maydondagi obro’ –
e’tiborining susayishiga olib keladi. Jahon xamjamiyatida turli taraqqiyot
dasturlari bo’yicha hamkorlik asosida qator xalqaro tashkilotlar faoliyati yo’lga
qo’yilgan. Shulardan biri Iqtisodiy Xamkorlik va Taraqqiyot tashkiloti
Yevropadagi davlatlar birlashmasi xalqaro tashkilot xisoblanadi, davlat va
jamiyat hayotining turli jabhalari , xususan iqtisodiyot, moliya, davlat boshqaruvi
sohalari bo’yicha xamkorlik asosida taraqqiyotni maqsad qilgan. Mazkur halqaro
tashkilot 1948- yilda AQSH tashabbusi bilan yevropani tiklash bo’yicha Amerika
iqtisodiy va moliyaviy yordami asosida tashlil etilgan. Tashkilotning doimiy
vakillari sifatida: Avstraliya. Avstriya, AQSH, Belgiya, Buyuk Britaniya,
Niderlandiya, Gresiya, Daniya, Irlandiya, Italiya, Kanada, Lyuksemburg,
Norvegiya, Turkiya, Fransiya, Finlyandiya, SHvesiya, Yaponiya va Yangi
Zelandiya kabi davlatlarni ko’rsatish mumkin. Rasmiy hamjamiyatdan tashkilot
shartnomani imzolagan mamlakatlarda iqtisodiy o’sishni taminlash, iqtisodiyotni
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
317
yuksaltirish va aholi turmush darajasini yaxshilash, moliyaviy barqarorlikni
saqlanishini nazarda tutadi. Tashkilot azo davlatlari rivojlanayotgan
mamlakatlarga yordam ko’rsatish, davlatlar mintaqasida a’zo davlatlar siyosatini
muvofiqlashtirish yo’li bilan iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga
hissa qo’shadilar. Shuningdek ushbu tashkilot rejasining asosiy maqsadi –
mintaqada korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida tajriba almashish, o’zaro
o’rganish va ilg’or tajribalarni rivojlantirishni qo’llab – quvvatlash ekanligi
ko’rsatib o’tilgan. Shundan kelib chiqqan holda turli konfessiya va seminarlar
tashkil etish faoliyatining asosiy yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. Yuqorida qayt
etib o’tilgandek, faoliyat yo’nalishlari turliy masalalarga kqaratilgan faoliyat
yo’nalishlarining asosiy yo’nalishlarini taxlil qilgan holda aytish mumkinki,
umuiy manoda Sharqiy Yevropa va Markaziy Osiyo mamlakatlari dunyoda
korrupsiyalashgan mintaqalar qatoriga kiradi. Korrupsiya darajasi yuqori bo’lgan
mamlakatlarda korrupsiyaga qarshi mahsus davlat siyosatining mavjudligi
muhum ahamiyat kasb etadi. Bu borada davlat siyosati strategiyasi yoki dastur
ko’rinishida qabul qilinib, aniq belgilangan ustuvor yo’nalishlarini o’z ichiga
oladi. Korrupsiyaga qarshi kurashish choralarida jamoatchilikning ishtiroki,
faoliyatiga nodavlat – notijorat tashkilotlarini keng jalb etish masalalari amalga
oshiriladi. Bundan ko’rinadiki korrupsiya bilan bog’liq muammolar azaldan
mavjud bo’lishiga qaramasdan uning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, madaniy va
ma’naviy harakteriga so’ngi yillarda dunyoning barcha mamlakatlarida e’tibor
qaratila boshladi. Unga ko’ra “ Korrupsiya davlat yoki hususiy sektorda muayyan
majburiyatlarni bajarish topshirilgan va ularga maqomi bo’yicha davlat
lavozimidagi shaxs, xususiy hodim, mustaqil agent yoki boshqa turdagi
munosabatlar yuklangan majburiyatlarning buzulishiga olib keladigan va o’zi
hamda boshqalar uchun istalgan noqonuniy foyda olish maqsadiga ega bo’lish
shaxslarning poraxo’rligi hamda har qanday hulq atvorni o’zida aks ettiradi.
Yuzaki qaraganda korrupsiya xulq – atvor, o’z oqibatlariga ko’ra huquqiy
va iqtisodiy muammo sifatida qabul qilinadi, biroq uning kelib chiqishi
psixalogiyasi bilan ham chambarchas bog’liq. Real turmushimizda davlat va
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
318
nodavlat tashkilotlarining barcha xodimlari ham o’z foydasini ko’zlab muayyan
noqonuniy harakatlariga qo’l urmaydilar. Demakki, bunday umuminsoniy
qadiryatlardan og’ish umumqabul qilingan meyorlarni qabul qilmaslik kabi xulq
– atvor belgisi mavjud. Shaxslarning xulq- atvor ahloq kategoriyasi bilan bevosita
bog’liq. Xulq- atvor jamiyatdagi axloq normalarining shaxsda ifodalanishi orqaliy
namoyon bo’ladi hamda ularning xulqning og’ishi shaxsning axloq no’rmalariga
rioya etishi darajasiga bog’liq. Axloq no’rmalari jamiyatning ongida
mustahkamlangan bo’lib yurish turish qoidalar, tushunchalar, g’oyalar, baxolar
va boshqa masalalar ko’rinishida amal qiladi. Ahloq ijtimoiy normalar turi bo’lib,
jamiyat hayotining barcha tomonlarini qamrab oladi va ijtimoiy baxo berish
imkoniga ega bo’ladi.
Korrupsiya hozirgi kunda ko’pqirrali muammo hisoblanib, uni chuqur
o’rganish va oldini olish uchun kompleks va tizimli yondashuv’ davlat va jamiyat,
nazariya va amaliyotning kuchlarini birlashtirish taqozo etadi. Birinchi navbatda
korrupsiyaning paydo bo’lishining obyektiv va subyektiv sabablari paydo bo’lib
shu sabablarni o’rganish shu sabablarni davlatchilik rivojlanishining manashu
bosqichida rivojlanishi bilan taqqoslash shundan keyin korrupsiyaning kelib
chiqishining ijtimoiy-iqtisodiy sabablarini yo’qotishga yo’naltirilgan amaliy
qadamlarini tashlash va bu illatning oldini olishga qaratilgan turli yo’nalishlardagi
profilaktik tadbirlar majmuini ishlab chiqish zarur. Bundan ko’rinadiki hayotning
har bir sohasida manfaatlar to’qnashuvi dunyo miqyosida hal etilishi lozim
bo’lganglabal muammolardan biridir. Ushbu illat harqanday davlat va
jamiyatning siyosiy- iqtisodiy rivojlanishiga jiddiy putur yetkazadi. Inson huquq
– erkinliklarini poymol bo’lishiga olib keladi. Shu bois unga qarshi kurashish
nafaqatmilliy ahamiyatga ega balki, xalqaro miqyosda muammo bo’lib, jahon
siyosatining muhum masalalari qatoridan joy olgan.
Xulosa:
Deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarda qonunchilik davlat
xizmatlariga ilmiy, ijodiy, va o’qtuvchilik faoliyatidan tashqari, boshqa haq
to’lanadigan faoliyatlar bilan shug’ullanishni taqiqlaydi. Manfatlar buzulishining
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
319
oldini olish maqsadida real manfaatlar to’qnashuvini choralari imkon qadar tezroq
amalga oshirilishi lozim. Karrupsiyaga qarshi kurashish va uning oldini olishning
muhum yo’nalishlaridan biri – bu tadbirkorlikni erkin rivojlanishi, biznesda
barcha uchun teng imkoniyatlar va shart – sharoitlar yaratishga to’sqinlik qiluvchi
korrupsiya omillari va holatlrini bartaraf etishdir. Korrupsiya nafaqat davlat
sektori, balkim xususiy sektor shuningdek xalqaro maydondagi obro’si uchun
ham katta g’ov xisoblanadi. Jahon hamjamiyati XXI asrning boshlari korrupsiya
harakati bir davlat hududida sodir etilgan jinoyat, balki barcha davlatlarning
iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko’rsatuvchi muammo ekanligini anglab korrupsiyaga
qarshi universal xalqaro hujjat ishlab chiqish zaruriyati paydo bulganligi
to’g’risida, shuningdek xorijiy davlatlarning bugungu kungacha qo’llagan
korrupsiyaga qarshi tizimli va foydalik usullarini boshqa davlatlar o’rtasida ham
keng doirada qo’lash muhum ahamiyat kasb etadi. Hususan O’zbekiston
Respublikasida ham korrupsiyaga qarshi kurashish davlat siyosati darajasiga
ko’tarilib, davlat o’rganlari faoliyatining ustuvor vazifalaridan biri
xisoblanadi.Ko’pchilik
mutaxasislar
korrupsiyaning
sabablari
siyosiy
institutlarning mukammal emasligiga bog’liq deb hisoblashadi.
Davlat va jamiyat boshqaruvini yanada demokratlashtirish hamda
modernizatsiya qilish, davlat boshqaruvi sohasida liberallashtirish sharoitida
davlat xizmatchilari tomonidan poraxo’rlik, mansab mavqeini suistemol qilish
bilan bog’liq jinoyatlarning sodir etilishi davlat hokimyatining obro’sizlanishiga,
davlatning siyosiy, iqtisodiy, huquqiy tizimiga putur yetishiga sabab bo’ladi.
Shuningdek korrupsiyaning rivojlanishi Davlat tomonida olib borilayotgan
islohatlar natijalari sababli ta’sir ko’rsatadi. Shu bois davlat tomonidan
korrupsiyaga qarshi faol huquiy siyosat yuritilib, uning oldini olishga qaratilgan
zarur normativ- huquiy hujjatlar qabul qilinmoqda.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
320
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Fuqarolik jamiyati asoslari: o’quv qo’llanma/ A. Xalilov, U
Muhammadiev, K . Jo’raev va boshqalar - T, 2015. 86.b.
2.
Kim. Pak Sok Davlat boshqaruvida inson resurslari 2018 – yil
nigohida. Ministry of Personnel Management. 2018 . – 3.b.
3.
Birlashkan Millatlar Tashkiloti Korrupsiyaga qarshi
Konvensiyasi – New – York, 2013 – yil 31- oktabr.
4.
5.
Manba: www. qomus.info/encyclopedia/cat-j/jamiyat-uz/
