Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
299
KUCHLI TA’SIR ETUVCHI ZAHARLI MODDALAR
QO‘LLANILADIGAN TASHKILOTLARDA YUZAGA KELUVCHI
XAVFLARNING TASNIFI.
Mo‘minjonov Nozimjon Ne’madjon o‘g‘li
Namangan Davlat Texnika Universiteti
Kasimov Yusufjon Umidjon O‘g‘li
Normirzayev Jo’rabek Muhammadibrohim o’g’li
j/n 12/03 12/03 13/3 13/3 19.03 19.03 26.03 26.03 27.03
at
j/n
14
2
5
8
7
-
-
7 at
14
2
5
4
4
3
8
10
2
5
11
2
-
5
10
-
2
s
5
0
2
-
-
-
0
10
-
-
s
7
9
-
-
-
5
12
2
s
7
12
5
s
4
14
10
2
5
0
-
-
-
0
12
-
s
-
1
7
9
5
4
-
-
9
12
-
4
4
5
5
5
4
14
12
2
5
12
2
5
11
2
-
5
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
300
11
2
5
8
12
2
5
4
14
9
2
-
5
13
4
4
4
5
5
5
5
5
4
14
12
2
5
4
13
9
2
-
6
9
2
5
11
2
-
-
5
10
2
5
10
2
4
-
10
j/n
12/03 12/03 13/3 13/3 19.03 19.03 26.03 26.03 27.03
at
j/n
14
2
5
8
7
-
-
7 at
14
2
5
4
4
3
8
10
2
5
11
2
-
5
10
-
2
s
5
0
2
-
-
-
0
10
-
-
s
7
9
-
-
-
5
12
2
s
7
12
5
s
4
14
10
2
5
0
-
-
-
0
12
-
s
-
1
7
9
5
4
-
-
9
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
301
12
-
4
4
5
5
5
4
14
12
2
5
12
2
5
11
2
-
5
11
2
5
8
12
2
5
4
14
9
2
-
5
13
4
4
4
5
5
5
5
5
4
14
12
2
5
4
13
9
2
-
6
9
2
5
11
2
-
-
5
10
2
5
10
2
4
-
10
o‘qituvchisi
+998999720717
Annotatsiya: Ushbu maqolada yong‘inlar, portlashlar, kimyoviy moddalar
bilan zaxarlanishlar, avariya oqibatlarini bartaraf etish tadbirlari, ob’ektdagi
mavjud bo‘lgan himoya inshootlari va pana joylar, kuchli ta’sir etuvchi zaharli
moddalarni neytrallashtirishni tashkil etish, radiatsion xavfsizlikni ta’minlash va
oldini olish haqida so’z brogan.
Kalit so’zlar: Radiatsion xavfsizlik, kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalar
(KTZM), normalashtirish tamoyili, yong‘inlar, portlashlar, kimyoviy moddalar
bilan zaxarlanishlar,
Xavfli kimyo ob’ektlarda avariya sodir bo‘lganda bir necha faktorlar
vujudga kelishi mumkin. (yong‘inlar, portlashlar, kimyoviy moddalar
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
302
bilan zaxarlanishlar). SHuning uchun qutkarish ishlarni boshlashdan oldin
hamma faktorlarni nazarda tutish kerak. Chunki, yuqorida sanab o‘tilgan faktorlar
yana boshqa kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalarni (ikkilamchi favqulodda
vaziyat) keltirib chiqarishiga mumkin va bu holat qutkaruvchilarga ma’lum
miqdorda xavf tug‘dirishi mumkin.
Odamlarni qutqarish va himoyalash ishlari juda tez va qiska vaqtda bajarish
lozim. Avariya oqibatlarini bartaraf etish tadbirlari o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
-ob’ekt ishchi-xizmatchilariga, shaxsiy tarkibli fuqaro muhofazasi
komandalariga, aholiga xavfli kimyoviy avariya va kuchli ta’sir etuvchi moddalar
(KTZM) bilan zaharlangai bulutlar tarqalishi hakida elon qilish;
-ob’ektdagi mavjud bo‘lgan himoya inshootlari va pana joylarga ishchi-
xizmatchilarni olib chiqish;
- zaharlanish mumkin bo‘lgan hududlardan aholini vaqtincha evakuatsiya
qilish;
-ob’ektni karantinga ish rejimiga o‘tkazish.
Ob’ekt fukaro muhofazasi boshlig‘i komandalarni va yordamga kelayotgan
komandalarni
ishlash
rejimlari
belgilaydi.
Komandalarga
ishlarni o‘tkazish haqida buyruq beradi. Boshqarish shtabi yordamida kuchlarni
avariya natijalarini bartaraf qilish ishlarini boshqaradi. Ob’ekni ishchi-
xizmatchilarni va shaxsiy tarkib komandalarini shaxsiy ximoya vositalar bilan
ta’minlashni tashkil etadi.
Fuqaro muhofazasi komandalari qutkarish ishlarni quyidagi tartibda olib
boradi:
-avariya joyiga yo’llarni o‘tkazish;
-yong‘inlarni va mumkin bo‘lgan portlashlarni bartaraf qilish;
-jarohatlangan joylarni va kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalarni oqimlarni
to‘xtatib tamirlash rezerv bochkalarga, sissernalarga kuchli ta’sir etuvchi zaharli
moddalarni o‘tkazish;
-kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalarni neytrallashtirishni tashkil etish;
-jarohatlanganlarni topish, ularni evakuatsiya punktlarga olib borish.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
303
Jarohatlanganlarga tibbiy yordam ko‘rsatish avariya hududlaridan tashqarida
ko‘rsatiladi. Birinchi tibbiy yordam esa sanitariya komandalari bilan sanitariya
postlarda tashkil qilinadi. Bu ishlar ko‘p hollarda zaharlanish darajasini
pasaytiradi.
Radiatsion xavfsizlikni ta’minlash sohasidagi davlat tomonidan tartibga
solish quyidagilardan iborat:
-radiatsion xavfsizlikka doir talablarga rioya etilishini davlat tomonidan
nazorat qilish va tekshirish;
-ionlashtiruvchi nurlanish manbalarini ishlatish sohasidagi faoliyatni
litsenziyalash;
-qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat mahsulotlarini, ichimlik va texnik suvlarni,
qurilish materiallarini va ulardan tayyorlangan buyumlarni radiatsiyaviy
ifloslanish jihatidan sertifikatlash;
-barcha turdagi qurilish uchun er uchastkalari ajratilishi kelishib
olinayotganda radiatsiyaviy ifloslanishni aniqlash.
Radiatsiyaviy xavfsizlikni ta’minlashning asosiy tamoyillari quyidagilardan
iborat:
-normalashtirish tamoyili - ionlashtiruvchi nurlanish barcha manbalaridan
fuqarolarning nurlanish olishi individual dozasini yo‘l qo‘yiladigan ular
sog‘ligiga xavfsiz bo‘lgan darajadan oshmasligi;
-asoslash tamoyili - inson va jamiyat uchun keltiradigan foydasi agar (tabiiy
radiatsiyaviy fonga qo‘shimcha ravishda) etkazishi ehtimol tutilayotgan xavfdan
ortiq bo‘lmasa, ionlashtiruvchi nurlanish manbalaridan foydalanishga oid
faoliyatning barcha turlarini aniqlash;
-minimallashtirish tamoyili - ionlashtiruvchi nurlanishning har qanday
manbaidan foydalanilganda nurlanish olishning individual dozalarini fuqarolar
sog‘ligiga xavfsiz bo‘lgan chegarada va nurlanish olayotgan shaxslar sonini
mumkin qadar oz darajada bo‘lishini saqlab turish.
Kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalar (KTZM) bilan bog‘lik ob’ektlarda
avariya va halokatlar oqibatlarini bartaraf etishda avariya-qutqaruv va boshqa
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
304
kechiktirib bo‘lmaydigan ishlarni tashkil etish mazmuni bilan tanishib chiqamiz.
Bunday ob’ektlarda o‘z vaqtida va sifatli razvedka ishlarini olib borish muhim
ahamiyatga ega.dir. Razvedkani radiatsiya va kimyoviy razvedka tuzilmalaridan
tashkil etilgan guruh zvenolari olib boradi. Ular avariya sodir bo‘lgan joyni va
kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddaning turini, hudud va ob’ektning eng xavfsiz
yo‘nalishlarini aniqlaydi. Zaruriyati bor deb topilganda tuproq, suv va boshqa
tashqi muhit ob’ektlaridan namunalar oladilar va tahlil qilish uchun
laboratoriyaga yuboradilar, kiyoviy zaharlangan hudud o‘chog‘ida odamlarning
holatlarini baholaydilar.
Kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalarning hududga yoki atmosferaga
tarqalayotganligini aniqlash bilanoq ob’ekt ishchi va xizmatchilari hamda yaqin-
atrofda yashovchi aholiga xavf haqida xabar beriladi. Avariya haqidagi xabarni
eshitgan aholi darhol nafas olish yo‘llarini muhofaza qilish niqoblarini hamda
terini muhofaza qiluvchi eng oddiy kiyimlar (plash, yoping‘ich)larni kiyib
olishlari kerak. Uyda bo‘lgan aholi deraza va darchalarni mahkamlab yopishi,
yashash joyiga tashqaridan havo kirmaydigan qilib berkitishi, elektr isitgich
asboblari, gaz o‘choqlari va boshqa yonayotgan asbob-uskunalarni o‘chirishlari
kerak.
Avariya sodir bo‘lgan ob’ektda birinchi navbatda kuchli ta’sir etuvchi zaharli
moddalarning to‘kilishini yoki tarqalishini to‘xtatish tadbirlari amalga oshiriladi.
Buning uchun hududga KTZM uzatib berish tizimi yopiladi, jumraklar va boshqa
yopish moslamalari yopiladi. KTZM shikastlangan idishlardan boshqa nuqsonsiz
idishlarga o‘tkaziladi. Ba’zi hollarda KTZM tarqalishining oldini olish maqsadida
hovuzlar yoki chuqurliklar qaziladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.Qodirov F.M. Мirzaeva M.B Favqulotda vaziyatlarda hayot faoliyati xavfsizligi
o‘quv qo‘llanma. TOSHKENT-2014
2. Mo‘Minjonov, N. N. (2024). Xavfsiz harakatni tashkil etishda mehnat
muhofazasi fanini o ‘qitishni o‘rni. Экономика и социум,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
305
(6-1 (121)), 821-824.
3. Mashrabboyivich, M. S. (2024). Texnik vositalardan chiqayotgan shovqinning
insonlarga bo ‘layotgan ta’sirini o‘rganish. Строительство и образование, 3(5),
131-136.
4. Mo‘Minjonov, N. N. (2024). Ishlab chiqarish korhonalaridan chiqayotgan
zararli moddalarni aholi turmush tarziga ta’siri. Экономика и социум, (12-1
(127)), 254-257.
5. Mominjonov, N. N. (2023). Atmosfera havosini ifloslanishi natijasida
insonlarga bo ‘layotgan ta’siri. Экономика и социум, (11 (114)-1), 226-230.
