Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
243
OILAVIY QADRIYATLARNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
AHAMIYATI
Masharifova Guljahon Baxtiyor qizi
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ellikqal’a tumani 32-maktab amaliyotchi
psixologi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada milliy qadriyatlarimizni yanada
rivojlantirishining ahamiyati, oila va qadriyatlarning abadiy bir-biri bilan
chambarchas bog‘langanligi va jamiyat, qarindoshlar, do‘stlar, bolalarga,
oiladagi munosabatining ijobiy darajasi bayon etilgan.
Kalit so‘zlar: milliy, qadriyat, ma’naviy - ma’rifiy, oila, jamiyat,
qarindoshlar, do‘stlar, bolalar.
KIRISH
Oila - bu muhabbat va hurmatda yaratilgan insonlar va qonunlarga ega
bo‘lgan kichik davlat. Har bir mustahkam va birlashgan oilada o‘zlarining oilaviy
qadriyatlari mavjud bo‘lib, bu jamiyatning tuzilishiga, butunligini saqlashga
yordam beradi.
Oila va oilaviy qadriyatlar har bir inson hayotining asosi hisoblanadi. Aynan
oilada shaxsiy rivojlanish boshlanadi, chunki qadriyatlar yaxlit tabiatning uyg‘un
rivojlanishi uchun zarur ko‘nikmalarni singdira boshlaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Oila va qadriyatlar abadiy bir-biri bilan chambarchas bog‘langan va alohida
mavjud emas. Agar oila yo‘q bo‘lsa, unda oilaviy yo‘nalish bexosdan o‘z
ahamiyatini yo‘qotadi.
Agar biz har bir oilaning oilaviy qadriyatlari haqida gapiradigan bo‘lsak,
unda hamma uchun farq qiladi.Ba'zilar ota-ona, qarindoshlik, turmush qurish,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
244
sog‘liq kabi qadriyatlarni ta'kidlashadi. Oilada qadriyatlarning asl mezoni
quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
1.
Sevgi;
2.
Bolalar;
3.
Adolat;
4.
Sog‘lom turmush tarzi;
5.
Hurmat; 6. An'analar.
Bolalarning ahamiyati - bu jamiyat, qarindoshlar va do‘stlar, shuningdek
shaxsning bolalarga, oiladagi ma'lum bir bolalarga bo‘lgan munosabatining ijobiy
darajasi.
Oila uchun hayotdagi asosiy qadriyatlar, barcha oila a'zolarining
hamjihatligini, ishonchini va sevgisini mustahkamlaydigan muayyan axloqiy
tamoyillarga rioya qilishga intiladi.
Oila a'zolaridagi sevgi - bu oilaning muhim qadriyatidir va agar siz ushbu
tuyg‘uni saqlab qolishni istasangiz, oilangizga ularni sevishingizni eslatib turing.
Sevgi haqida gapirish faqat so‘zlar emas, balki choy ichish va sovuq qish
oqshomida suratga tushish, sham yorug‘ida kechki ovqat, oilada sayr qilish.
Madaniyatni, xususan ma’naviy madaniyatni bilmasdan, o‘rganmasdan
turib, ma’naviy meros to‘g‘risida gapirish ancha mushkul. Chunki, ma’naviy
meros ma’naviy madaniyat doirasiga kiradi.
Bolalar uchun oila deyarli butun dunyo. Oilaviy qadriyatlar va urf-odatlar
hayotning dastlabki yillarida nafaqat jismoniy dunyo, balki his-tuyg‘ular dunyosi
haqida ham bilimning asosiy manbai hisoblanadi. Bolaning oilasida o‘rganadigan
har bir narsasi o‘zining dunyoqarashiga asos bo‘ladi.Shuning uchun baxtli oilalar
jamiyat uchun sog‘lom avlodning manbai hisoblanadi.
Har bir millatning ma’naviy boyligi milliy va umuminsoniy qadriyatlarning
birligidan tashkil topadi. Ma’naviy meros o‘tmishning yutug‘i. Uni to‘la, odilona
egallash va rivojlantirish esa hozirgi avlodning vazifasidir. O‘z madaniy merosini,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
245
qadriyatlarini bilmaslik yoki mensimaslik manqurtlikdir. Ularni boyitib, yuksak
darajaga ko‘tarishga intilmaslik esa millat va uning istiqloli uchun fojeadir.
Ma’naviyati yuksak darajada rivojlangan insongina istiqlol, vatanimizning
ulug‘ bir kelajagi uchun mehnat qilishga o‘zida kuch va qudrat topa oladi.
Shaxs ma’naviyati dastlab oila sharoitida shakllanadi va jamiyat
ma’naviyatini belgilovchi mezon sifatida namoyon bo‘ladi. Shu boisdan, madaniy
merosdan,bugungi kun qadriyatlaridan tug‘ri foydalana olish, tarixdan to‘g‘ri
xulosa chiqara bilish, o‘z tarixiga va bugungi ahvoliga, madaniy merosi va
ma’naviy qadriyatlariga, diniga va ahloqiga, mavjud siyosiy va huquqiy
amaliyotiga, turmush tarziga tanqidiy ko‘z bilan qaray olish – mustaqillikni
mustahkamlashning muhim ma’naviy asosidir. Mana shu ma’naviy asos har bir
ota-ona, oilaga kirib borsagina oila ma’naviyati qaror topishi tabiiydir. Aksincha
bo‘lsa, oiladagi har bir yoshni jamiyatimizda bo‘layotgan o‘zgarishlarni noto‘g‘ri
talqin etishga olib keladi.O‘zbek oilasida vataniga, xalqiga, oilasiga, istiqlol
g‘oyalariga sadoqatli, fidokor, mustaqil fikrlaydigan, dunyo qarashi keng, e’tiqodi
yuksak, iqtidorli, tashabbuskor, mas’uliyatli, ma’naviy va jismoniy barkamol
avlodni voyaga yetkazish kelajagi buyuk O‘zbekistonning gullab-yashnashi
uchun garovdir. Yuksak
ma’naviyatga ega ota-ona oilaning mohiyati, qadri, burch, mas’uliyat, oila
vazifalari, oilada barkamol farzand tarbiyasi, oilani moddiy jihatdan ta’minlash,
uning osoyishtaligini saqlash kabi vazifalarni anglab yetadi va unga amal qiladi.
Yuksak ma’naviyatli ota-ona farzandlarini insonparvar, vatanparvar, axloqiy
jihatdan pok, bilimli, kamtar, oliyjanob qilib tarbiyalaydi.
Yana shuni ham alohida ta’kidlash joizki, oila qadriyatlari - bu barcha oila
a'zolari hurmat qiladigan, oilaviy munosabatlar uchun mustahkam poydevor
bo‘lgan fazilatlar, xususiyatlar, harakatlar. Yaqinlar bilan doimiy muloqot, do‘st
odamlarning yaqin qarindoshlari yaqin ekanligiga ishonch hissi odamda
xotirjamlikni uyg‘otadi.U har doim har qanday hayotiy vaziyatda ularning
yordamiga umid qilishi mumkin.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
246
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Birgalikda o‘tkaziladigan dam olish hayotdan haqiqiy zavq olish usulidir.
Yosh oila boshqa oilaviy qadriyatlarni qo‘llab-quvvatlashi kerak:
•
oilaning har bir a'zosi uchun ahamiyatga ega bo‘lgan ma'no har bir oila
sevgini bilishi kerak;
•
o‘zaro hurmat - boshqa shaxsning fikrlarini, hissiyotlarini va ehtiroslarini
qabul qilish;
•
halollik - agar oilada bunday qiymat bo‘lmasa, u boshqa shaxsning shaxsini
hurmat qilmaslik deganidir;
•
kechirish - xato qilgan odamlarni kechirishni o‘rgatish muhimdir;
•
mas'uliyat - bu qadriyat boshqa oila a'zolarining xotirjam bo‘lishlari uchun
zarurdir, chunki ular ishonadigan kishilar borligini biladilar;
•
muloqot - bu qiymat oilani mustahkamlashga yordam beradi, muloqotni
susaytirishi noto‘g‘ri tushunishga va oilani buzishga olib keladi;
•
urf-odatlar - bu oilaning eng muhim qadriyatlaridan biridir, bu sizning va
yaqinlaringiz uchun xos bo‘lgan o‘ziga xoslikdir.
Xalqimizda shunday milliy odat, an’anava fazilatlar borki, ular boshqa
xalqlarda yo‘qligidan tashqari insoniyat ma’naviyatining nodir zarvaraqlari
sifatida boshqalarda hayrat uyg‘otishga imonim komil. O‘zbek xalqi azaldan
jamoa tuyg‘usiga moyil, — degan edi I.A.Karimov. — Bizlar to‘yda ham, azada
ham yonma-yon turib, oddiy kunlarda ham bir-birining holidan xabar olib,
kattaning hurmatini, kichikning izzatini joy-joyiga qo‘yib, beva-bechoralarning,
yetimyesirlarning boshini silab, xullas, odamgarchilikni barcha narsadan ustun
qo‘yib yashagan insonlarning farzandlari bo‘lamiz». Jamoaga suyanish va
jamoatchilik fikrini hurmat qilish xalqimizning eng olijanob fazilatidir. Buni
mahallalardagi ijtimoiy-axloqiy rasm-rusumlar isbot qilib kelmoqda. Birgina
to‘y marosimimizning o‘zini milliy fazilatlarimizning guldastasi desa
bo‘ladi.O‘zbek xonadonidagi birorta to‘y kengashsiz, maslahatsiz o‘tmaydi.
Hatto kelin va kuyov tanlashdan boshlanadigan odatlarimiz ham kelajakdagi
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
247
yosh oilaning tinch-totuvligini nazarda tutadi: kimning farzandi, ota-onasi
qanday odamlar, mahalla-kuyda obrusi qanaqa, mustaqil oila tebratib ketishga
qurbi yetadimi, yomon qiliq, yoki odatlari yo‘qmi, qarindosh-urug‘lari qanday
odamlar, hatto avlodajdodlarida biror anduhik alomatlari bo‘lmaganmi? Bu
savollarga ijobiy javob olingachgina ikki tomon o‘z rozi-rizoligini beradi.
Bunday odatlarimizning nimasi yomon? ha, deb bunday savollar bilan kelin yo
kuyov izlansa, yoshlarning mustaqilligi, muhabbati poymol etilmaydimi, degan
fikrlar bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri, ba’zan ota-ona obro‘si muhabbatdan ustunlik
qilgan dalillar uchraydi. Lekin, umuman olganda, sinab-surishtirgan oilalarning
qudachiligi, ota-onalar bosh-qosh bo‘lgan to‘y-u tomoshalarning natijasi yaxshi
bo‘lishi hammaga ayon.
Milliy urf-odatlarimiz, ota-bola, qaynona-kelin, qarindosh-urug‘chilik va
hokazo ma’naviy ziynatlarimizni o‘ylasak, ko‘z oldimizga birinchi galda
Abdulla Qodiriyning «O‘tgan kunlar» romani keladi. Nazarimda, o‘zbek
xalqining milliy fazilatlarini ulug‘lovchi, uni dunyodagi eng nozikta’b xalqlar
qatoriga olib chiqib, ko‘z-ko‘z qilgan bu romanga teng keladigan asar hamon
yaratilgani yo‘q. O‘quvchilar hatto etnografik yo‘nalishda bo‘lsa-da, milliy
g‘urur va iftixor tuyg‘ularini o‘yg‘otadigan o‘zbekona asarlarga chanqoq bo‘lib
yurgandek tuyuladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, milliy qadriyatlarimizni yanada rivojlantirish
ma’naviyma’rifiy ishlarimizda benihoyat katta ahamiyatga ega. Ya’ni oʻz
taraqqiyot va islohot yoʻlimizdan tezkorlik bilan ilgari siljishga kuchli ruhiy
quvvat beradigan milliy madaniyatimiz, sharq falsafasining hayotbaxsh va teran
buloqlaridan bahramand boʻlish muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Antonov A.I. Oila mikrosotsiologiyasi: tuzilish va jarayonlarni
o‘rganish metodologiyasi. -: "Nota Bene", 1988.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
248
2.
Baydjanov, B. (2021, June). HIGHER EDUCATION PROSPECTS
AND ISSUES OF DEVELOPING INFORMATION SECURITY CULTURE
AMONG
STUDENTS (ON THE EXAMPLE OF FERGANA REGION). In
Конференции
.
3.
Baydjanov, B. (2021, March). COMPATIBILITY OF NEW
RENAISSANCE
PEDAGOGY AND JADID ENLIGHTENERS’VIEWS ON EDUCATION
AND INFORMATION SECURITY. In
Конференции
.
4.
Baydjanov,
B.
K.
(2021).
PEDAGOGICAL
AND
PSYCHOLOGICAL
FEATURES
OF
THE
DEVELOPMENT
OF
INFORMATION COMPETENCE IN
FUTURE TEACHERS.
Theoretical & Applied Science
, (7), 171-178.
5.
Dilshodovich, I. S. (2021). Ways To Increase the Effectiveness of
Physical Education Classes in Secondary Schools.
Texas Journal of
Multidisciplinary Studies
,
2
, 142-143.
6.
Ismoilov, S. (2021). Developing A Valued Attitude Towards the
Family in Students as A Topical Pedagogical Problem.
Zien Journal of Social
Sciences and Humanities
,
3
, 91-93.
7.
Klochko V.E. Qadriyatlarni axloqiy tarbiya mexanizmi sifatida
shaxslashtirish // Talaba shaxsining axloqiy asoslarini shakllantirish yo‘llari.
Muammolar. Metodologiya Tajriba: konferentsiya tezislari. Barnaul, 2007.
8.
Lapin N.I. Qadriyatlar zamonaviy Rossiyaning ijtimoiy-madaniy
evolyutsiyasining tarkibiy qismi sifatida // Socis. 1994. № 5
9.
Maksudov, U. K. (2020). ISSUES OF NATIONAL VALUES AND
SOCIAL
ACTIVITY
OF STUDENTS
IN
THE
DEVELOPMENT OF POSITIVE
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
249
PSYCHOLOGY. In
Психологическое здоровье населения как важный
фактор обеспечения процветания общества
(pp. 394-396).
10.
Mitrikas A. Oila qiymat sifatida: Yevropa mamlakatlarida qiymat
tanlashdagi o‘zgarishlar va istiqbollari. - №1. -:, 2003.
11.
Siddikov,
B.,
&
Djalalov,
B.
(2020,
December).
MODERNIZATION OF EDUCATION-THE FUTURE INNOVATIVE
COMPETENCE OF TEACHERS AS
A MAIN FACTOR OF FORMATION. In
Конференции
.
12.
Sokolov A.V., Scherbakova I.O. Sovet Ittifoqidan keyingi gumanitar
talabalarning qadriyatlari. - №1. -:, 2003.
13.
Tuychieva, I. I. (2018). Mechanisms Ensuring Children’s Thought
Activity Development at Preschool Education Process.
Eastern European
Scientific Journal
,
