Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
193
"QORAQALPOGʻISTON
RESPUBLIKASI
HUDUDIDA
SUVNING
IFLOSLANISHINING
OLDINI
OLISH
BO‘YICHA
CHORALAR"
Tlewmuratova Nabira Farhadovna –
NDPI Aniq va tabiyiy fanlarni o’qitish metodikasi Biologiya yo’nalishi
magistratura 2 - bosqich talabasi
Qoraqalpogʻiston Respublikasi ekologik jihatdan eng nozik mintaqalardan
biri hisoblanadi. Ayniqsa, Amudaryo havzasi va Orolbo‘yi hududida suv
resurslarining ifloslanishi aholi salomatligi, qishloq xo‘jaligi va biologik xilma-
xillik uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Suv resurslarini asrash va ularni ifloslanishdan
himoya qilish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlarni ishlab chiqish dolzarb
masalalardan biridir.
1. Ifloslanish manbalarini aniqlash va monitoring qilish
Suv sifatining doimiy laborator va ekspress monitoringini tashkil etish;
Sanoat va qishloq xo‘jaligi chiqindilarining suv havzalariga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri tushishini nazorat qilish;
Yangi texnologiyalar asosida ifloslanish indikatorlarini aniqlash va
xaritalash.
2. Sanoat chiqindilarini kamaytirish
Korxonalarni chiqindi tozalash inshootlari bilan jihozlash;
Texnologik jarayonlarda qayta ishlash va yopiq suv aylanish tizimlaridan
foydalanish;
Kimyoviy moddalar, og‘ir metallar va neft mahsulotlarining atrof-muhitga
chiqishini nazorat qilish.
3. Qishloq xo‘jaligida ekologik toza yondashuvlar
Pestitsid va mineral o‘g‘itlardan foydalanishni maqbullashtirish;
Damlama sug‘orish tizimlarini joriy etish orqali suv tejash;
Biogumus va organik o‘g‘itlar qo‘llashni rag‘batlantirish.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
194
4. Aholi va jamoatchilikni jalb etish va Ekologik ta’lim va targ‘ibot ishlarini
kuchaytirish;[1. 5]
Qoraqalpog‘iston Respublikasi O‘zbekiston Respublikasining eng muhim
ekologik hududlaridan biri hisoblanadi. Mintaqada joylashgan Amudaryo daryosi
va boshqa tabiiy suv manbalari aholi hayoti, qishloq xo‘jaligi va sanoat uchun
asosiy resurslar bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda suv
resurslarining sifatiga salbiy ta'sir ko‘rsatuvchi omillar kuchaymoqda.
Ayniqsa, antropogen faoliyat natijasida suvning ifloslanishi global va
mintaqaviy darajada ekologik muammoga aylangan. Shu sababli, suv resurslarini
ifloslantiruvchi indikatorlarni aniqlash va monitoring qilish dolzarb masalalardan
biridir. Suv ifloslanishining asosiy manbalari:
Qoraqalpog‘iston hududida suv resurslarini ifloslantiruvchi asosiy manbalar
quyidagilardan iborat. Qishloq xo‘jaligi pestitsidlari va o‘g‘itlarining yuvilishi;
Sanoat chiqindilari, ayniqsa neft, kimyo va to‘qimachilik sanoati
korxonalaridan chiqadigan oqava suvlar;
Maishiy chiqindilar va kanalizatsiya tizimlarining nosozligi;
Suv tanqisligi va daryo oqimining kamayishi natijasida iflos moddalarning
kontsentratsiyasining ortishi. Indikatorlarni aniqlash usullari
Suv sifatini monitoring qilishda biologik, fizik-kimyoviy va mikrobiologik
indikatorlar aniqlanadi. Muhim indikatorlar quyidagilar:
1.
Kimyoviy kislorod talabi (COD) va biologik kislorod talabi
(BOD);
2.
Og‘ir metallar (qo‘rg‘oshin, simob, kadmiy) kontsentratsiyasi;
3.
Amoniy, nitrat va fosfatlar darajasi;
4.
Koliform bakteriyalar mavjudligi;
5.
Suvning pH darajasi, loyqaligi va elektr o'tkazuvchanligi.
6.
Indikatorlarni aniqlashning ahamiyati
Suv ifloslantiruvchi indikatorlarni aniqlash quyidagi sabablar bilan muhim
hisoblanadi. Aholining sog‘lig‘ini saqlash va ichimlik suvining xavfsizligini
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
195
ta'minlash; Qishloq xo‘jaligi va sanoat uchun zarur toza suv zaxiralarini
boshqarish;
Ekotizimlarning barqarorligini ta'minlash; Ekologik monitoring va bashorat
qilish tizimlarini rivojlantirish.[2. 62]
Xulosa
Qoraqalpog‘iston Respublikasida suv resurslarini ifloslovchi indikatorlarni
aniqlash nafaqat ilmiy-tadqiqot va monitoring faoliyati uchun, balki amaliy
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu indikatorlar
asosida ifloslanish darajasi, manbalari va salbiy oqibatlari baholanadi. Bu esa,
ekologik barqarorlikni ta'minlash va aholi salomatligini himoya qilish yo‘lida
muhim qadamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
“Oʻzbekiston Respublikasida ekologik xavfsizlik va suv resurslarini
boshqarish” – Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza
qilish davlat qo‘mitasi nashrlari.
2.
Karimov, A. R. (2020). "Qoraqalpogʻistonda suv resurslaridan
oqilona foydalanish va muhofaza qilish yo‘llari". Nukus Davlat Universiteti ilmiy
jurnali.
3.
Suv xo‘jaligi vazirligi hisobotlari – har yili chop etiladigan statistik
ma’lumotlar.
4.
UNDP va UNESCO hisobotlari (xalqaro hamkorlik loyihalari
doirasida) – suv resurslarining ifloslanish holati va yechimlari.
