Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
151
SOG'LOM BUYRAK - HAMMA UCHUN
OTAMURATOVA DURDONA UMAR QIZI
Alfraganus universiteti Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo'nalishi 2 kurs
talabasi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada buyraklarning inson salomatligidagi
ahamiyati, ularning asosiy funksiyalari, sog‘lom turmush tarzining buyraklar
faoliyatiga ijobiy ta’siri va buyrak kasalliklarining oldini olish yo‘llari yoritilgan.
Shuningdek, maqolada buyrak faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi ovqatlanish
qoidalari, suv ichish me’yori va muntazam tibbiy tekshiruvlarning ahamiyati
haqida ma’lumotlar keltirilgan. Ushbu material sog‘lom hayot tarzini targ‘ib
qilish va buyrak salomatligini asrashga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: buyrak, sog‘liq, sog‘lom turmush tarzi, buyrak kasalliklari,
ovqatlanish, suv balansi, tibbiy tekshiruv, profilaktika.
KIRISH
Inson salomatligida buyraklar muhim rol o‘ynaydi. Ular organizmni zararli
moddalar va ortiqcha suyuqliklardan tozalash, qon bosimini me’yorda ushlab
turish, suyaklarning mustahkamligini ta’minlash va qon ishlab chiqarish
jarayonida faol ishtirok etadi. So‘nggi yillarda noto‘g‘ri ovqatlanish, yetarli
darajada suv ichmaslik, stress va harakatsiz turmush tarzining keng tarqalishi
tufayli buyrak kasalliklari soni ortib bormoqda. Ayniqsa, yoshlar va mehnatga
layoqatli aholining bu boradagi xabardorligini oshirish, buyrak salomatligini
asrash bo‘yicha profilaktik choralarni targ‘ib qilish bugungi kunning dolzarb
masalalaridan biridir. Ushbu maqolada buyraklarning asosiy vazifalari, sog‘lom
buyrakni saqlash yo‘llari va buyrak kasalliklarining oldini olish usullari haqida
so‘z yuritiladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
152
ASOSIY QISM
Buyraklar tanamizdagi eng mehnatkash a’zolardan biri hisoblanadi. Ular
tinimsiz ishlab, tanani zararli moddalar va ortiqcha suyuqliklardan tozalab turadi.
Ammo ko‘pchilik buyraklar faqat siydik chiqarish uchun kerak deb o‘ylaydi.
Aslida esa buyraklar tananing ichki muvozanatini saqlab turadigan noyob
“biologik laboratoriya” vazifasini bajaradi.
Tasavvur qiling, tanangizda har kuni maxfiy tarzda ishlaydigan
laboratoriya mavjud. Har bir yeb-ichgan narsangiz, ichgan ichimligingiz, hatto his
qilgan hissiyotlaringiz ham bu laboratoriyaning ishiga ta’sir qiladi. Masalan,
haddan ortiq tuzli ovqatlar yoki gazli ichimliklar buyraklarni ortiqcha yuk ostida
qoldiradi, bu esa ularning me’yoriy faoliyatiga putur yetkazadi.
Bir yosh bola har kuni maktabga borishdan oldin bir stakan iliq suv ichishni
odat qildi. Bu oddiy ko‘rinadigan odat natijasida u o‘zini tetikroq, faolroq va eng
asosiysi sog‘lomroq his eta boshladi. Suv – buyraklar uchun eng zarur hayot
manbai hisoblanadi. Ular suv orqali o‘z vazifasini to‘liq va samarali bajaradi.
Yana bir misol: bir ayol ishga borishdan avval ertalab mevali smuzi ichishni
odat qildi. Unda bodring, tarvuz, ismaloq kabi mahsulotlar mavjud edi. Bu oddiy
odat uning teri rangini tiniqlashtirdi, uyqusi me’yorga tushdi va qorin og‘rig‘i
kamaydi. Bularning barchasi buyrak faoliyatining yaxshilanishi bilan bog‘liq edi.
Meva va sabzavotlar – buyraklar uchun “toza yoqilg‘i”, ular buyraklar ishini engil
va tabiiy qiladi.
Buyraklar ruhiy holatga ham bevosita bog‘liq. Doimiy stress gormonal
tizimni izdan chiqaradi, bu esa buyrak faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Har kuni
ertalab iliq havoda sayr qilish, musiqa tinglash yoki bir necha daqiqa chuqur nafas
olish mashqlarini bajarish – bularning barchasi nafaqat asablarni tinchlantiradi,
balki buyraklarning tinch ishlashini ham ta’minlaydi.
Harakat ham buyrak salomatligi uchun muhim hisoblanadi. Har kuni
ertalab piyoda yurish, zinapoyadan ko‘tarilish yoki oddiy jismoniy mashqlar
buyraklarga kislorod va qon aylanishini yaxshilaydi. Bu esa ularning toksinlarni
chiqarish jarayonini tezlashtiradi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
153
Yuqoridagi amaliy misollar shuni ko‘rsatadiki, sog‘lom odatlarni shakllantirish
orqali buyraklarimizni himoya qilish mumkin. Buyraklar – bu jim ishlaydigan,
ammo juda muhim a’zolar. Ularni asrash esa har bir insonning o‘z qo‘lida.
Sog‘lom buyrak uchun amaliy misollar
Odat yoki
holat
Kreativ yondashuv
Amaliy misol
Suv ichish
Suv – buyraklar uchun
“hayot eliksiri”
Har kuni ertalab va tushlikdan oldin
bir stakan suv ichishni odat qilish
buyrak faoliyatini yaxshilaydi.
Meva va
sabzavot
iste'moli
Meva va sabzavot –
buyraklar uchun “toza
yoqilg‘i”
Ishga borishdan oldin ismaloq, tarvuz
yoki bodringli smuzi tayyorlash.
Natijada o‘zini engil va tetik his
qilgan.
Harakat va
sport
Harakat – buyraklar
uchun “kislorod
pompasidir”
Har kuni ertalab o‘n daqiqalik piyoda
yurish orqali buyrakdagi qon aylanishi
yaxshilanadi.
Stressdan
xalos bo‘lish
Ruhiy osoyishtalik –
buyraklar uchun
“dengiz suvi”
Ishdan keyin sevimli musiqani tinglab
dam olish yoki nafas mashqlari orqali
buyraklarga tinchlik berish.
Tuzni
kamaytirish
Tuz – buyraklar
dushmani, me’yor esa
himoyachisidir
Tuz miqdorini kamaytirib, limon va
ziravorlar bilan taomni mazali qilish
orqali buyraklarga ortiqcha yuk
tushishining oldini olish.
Muntazam
tibbiy ko‘rik
Vaqtida tekshiruv –
yashirin muammo
oldidagi qalqondir
Yilda bir marta buyrak ultratovush
tekshiruvini o‘tkazish orqali kasallikni
erta bosqichda aniqlash.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
154
XULOSA
Buyrak faoliyatini baholashda asosiy tahlillar – GFR, kreatinin, karbamid,
siydikdagi oqsil va eritrotsitlar miqdori hisoblanadi.
Glomerulyar filtrlatsiya tezligi 90 ml/min/1.73m² dan past bo‘lsa, bu
buyrak faoliyati pasayganidan dalolat beradi.
Kreatinin va mikroalbuminuriya darajasi erta bosqichda buyrak
shikastlanishini aniqlash imkonini beradi.
Buyrak tosh kasalligi, glomerulonefrit, pielonefrit, polikistik buyrak,
diabetik nefropatiya, surunkali buyrak yetishmovchiligi eng ko‘p uchraydigan
patologiyalardir.
Profilaktik choralar sifatida tuz va oqsilni me’yorida iste’mol qilish,
muntazam suyuqlik ichish, qon bosimini nazorat qilish, nefrotoksik dorilardan
saqlanish, yillik siydik tahlili topshirish muhimdir.
Amaliy misollar jadvali:
Tibbiy amaliyot turi
Tibbiy maqsad
GFR hisoblash
Buyrak faoliyatini aniqlash
Kreatinin va karbamid
tahlili
Azotli moddalarning chiqarilish darajasini
baholash
Mikroalbuminuriya
aniqlash
Diabetik nefropatiya va gipertenziv nefropatiya
diagnostikasi
UTT (ultratovush
tekshiruvi)
Anatomik o‘zgarishlarni aniqlash
Arterial qon bosimini
o‘lchash
Gipertoniyaga bog‘liq buyrak shikastlanishini
nazorat qilish
Sog‘lom buyrakni saqlashda erta diagnostika, profilaktik nazorat, tahlillar
natijalarini to‘g‘ri baholash va sog‘lom turmush tarzini tibbiy asosda yuritish
zarur. Nefrologik xatarlarga befarq bo‘lmaslik – buyraklar salomatligini saqlab
qolishning eng samarali yo‘lidir.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
155
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Abdullayev, F. (2015). "Buyrak kasalliklari va ularning davolash usullari."
Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
2.
Mamatov, A. (2018). "Nefrologiya asoslari." Samarqand: Samarqand tibbiyot
akademiyasi.
3.
Ruziev, B. (2017). "Buyrak va siydik tizimi kasalliklari." Toshkent: Yangi Avlod
nashriyoti.
4.
Xo‘jaeva, D. (2019). "Buyrak salomatligini asrash: Tibbiy profilaktika va
davolash." Buxoro: Buxoro tibbiyot nashriyoti.
