Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
55
KIBERJINOYATLAR VA ULARNING HUQUQIY JIHATLARI.
Xursanboyev Javohir Baxtiyor oʻgʻli
Rustamov Farrux Amirovich
Maxmudov Sherzod Erkinovich
Imamaliyev Aybek Turapbayevich
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot
Texnologiyalari Universiteti
Annotatsiya: Mazkur maqolada kiberjinoyatlar tushunchasi, ularning
turlari, global va milliy miqyosda tarqalishi, shuningdek, huquqiy jihatdan
tartibga solish masalalari tahlil qilinadi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi,
xalqaro
tajriba
hamda
zamonaviy
texnologik
tahdidlar
kontekstida
kiberjinoyatlarning oldini olish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqolada statistik
ma’lumotlar, huquqiy tahlillar va ekspertlar fikrlariga asoslangan ilmiy
yondashuvdan foydalaniladi.
Kalit so‘zlar: Kiberjinoyat, axborot xavfsizligi, kiberxavfsizlik, huquqiy
tartibga solish, raqamli jinoyatlar, xalqaro huquq.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi bilan birga,
jamiyat yangi xavf-xatarlar bilan yuzma-yuz kelyapti. Jumladan, kiberjinoyatlar
— kompyuter texnologiyalaridan foydalanib sodir etiladigan jinoyatlar —
zamonaviy jamiyat uchun jiddiy muammoga aylangan. Bu turdagi jinoyatlar
nafaqat shaxsiy manfaatlarga, balki davlat xavfsizligiga ham tahdid solmoqda.
Shu bois, kiberjinoyatlarga qarshi kurashish masalasi huquqiy jihatdan dolzarb
bo‘lib bormoqda.
Kiberjinoyatlar axborot texnologiyalaridan foydalangan holda sodir
etiladigan huquqbuzarliklar bo‘lib, ular kompyuter tizimlari, tarmoqlari yoki
raqamli qurilmalar orqali amalga oshiriladi. Ushbu jinoyatlar jamiyat, iqtisodiyot,
shaxsiy hayot va davlat xavfsizligiga jiddiy tahdid soladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
56
Kiberjinoyatlarning turlari
Kiberjinoyatlar quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
- Xakerlik (Hacking) – kompyuter tizimlariga ruxsatsiz kirish;
- Phishing – yolg‘on e-mail yoki saytlar orqali foydalanuvchilarning
shaxsiy ma’lumotlarini qo‘lga kiritish;
- DDoS hujumlar – tarmoqlarni ishdan chiqarish maqsadida katta hajmdagi
so‘rovlar yuborish;
- Zararli dasturlar (malware, virus, trojanlar) – tizimlarga zarar yetkazish
yoki ma’lumotlarni o‘g‘irlash;
- Moliyaviy firibgarlik – onlayn banking, elektron to‘lov tizimlari orqali pul
o‘g‘irlash;
- Kiberterrorizm – davlat yoki jamoat tuzilmalariga qarshi texnologik
vositalar orqali hujum qilish;
- Shaxsiy hayotga tajovuz – ruxsatsiz videokuzatuv, shaxsiy ma’lumotlarni
tarqatish.
Kiberjinoyatlarning xavfi
- Ma’lumotlarning yo‘qotilishi yoki o‘g‘irlanishi;
- Shaxsiy va tijorat sirlarining fosh bo‘lishi;
- Moliyaviy zarar;
- Davlat organlari va muassasalarining ishi buzilishi;
- Jamiyatda ishonchsizlik va xavotir kuchayishi.
Kiberjinoyatlarga qarshi kurashish vositalari
- Kuchli parollar, antivirus dasturlari, xavfsiz tarmoqlar;
- Axborot xavfsizligi bo‘yicha ta’lim va ogohlikni oshirish;
- Tizimlarni doimiy monitoring qilish;
- Qonunchilikni takomillashtirish;
- Huquq-tartibot organlarining malakasini oshirish.
Kiberjinoyatlarning huquqiy jihatlari
O‘zbekiston qonunchiligida:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
57
- Jinoyat kodeksining 278-prim va 278-1-moddalarida axborot
texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar belgilangan.
- Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksda esa ayrim kiberjinoyatlar
uchun ma’muriy choralar ko‘zda tutilgan.
- “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonun, “Shaxsiy ma’lumotlar
to‘g‘risida”gi Qonunlar axborot xavfsizligini huquqiy asosda mustahkamlab
beradi.
Xalqaro huquqiy me’yorlar:
- Budapesht Konvensiyasi (2001) – kiberjinoyatlarga qarshi kurashish
bo‘yicha asosiy xalqaro hujjat;
- Interpol va Europol tomonidan tashkil etilgan kiberjinoyatga qarshi
kurashish bo‘linmalari;
- Davlatlararo axborot almashuvi va hamkorlik mexanizmlari.
O‘zbekiston kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda bir qator yutuqlarga
erishgan bo‘lsa-da, huquqiy bo‘shliqlar mavjud. Masalan, barcha internet
jinoyatlari Jinoyat kodeksida alohida modda bilan ko‘rsatilmagan. Yangi
texnologiyalar ortidan paydo bo‘layotgan tahdidlar, jumladan, sun’iy intellekt va
IoT qurilmalaridagi xavfsizlik masalalari hali yetarlicha tartibga solinmagan. Bu
esa jinoyatchilar uchun huquqiy “bo‘shliqlar”dan foydalanish imkonini yaratadi.
Xulosa
Kiberjinoyatlar zamonaviy dunyoda eng jiddiy tahdidlar qatoriga kiradi.
Ularni aniqlash, oldini olish va jazolash uchun davlatlar zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish, qonunchilikni takomillashtirish va xalqaro
hamkorlikni mustahkamlashi zarur.
Kiberjinoyatlar – zamonaviy davrning eng xavfli jinoyat turlaridan biri
bo‘lib, ularni huquqiy jihatdan tartibga solish doimiy yangilanishni talab qiladi.
Jinoyat kodeksiga kiberjinoyatlar bo‘yicha alohida bob kiritish;
Raqamli xavfsizlik bo‘yicha milliy strategiyani ishlab chiqish;
Sud va tergov organlarini kiberjinoyatlar bo‘yicha maxsus o‘quv
dasturlarida tayyorlash;
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
58
Internetda faoliyat yurituvchi platformalarning huquqiy javobgarligini
belgilovchi qonunlar qabul qilish.
Adabiyotlar.
1.
Maillart, J.B. The limits of subjective territorial jurisdiction in the context of
cybercrime.
ERA
Forum,
19,
2019,
pp.
375–390.
https://doi.org/10.1007/s12027-018-0527-2
2.
Brenner, S.W. Toward a criminal law for cyberspace: distributed security.
Journal of Technology Law and Policy, Vol.V (1). 2004
3.
Renu & Pawan. Impact of Cyber Crime: Issues and Challenges. International
Journal of Trend in Scientific Research and Development, Vol. 3, Issue 3,
2019, pp.1569-1572,
https://www.ijtsrd.com/papers/ijtsrd23456.pdf
4.
Iqbal F., Debbabi M., Fung B.C.M. Cybersecurity And Cybercrime
Investigation. In: Machine Learning for Authorship Attribution and Cyber
Forensics. International Series on Computer Entertainment and Media E-
ISSN: 2224-3496
5.
Statista. Cyber Crime & Security. Statistics and Market Data on Cyber Crime
& Security, 2020, https://www.statista.com/markets/424/topic/10 65/cyber-
crime-security
6.
Antonescu M. Birăub R. Financial and Non financial Implications of
Cybercrimes in Emerging Countries, Procedia Economics and Finance. Vol.
32, 2015, pр. 618-621, https://doi.org/10.1016/S2212-5671(15)01440 9
7.
Mulligan, D., Levi, M. Prevalence of Cyber Crime and its Effect on
Economy, Idosr Journal of Arts and Management, 5(1), 2020, pp. 64-69
8.
Understanding the costs of cyber crime. A report of key findings from the
Costs
of
Cyber
Crime
Working
Group,
2018,
https://www.gov.uk/government/publications/u nderstanding-the-costs-of-
cyber-crime
